Kulis.az APA-ya istinadən Faiq Mahmudovun "Azərbaycanda şəhərsalma modeli: Sovet planlaşması fonunda milli memarlıq ənənələrinin qorunması" mövzusunda araşdırmasını təqdim edir.

Azərbaycan şəhərsalmasının müasir inkişaf tarixi XIX əsrin ikinci yarısından başlayır. Məhz bu dövrdə Bakıda neft sənayesinin sürətli yüksəlişi şəhərin iqtisadi və demoqrafik strukturunu tamamilə dəyişdirdi. 1846-cı ildə Bibiheybətdə dünyada ilk mexaniki üsulla qazılmış neft quyusunun istismara verilməsi Bakını qlobal enerji mərkəzlərindən birinə çevirdi. Sonrakı onilliklərdə Nobel qardaşları, Rotşild ailəsi və digər xarici investorların regiona böyük kapital yatırması şəhərin sənaye potensialını daha da artırdı.

1901-ci ildə Bakı artıq dünya neft hasilatının yarıdan çoxunu təmin edirdi. Bu iqtisadi yüksəliş isə urbanizasiya prosesini sürətləndirdi. Minlərlə insan iş tapmaq ümidi ilə kəndlərdən və regionlardan Bakıya köçürdü. Əgər XIX əsrin ortalarında şəhərin əhalisi təxminən 13 min nəfər idisə, XX əsrin əvvəllərində bu rəqəm artıq 200 minə yaxınlaşmışdı.

Lakin sürətli artım şəhərin infrastruktur imkanlarını üstələmişdi. Şəhərin böyük hissəsində kanalizasiya sistemi yox idi, su təminatı zəif idi və fəhlə qəsəbələrində sanitariya problemləri geniş yayılmışdı. Balaxanı, Suraxanı, Binəqədi və Bibiheybət kimi sənaye ərazilərində yaşayan insanların əksəriyyəti zirzəmilərdə, palçıq daxmalarda və köhnə tikililərdə yaşayırdı.

Məhz bu şəraitdə Azərbaycanda şəhərsalma artıq təkcə memarlıq deyil, sosial təhlükəsizlik və dövlət idarəçiliyi məsələsinə çevrilməyə başladı.

1930-cu illər: sosial böhrandan kompleks şəhərsalma siyasətinə keçid

XX əsrin əvvəllərində Bakının nizamsız inkişafı şəhərin ilk sistemli baş planlarının hazırlanmasını zəruri etdi. Şəhərin genişlənməsi artıq təsadüfi deyil, planlı şəkildə həyata keçirilməli idi. Bu dövrdə mühəndis Nikolay fon der Nonnenin hazırladığı şəhərsalma layihələri Bakının inkişaf tarixində xüsusi yer tutdu.

1920-ci illərdə Azərbaycanın sovetləşməsindən sonra isə şəhərsalma dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. XX əsrin başlanğıcında insanların dəyişən ehtiyacları şəhərsalmada yeni yanaşmalar tələb edirdi. Xüsusilə 1930-cu illərdə Azərbaycan şəhərsalma mühəndisləri qarşısında zirzəmilərdə və palçıq daxmalarda yaşayan yüz minlərlə ailəni sanitariya və rahatlıq tələblərinə cavab verən müasir mənzillərlə təmin etmək vəzifəsi qoyulmuşdu.

Bu, Azərbaycan şəhərsalma mütəxəssisləri qarşısında tarixdə ilk dəfə belə genişmiqyaslı vəzifələrin qoyulduğu dövr idi. Məqsəd yalnız yeni yaşayış massivlərinin deyil, həm də tamamilə yeni şəhərlərin salınması idi.

Şəhərsalma işlərinə, əsasən, Bakıdan başlanılmışdı. Çünki paytaxtda köhnə və yararsız tikililər üstünlük təşkil edir, boş torpaq sahələri az olur və ailələr sıx şəkildə məskunlaşırdı. Yeni şəhərsalma siyasətində kompleks yanaşma prinsipi tətbiq edilirdi. Yalnız yaşayış binaları deyil, məktəblər, uşaq bağçaları, poliklinikalar, kitabxanalar, mədəniyyət evləri və istirahət zonaları da paralel şəkildə tikilirdi.

Bakının ətrafında yeni qəsəbələr salınırdı. Bu qəsəbələr kommunal xidmətlərlə, idman meydançaları, bulvarlar və uşaq parkları ilə təmin olunurdu. Bu yanaşma həmin dövr üçün kifayət qədər müasir urbanistika modeli hesab edilirdi.

Avropada həmin dövrdə Bauhaus məktəbi və Le Korbüzyenin funksional şəhər ideyaları geniş yayılmışdı. Azərbaycanda isə bu yanaşmalar milli memarlıq xüsusiyyətləri ilə birləşdirilirdi.

Milli memarlıq məktəbinin yüksəlişi

1930-1940-cı illərdə Azərbaycanda milli memarlıq üslubunun formalaşdırılması prioritet məsələlərdən birinə çevrildi. SSRİ-nin bir çox şəhərində vahid memarlıq modeli tətbiq olunsa da, Azərbaycanda yerli memarlıq elementlərinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilirdi.

Bu dövrdə memarlar Sadıq Dadaşov və Mikayıl Hüseynov milli memarlıq məktəbinin əsas simalarına çevrilmişdilər. Onların layihələri Azərbaycan urbanistikasında yeni mərhələ yaratdı.

Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi bunun ən parlaq nümunələrindən biridir. Əvvəllər ikimərtəbəli karvansaray olan bina XX əsrin 30-cu illərində Sadıq Dadaşov və Mikayıl Hüseynov tərəfindən yenidən qurularaq müasirləşdirilmiş və heykəllərlə bəzədilmişdi. Binanın fasadında Şərq ornamentləri ilə klassik memarlıq elementlərinin sintezi yaradılmışdı.

Bu yanaşmanın məqsədi yalnız estetik görünüş yaratmaq deyildi. Məqsəd Azərbaycanın memarlıq kimliyini qorumaq idi. Həmin dövrdə Moskva və Minsk kimi şəhərlərdə monumental sovet memarlığı üstünlük təşkil etdiyi halda, Bakıda Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin xüsusiyyətləri qorunurdu.

Azadlıq meydanı və monumental şəhərsalma mərhələsi

Bakının şəhərsalma tarixində Azadlıq meydanının formalaşdırılması xüsusi mərhələ hesab olunur. Meydan paytaxtın əsas inzibati və ictimai mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi.

Meydanın mərkəzində yerləşən Hökumət Evi binası isə Azərbaycan memarlıq tarixinin ən uğurlu nümunələrindən biri sayılır. Burada Stalin ampiri ilə Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin xüsusiyyətləri sintez edilmişdi. Binanın tikintisində yerli ağ əhəngdaşından istifadə olunması ona monumental və milli görünüş qazandırmışdı.

Azadlıq meydanı yalnız memarlıq layihəsi deyildi. Bu ərazi Bakının yeni urbanistik mərkəzinə çevrilmişdi. Geniş prospektlər, sahilyanı zonalar və inzibati binalar şəhərin müasir simasını formalaşdırırdı.

Regional şəhərlərin inkişafı və baş planlar

Azərbaycanın şəhərsalma inkişafı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmırdı. Ölkənin ən yaxşı mütəxəssisləri tərəfindən Bakı ilə yanaşı Gəncə, Şəki, Naxçıvan, Lənkəran, Qazax, Quba, Xankəndi və Yevlax kimi şəhərlərin müasir baş planları hazırlanmışdı.

Bu layihələrdə ərazilərin təbii xüsusiyyətləri, nəqliyyat magistralları, sahilyanı zonalar və memarlıq ənənələrinin qorunması nəzərə alınırdı.

Məsələn, Şəkidə dağ relyefi və tarixi küçə sistemini qorunmağa çalışırdılar. Lənkəranda subtropik iqlim və yaşıllıq konsepsiyası əsas götürülürdü. Naxçıvanda isə iqlim xüsusiyyətlərinə uyğun planlaşdırma həyata keçirilirdi.

Bu yanaşma həmin dövr üçün böyük üstünlük idi. Çünki SSRİ-nin bir çox şəhərlərində vahid standart layihələr tətbiq olunur, şəhərlərin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınmırdı.

Müharibədən sonrakı dövr və yeni sənaye şəhərlərinin yaranması

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Azərbaycanda sənayeləşmə və kütləvi mənzil tikintisi sürətlə inkişaf etməyə başladı. Müharibədən çıxmış SSRİ-də əsas məqsədlərdən biri yeni sənaye mərkəzlərinin yaradılması və artan şəhər əhalisinin mənzillə təmin olunması idi. Bu proses Azərbaycanda da geniş urbanizasiya dalğası yaratdı və yeni şəhərlərin salınmasına səbəb oldu.

Bu dövrdə Sumqayıt, Mingəçevir, Şirvan və Daşkəsən kimi şəhərlər faktiki olaraq sıfırdan qurulurdu. Xüsusilə Sumqayıt qısa müddətdə keçmiş SSRİ-nin ən iri kimya və metallurgiya mərkəzlərindən birinə çevrildi. 1949-cu ildə şəhər statusu alan Sumqayıtda böyük sənaye müəssisələri, metallurgiya zavodları və kimya kombinatları tikilmişdi. Şəhərin əhalisi cəmi bir neçə onillik ərzində on minlərlə artmışdı.

Mingəçevir isə Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının tikintisi ilə paralel formalaşdırılmışdı. Kür çayı üzərində yaradılan bu nəhəng enerji layihəsi yalnız energetika deyil, urbanistika baxımından da mühüm hadisə idi. Geniş prospektlər, parklar, yaşayış massivləri və ictimai binalarla qurulan Mingəçevir planlı şəhərsalmanın ən uğurlu nümunələrindən biri hesab olunurdu. Şəhər sonradan “Energetiklər şəhəri” kimi tanınmağa başladı.

Daşkəsən metallurgiya və dağ-mədən sənayesinin, Şirvan isə energetika və kimya sənayesinin inkişaf etdiyi şəhərlər kimi formalaşırdı. Bu şəhərlərin salınması regionlarda iqtisadi aktivliyi artırmaqla yanaşı, urbanizasiya prosesini də sürətləndirirdi.

Genişmiqyaslı tikinti prosesində yaşayış məhəllələrinin və binaların tipikləşməsi müşahidə olunurdu. 1950-ci illərdə SSRİ-də standart tikinti siyasəti geniş yayılmışdı və “xruşşovka” adlanan tipik yaşayış binaları sürətli mənzil təminatının əsas vasitəsinə çevrilmişdi. Bakıda, Sumqayıtda və digər şəhərlərdə eyni formalı çoxmərtəbəli binalar geniş şəkildə tikilirdi.

Buna baxmayaraq, Azərbaycanda şəhərlərin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin qorunmasına çalışılırdı. Memarlar standart layihələrə milli ornamentlər, yerli daş materialları və Şirvan-Abşeron memarlıq elementləri əlavə edirdilər. Bu yanaşma xüsusilə Bakıda və bəzi region şəhərlərində şəhərlərin tamamilə vahid sovet memarlıq modelinə çevrilməsinin qarşısını müəyyən qədər almışdı.

Standartlaşma və tarixi irsin qorunması problemi

1950-1960-cı illərdə SSRİ-də sürətli urbanizasiya və mənzil çatışmazlığı şəhərsalmada standart layihələrin geniş tətbiqinə səbəb olmuşdu. Müharibədən sonrakı dövrdə milyonlarla insanın qısa müddətdə mənzillə təmin olunması əsas prioritet hesab edilirdi. Bu səbəbdən sovet şəhərlərində tipik yaşayış binaları, xüsusilə “xruşşovka” adlandırılan çoxmənzilli tikililər geniş yayılmışdı. Moskva, Kiyev, Minsk və digər iri şəhərlərdə olduğu kimi, Bakıda da bəzi köhnə məhəllələr sökülərək onların yerində standart layihələr əsasında yaşayış massivləri salınırdı.

Bu proses şəhərsalmada müəyyən problemlər yaradırdı. Tarixi küçələrin memarlıq bütövlüyü pozulur, fərdi üslub xüsusiyyətləri zəifləyir və şəhərlərin estetik görünüşündə monotonluq yaranırdı. Xüsusilə İçərişəhər ətrafında və mərkəzi rayonların bəzi hissələrində köhnə tikililərin sökülməsi memarlıq irsinin qorunması ilə bağlı müzakirələrə səbəb olmuşdu.

1960-cı ildə Cənubi Qafqazda ilk Mənzil İnşaat Kombinatının Bakıda istifadəyə verilməsi tikinti prosesini sürətləndirdi. Zavod üsulu ilə hazırlanan iri beton panellər qısa müddətdə montaj olunur və yeni yaşayış binaları rekord vaxtda istifadəyə verilirdi. Bu yanaşma xüsusilə Əhmədli, “8-ci kilometr”, Yeni Günəşli və digər iri yaşayış massivlərinin sürətli inkişafına imkan yaratmışdı.

Lakin sürətli tikinti kəmiyyət artımını təmin etsə də, memarlıq baxımından fərqliliyin azalmasına təsir göstərirdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycanda memarlar müəyyən balans yaratmağa çalışırdılar. Bakıda bəzi layihələrdə köhnə tikililərin üzərində yeni konstruksiyalar inşa edilir, yerli ağ əhəngdaşı və milli ornamentlərdən istifadə olunurdu. Həmçinin mövcud küçə sistemi və tarixi memarlıq elementlərinin qorunmasına diqqət yetirilirdi.

Məsələn, İçərişəhər ətrafında aparılan bəzi yenidənqurma işlərində qədim Bakı memarlığı ilə müasir yaşayış binaları arasında uyğunluq yaradılmağa çalışılmışdı. Bu yanaşma Bakının sovet dövründə belə tam standart şəhərə çevrilməsinin qarşısını alan əsas amillərdən biri hesab olunur.

“Bakı konstruktivizmi” və yeni memarlıq dili

XX əsrin ikinci yarısında Bakıda fəaliyyət göstərən memarlar yeni tikililərlə şəhərin tarixi siması arasında memarlıq harmoniyasını qorumağa çalışırdılar. Bu məqsədlə binaların fasadlarında dekorativ daş elementlər, vitrajlar, milli ornamentlər, tağvari formalar və Şərq memarlığına xas naxışlardan istifadə olunurdu. Sovet modernizminin sərt funksional üslubu Bakıda yerli memarlıq ənənələri ilə sintez edilərək daha fərqli urbanistik görünüş yaradırdı.

Nəticədə “Bakı konstruktivizmi” adlandırılan xüsusi memarlıq üslubu formalaşmışdı. Bu üslub funksionallıqla milli memarlıq xüsusiyyətlərinin birləşməsinə əsaslanırdı. Memarlar şəhərin sürətlə modernləşməsinə baxmayaraq, Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin təsirlərini qorumağa çalışırdılar. Yerli ağ əhəngdaşı, ornamentli fasadlar və geniş sütun kompozisiyaları bu üslubun əsas elementləri idi.

Hökumət Evi bu memarlıq məktəbinin ən parlaq nümunələrindən biri hesab olunur. 1952-ci ildə tamamlanan bina Stalin ampiri ilə milli memarlıq elementlərinin sintezini əks etdirirdi. Mətbuat Evi və Dəmiryol Vağzal Kompleksi isə monumental görünüşlə funksionallığın birləşdirildiyi layihələr idi.

“İnturist” və “Muğan” mehmanxanaları Bakının sovet dövrü modernizminin simvollarına çevrilmişdi. Xüsusilə Xəzər sahilində yerləşən “İnturist” mehmanxanası geniş vitrajları, minimalist forması və milli ornamentləri ilə seçilirdi. Bu tikililər yalnız mehmanxana deyil, həm də Bakının beynəlxalq şəhər imicinin formalaşmasına xidmət edən memarlıq nümunələri idi.

Memarlıq tarixçiləri qeyd edirlər ki, Bakıda formalaşan bu yanaşma sonradan Tbilisi, Almatı və Daşkənd kimi digər postsovet şəhərlərinin memarlıq layihələrinə də müəyyən təsir göstərmişdi.

Nəqliyyat infrastrukturu və Bakı metrosunun inkişafı

XX əsrin ortalarında Bakının sürətlə böyüməsi şəhərdə daha müasir və dayanıqlı nəqliyyat sisteminin yaradılmasını zəruri etmişdi. 1950-1960-cı illərdə paytaxtın əhalisi kəskin şəkildə artır, yeni yaşayış massivləri formalaşırdı. Əhmədli, “8-ci kilometr”, Yasamal və Nərimanov kimi ərazilərdə minlərlə yeni mənzil tikilirdi. Bunun nəticəsində şəhərin mərkəzi ilə yeni yaşayış zonaları arasında gündəlik sərnişin axını sürətlə artırdı. Tramvay və avtobus xətləri artıq bu yükü tam qarşılaya bilmirdi.

Məhz bu şəraitdə Bakı Metropoliteninin tikintisi strateji şəhərsalma layihəsinə çevrildi. 1967-ci il noyabrın 6-da Bakı metrosunun ilk xətti istifadəyə verildi. İlk mərhələdə metro xəttinin uzunluğu 6,25 kilometr idi və “Bakı Soveti” (indiki “İçərişəhər”), “26 Bakı Komissarı” (indiki “Sahil”), “28 Aprel” (indiki “28 May”), “Gənclik” və “Nəriman Nərimanov” stansiyalarını birləşdirirdi. Bakı bununla keçmiş SSRİ-də metro sistemi olan beşinci şəhər oldu.

Metro qısa müddətdə şəhərin əsas nəqliyyat vasitəsinə çevrildi. İlk illərdə belə gündəlik sərnişin sayı yüz minlərlə ölçülürdü. Xüsusilə neft sənayesi müəssisələrində çalışan işçilər və tələbələr üçün metro şəhərdaxili hərəkəti xeyli sürətləndirmişdi. Əgər əvvəllər şəhərin bir hissəsindən digərinə getmək üçün uzun müddət tələb olunurdusa, metro bu məsafələri əhəmiyyətli dərəcədə qısaltdı.

Bakı metrosu memarlıq baxımından da xüsusi seçilirdi. Stansiyaların layihələndirilməsində təkcə funksionallıq deyil, estetik görünüş də əsas götürülürdü. “Nizami” stansiyası buna ən parlaq nümunələrdən biri hesab olunur. Burada Azərbaycanın böyük şairi Nizami Gəncəvinin əsərlərinə həsr olunmuş mozaik pannolar yerləşdirilmişdi. Stansiyanın divarlarında “Xəmsə” motivləri əks etdirilir, Şərq ornamentləri ilə klassik memarlıq elementləri birləşdirilirdi.

“İçərişəhər” stansiyası isə qədim Bakının memarlıq ruhunu əks etdirirdi. Tağvari elementlər, mərmər örtüklər və milli dekorativ motivlər stansiyaya xüsusi görünüş verirdi. “28 May” stansiyası həm memarlıq, həm də funksional baxımdan mühüm nəqliyyat qovşağına çevrilmişdi. Dəmiryol vağzalına yaxın yerləşməsi onu şəhərin əsas tranzit nöqtələrindən biri etmişdi.

Xarici memarlar və urbanistika mütəxəssisləri Bakı metrosunu çox vaxt “yeraltı muzey” və “yeraltı saray” adlandırırdılar. Bu müqayisə təsadüfi deyildi. Moskva metrosunda monumental sovet klassikası üstünlük təşkil edirdisə, Bakı metrosunda milli ornamentlər və Şərq memarlıq üslubu daha qabarıq hiss olunurdu.

1970-1980-ci illərdə metro xətləri genişləndirilməyə başladı. “Memar Əcəmi”, “20 Yanvar”, “Neftçilər”, “Xalqlar Dostluğu” və “Əhmədli” stansiyalarının istifadəyə verilməsi şəhərin yeni yaşayış massivlərini mərkəzlə birləşdirdi. Xüsusilə Əhmədli və Yeni Günəşli istiqamətində salınan iri yaşayış massivlərinin inkişafında metro mühüm rol oynadı. Metro stansiyalarının ətrafında yeni ticarət obyektləri, məktəblər və ictimai məkanlar formalaşırdı.

Bu dövrdə Bakı metrosunun gələcək inkişafı ilə bağlı böyük planlar hazırlanmışdı. Layihələrdə metro xətlərinin sayının 3-ə, stansiyaların sayının 37-yə və ümumi uzunluğun təxminən 50 kilometrə çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Sonrakı illərdə bu planların əhəmiyyətli hissəsi həyata keçirildi.

Müstəqillik dövründə Bakı metrosu yeni inkişaf mərhələsinə daxil oldu. 2000-ci illərdən başlayaraq yeni stansiyalar istifadəyə verildi və infrastruktur yeniləndi. “Avtovağzal”, “Dərnəgül”, “8 Noyabr” kimi stansiyalar şəhərin genişlənən hissələrini metro şəbəkəsinə bağladı. Yeni nəsil vaqonlar alınaraq istismara verildi, elektron idarəetmə və təhlükəsizlik sistemləri modernləşdirildi.

Bu gün Bakı metrosu gündəlik yüz minlərlə sərnişinə xidmət göstərir və paytaxtın əsas ictimai nəqliyyat sistemlərindən biri hesab olunur. Metro yalnız nəqliyyat vasitəsi deyil, həm də Bakının urbanistika və memarlıq simvollarından birinə çevrilib. Yeni xətt və depo layihələri, xüsusilə “bənövşəyi xətt”in inkişafı gələcəkdə paytaxtın nəqliyyat yükünü daha da azaltmağa hesablanıb.

Bakı Metropoliteni yarandığı gündən bu günədək yalnız şəhərin nəqliyyat problemini həll etməyib, həm də Bakının memarlıq simasının, urbanistik inkişafının və sosial həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Unikal urbanistika modellərindən biri

XX əsrdə Azərbaycan şəhərsalma mütəxəssisləri və memarlarının fəaliyyəti nəticəsində ölkə şəhərlərinin siması tamamilə dəyişdi. Mənzil böhranının aradan qaldırılması, yeni şəhərlərin salınması, nəqliyyat problemlərinin həlli və sosial infrastrukturun yaradılması urbanizasiya prosesinin əsas nəticələri oldu.

Eyni zamanda Azərbaycanda qabaqcıl memarlıq məktəbi formalaşdı. Şərq ornamentləri ilə Avropa modernizminin sintezi nəticəsində yaranan bu məktəb regionun ən unikal urbanistika modellərindən birinə çevrildi.

Bu gün müasir Bakı və Azərbaycanın digər şəhərlərində həyata keçirilən urbanistika layihələri məhz həmin tarixi təcrübənin davamı kimi çıxış edir. Azərbaycan şəhərsalması artıq yalnız keçmiş sovet urbanizminin deyil, həm də müasir qlobal şəhərsalma tendensiyalarının bir hissəsinə çevrilib.

• "Ağ maral düzənliyi" - Bir xalqın epik yaddaşı
• Beyonsun yayımlanmamış mahnılarını oğurlayan şəxsə ağır cəza
• Lenin mavzoleyinə giriş bağlanır