Bu gün tanınmış rus şair Boris Pasternakın doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Dünya ədəbiyyatı tarixində bəlkə də Boris Pasternak qədər taleyi ziddiyyətlərlə, yaradıcılığı isə həm ilahi istedad, həm də siyasi qalmaqallarla yoğrulmuş ikinci bir sima tapmaq çətindir.

1890-cı ilin soyuq fevralında Moskvada dünyaya göz açan bu dahi şəxsiyyət, sadəcə bir şair və ya yazıçı deyil, bütöv bir dövrün vicdanı, sovet totalitarizminin "dəmir pərdəsi" arxasında boğulan, lakin susdurula bilməyən ziyalı səsinin simvoludur.

Onun həyatı musiqi ilə başlayıb fəlsəfə ilə davam edən, sonda isə poeziya və nəsrdə qərar tutan əzablı bir axtarış yolu idi; atasının məşhur rəssam, anasının isə istedadlı pianoçu olması Pasternakın ruhuna incəsənətin toxumlarını hələ uşaqlıqdan səpmişdi, lakin o, nə Skryabinin heyran olduğu musiqi istedadının, nə də Marburq Universitetindəki parlaq fəlsəfə karyerasının arxasınca getdi, o, sözün qüdrətini seçdi və bu seçim onun həm ən böyük xoşbəxtliyi, həm də faciəsi oldu.

Pasternakın yaradıcılığı "Gümüş dövr" rus poeziyasının futurizm dalğası ilə başlasa da, o, heç bir qəlibə sığmadı; onun "Bacım mənim – həyat" şeirlər kitabı rus poeziyasında inqilab etmişdi, lakin şairin əsl dramı sovet hakimiyyəti illərində başladı. Stalinin repressiya maşınının ən qızğın vaxtlarında, dostları və həmkarları güllələnərkən və ya sürgün edilərkən Pasternakın sağ qalması, hətta Stalin tərəfindən "buludlarda uçan adam" adlandırılaraq toxunulmaz elan edilməsi bu günə qədər müəmmalı və müzakirə olunan məsələlərdən biridir.

Onun həyatındakı ən qalmaqallı və etik baxımdan müzakirəyə açıq olan məqamlardan biri 1934-cü ildə İosif Stalinlə etdiyi məşhur telefon danışığıdır; Osip Mandelştamın həbsindən sonra rəhbərin birbaşa Pasternaka zəng edərək Mandelştamın ustalığı barədə soruşması və Pasternakın verdiyi cavabın guya yetərincə qətiyyətli olmaması, onun dostunu müdafiə edə bilməməsi iddiası şairi ömrünün sonuna qədər vicdan əzabı kimi təqib etmişdi, halbuki bir çox tədqiqatçılar Pasternakın ehtiyatlı danışığının əslində hər ikisini qorumaq məqsədi daşıdığını bildirirlər.

Lakin Pasternakı dünya miqyasında həm zirvəyə qaldıran, həm də uçuruma itələyən hadisə onun on il ərzində gizlicə yazdığı, sovet rejiminin ruhuna zidd olan "Doktor Jivaqo" romanı oldu. Bu əsər sadəcə bir həkimin həyat hekayəsi deyil, inqilabın və vətəndaş müharibəsinin xaosunda itmiş fərdin, ziyalının faciəsi, xristianlıq dəyərlərinin və ölümsüzlüyün tərənnümü idi; sovet naşirləri romanı "antisovet" damğası ilə rədd etdikdən sonra Pasternak həyatını riskə ataraq əlyazmanı italiyalı jurnalistə ötürdü və kitabın 1957-ci ildə Milanda nəşr olunması SSRİ-də bomba effekti yaratdı, rəsmi mətbuatda ona qarşı misli görünməmiş qaralama kampaniyası başladı, "Pasternak donuzun belə yemədiyi yeməyi yeyib, onu yediyi qaba qusdu" kimi təhqiramiz ifadələr işlədildi, hətta o, Yazıçılar İttifaqından qovuldu və vətəndaşlıqdan məhrum edilməklə hədələndi.

1958-ci ildə İsveç Akademiyası ona "müasir lirik poeziyada və böyük rus nəsr ənənələri sahəsindəki mühüm nailiyyətlərinə görə" Nobel mükafatını təqdim edəndə, bu, Pasternak üçün zəfər yox, fəlakətin başlanğıcı oldu. O, ilk reaksiyasında "Hədsiz minnətdaram, təsirləndim, qürur duydum, heyrətləndim, utandım" deyə teleqram göndərsə də, sovet hökumətinin dözülməz təzyiqi, sevgilisi və ilham pərisi Olqa İvinskayanın (romandakı Lara obrazının prototipi) təhlükəsizliyi ilə bağlı təhdidlər onu bu mükafatdan imtina etməyə məcbur etdi; o, ikinci teleqramında "Mənsub olduğum cəmiyyətdə bu mükafata verilən mənanı nəzərə alaraq..." deyərək imtina etdi, lakin bu belə onu təqiblərdən xilas etmədi.

Pasternak ömrünün son illərini Peredelkinodakı evində, demək olar ki, ev dustağı kimi, təcrid olunmuş vəziyyətdə keçirdi, lakin o, sınmadı, "Nobel mükafatı" şeirində yazdığı "Mən bir heyvan kimi tələyə düşmüşəm... Amma hər şeyə rəğmən inanıram ki, yaxşılığın və işığın qüvvəsi qalib gələcək" misraları ilə öz mənəvi qələbəsini elan etdi.

Onun yaradıcılığı təkcə roman və şeirlərlə məhdudlaşmırdı, Pasternak həm də dahi tərcüməçi idi; o, Şekspirin faciələrini, Hötenin "Faust"unu, gürcü şairlərinin əsərlərini rus dilinə elə bir ustalıqla çevirmişdi ki, bu tərcümələr orijinal qədər güclü hesab olunurdu və əslində, öz əsərlərinin çapına qadağa qoyulduğu illərdə o, məhz bu tərcümələr hesabına həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən sağ qala bilmişdi.

Boris Pasternak 1960-cı ildə ağciyər xərçəngindən vəfat edəndə onun dəfni rəsmi orqanlar tərəfindən elan edilməsə də, minlərlə insan Peredelkinoya axışdı və bu, sovet ziyalılarının səssiz etirazına çevrildi.

Pasternak, təkcə bir ədəbiyyat nəhəngi deyil, həm də vicdan azadlığı uğrunda təkbaşına mübarizə aparan, "hər şeydə sona qədər, mahiyyətə qədər getmək istəyən" və bunu həyatı bahasına bacaran bir qəhrəmandır; onun irsi zamanın sınağından çıxaraq sübut etdi ki, heç bir siyasi rejim, heç bir qadağa əsl istedadın və həqiqətin səsini batıra bilməz, çünki onun özünün də dediyi kimi, "İncəsənət – ölümdən sonrakı həyatın hələ sağkən yaşanmasıdır".

• Klassik eposa postmodern baxış - Kamal Abdulla "Dədə Qorqud"un taleyini necə dəyişdi?
• Yaddaş pоеtikasının ən maraqlı təzahürü - Kamal Abdulla sərhədi bilərəkdən necə pozur?
• Venesiya Karnavalının builki mövzusu qədim Olimpdir