writer1

Şərif Ağayar

Məqalə sayı

541
clock13:31 calendar-gray 29 İyun 2016 view-gray329 dəfə oxunub
view-gray329 dəfə oxunub

Yazdıqlarımız doğrudan da olubmu?

Özü roman yazmasa da romançılıqla bağlı ən ağıllı mühakimələr irəli sürən Xorxe Borxesin “Don Kixot”da ən çox bəyəndiyi fənd Don Kixotun özü haqqında yazılan kitabı oxuması idi.

Ümumiyyətlə, ədəbiyyatda oxucu-prototip-yazıçı üçbucağı bütün dövrlər üçün maraqlı olub.

Oxucu özünü bir əsərdə həm yazıçı, həm də prototip kimi hiss edə bilər.

Eyni zamanda yazıçının özünü prototip sayar.

Yazıçı da öz növbəsində oxucunun və prototipin, eyni zamanda yaratdığı obrazın yerinə keçib dünyaya onun gözü ilə baxmaq istəyir.

Məşhur bir deyim var: bütün kişilər qadınlardan narazılıq edəndə öz həyat yoldaşlarını göz önünə gətirirlər.

Bu halda kişinin mənfi obraz kimi yaratmaq istədiyi qadın nə dərəcədə onun öz həyat yoldaşıdır?

Eyni sualı ədəbiyyat müstəvisinə keçirib yaradılan obrazın nə qədər prototip, nə qədər yazıçının özü və nə qədər onun xəyal məhsulu olduğunu ayırd eləmək çox çətindir.

Belə qarışıq bir vəziyyətdə prototiplə yazıçı arasında hər hansı skandal başadüşüləndir.

Markesin anası yazıçı oğlunun yaxın qohumlardan götürdüyü prototipləri tanıyıb ona deyirdi: “Lütfən, bütün bunları qələmə alıb bizi biabır etmə!”

Qarabağ bölgəsində danışırlar ki, Axundovun məşhur Hacı Qarası ağcabədili olub, özü də o qədər xəsis adam olmayıb. Bir gün böyük yazıçını çağırıb, onunla söhbət edə-edə cüzdanından çıxardığı pullarla bir samovar suyu qaynadıb. Mesajı da bu imiş ki, görürsən, xəsis-filan deyiləm.

Mirzə Cəlilin, Sabirin, Seyid Əzimin öz prototiplərindən çəkdiklərini dilə gətirməyə ehtiyac duymuram.

Böyük Servantes isə oxucu-prtotip-yazıçı üçbucağını gör neçə yüz il öncə komik bir şirinliyə bağlaya bilib.

Yeri gəlmişkən, Don Kixotun prototipi onun yaxın qohumu olub və Servantesin əsərlərini oxuyurmuş.

Sizcə, hər hansı bir tipin əsərdə özünü görməsi və narahat olması yazıçının uğurudur, yoxsa yox?

Cavab verməyə tələsməyin, çünki məsələ düşündüyümüz qədər sadə deyil.

Oxucular sadəlövh də ola bilir, intellektual da.

Adətən özünü prototip kimi görüb hay-küy salan oxucular sadəlövh oxuculardır və iki səbəbə görə vəziyyəti qəlizləşdirirlər:

1. Ədəbiyyatın şərtiliyini anlamırlar;

2. Öz oxşarlarını görsələr belə ağılla susmaq lüksünü əldən verirlər...

Ədəbiyyat həm də oyundur və bu oyun həm də prototiplə yazıçı arasında qurulur.

Ancaq ciddi bir yazıçı prototipin özünü tanıyıb hay-küy salmasından sevinc duymamalıdır - çünki, ədəbiyyat həm də intellektual süni, uydurma, qurmaca işdir.

Eyni zamanda, bir yazıçı heç kəsin özünü görmədiyi əsər yaratmağı böyük uğur hesab etməməlidir – çünki, ədəbiyyat həm də həyatın güzgüsüdür, elmdən fərqli olaraq içində sadə insanların məhrəm duyğularını da ehtiva edən sahədir.

Keçən yazımızda dediyimiz kimi, yazıçı hisslə intellekti içində əridən, onların arasındakı sərhədi götürən peşə sahibidir.

Belə olan təqdirdə, biz, özünü əsərimizdə həm görən, həm görməyən prototiplərlə daha xoşbəxt ola bilərik.

Onlar, ədəbiyyatın kiməsə və nəyəsə oxşayacaq qədər həyati, ondan kəskin şəkildə fərqlənəcək qədər uydurma olduğunu bilənlərdir.

Yazıçı yaxından tanıdığı birini nəzərdə tutub özünün xəyal etdiyini yaradandır.

Eynən, öz qadınını nəzərdə tutub başqa qadınlar haqqında mühakimə yürüdən kişi kimi.

Sadəcə o kişidən fərqli olaraq, yazıçı mexanizmin necə baş verdiyini və oyun olduğunu yaxşı bilir.

Mən öz təcrübəmdən çıxış edərək deyə bilərəm ki, yazdığım ən realist yazılarda belə gerçəklik payı on faizdən çox olmayıb. Ancaq bəzi insanlar, hətta yazıçılar düşünürlər ki, bu hadisələr baş verib, mən də onları olduğu kimi qələmə alıram. Hətta sadəlövhcəsinə sual verənlər də tapılır: “Əhvalatlar qurtarsa nə edəcəksən?”

Diqqət etsəniz, biz həyatımız boyu hekayə kimi baş verən hadisə görməmişik. Hadisələr hekayə kimi yox, əhvalat kimi baş verir. Amma hekayə kimi gördüyümüz çoxlu hadisələr, əhvalatlar olub və düşünmüşük ki, bu hadisədən, bu əhvalatdan hekayə çıxarmaq olar.

Yazıçı hekayəni o hadisədən, o əhvalatdan düzəltmir, o hadisənin, o əhvalatın içindən çıxarıb tamamilə ayrı bir şey düzəldir. Bütöv ideya, mesaj, düşüncə daşıyan bir şey...

Təxminən belə: göz, su, sən, içmək sözlərinin birləşib, gözlənilmədən Gözüm səndən su içmir kimi bu sözlərə heç bir dəxli olmayan məna və fikir yaratdığı kimi.

Prototip bədii əsərin içində həm var, həm yoxdur.

Var olduğu qədər əsərin həyatiliyini, yox olduğu qədər qurğusallığını təmin edir.

Prototipin heç bir izi olmayan əsər qurama, prototipi obrazından fərqlənməyən əsər bozbaşdır.

Prototip və əsər qarşılığını çiçək və balla müqayisə etmək olar.

Arının məqsədi nərgizlə qızıl gülün fərqini göstərmək yox, bal düzəltməkdir.

Bunu, təbiətin balaca bir həşəratı qədər anlasaq barı...

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Qara Qarayevin "Yeddi gözəl"i Moskvada nümayiş olunacaq
18:43 28 Yanvar 2021
Akademik Musiqili Teatr növbəti ilkə imza atdı - Video
18:01 28 Yanvar 2021
Çağdaş alman romanı Vilayət Hacıyevin tərcüməsində - Yeni nəşr
17:36 28 Yanvar 2021
Evlilik duyğuların zibil qutusudur – Dahilər ailə haqqında nə deyir?
17:19 28 Yanvar 2021
Sevgisizlikdən "uçan" qadınlar - Günel Mehri yazır...
16:40 28 Yanvar 2021
Aşıq Veysəlin nəvəsi babası ilə bağlı məşhur faktları inkar etdi
15:59 28 Yanvar 2021
"İstəyirəm xanımların mənə yazığı gəlsin" - Vaqif Səmədoğlu ilə müsahibə
15:18 28 Yanvar 2021
Xalq artisti: "Şəfiqə Məmmədovadan hamı narazıdır"
14:40 28 Yanvar 2021
Eyvaz Əlləzoğlunun 65 yaşı tamam olur – Onu yaxından tanıyaq
14:36 28 Yanvar 2021
Nobel ziyafəti verilən salon peyvənd mərkəzinə çevrilir
14:22 28 Yanvar 2021
Aktrisa 94 yaşında vəfat etdi
13:41 28 Yanvar 2021
Vaqifin ortadan qırılan siqareti – Babək Göyüş yazır...
13:01 28 Yanvar 2021
Sevgilisi ilə xanımını 4 ay bir evdə saxladı, yəhudi toyunda hamını ayağa qalxmağa məcbur etdi- Heç kimə bənzəməyən Rəmiş
12:30 28 Yanvar 2021
Ürək parçalayan şəhid məzarları – Günahkar kimdi?
11:50 28 Yanvar 2021
Azərbaycanlının evlilik təklifi niyə bayağı alınır?
11:07 28 Yanvar 2021
Anar evliliyinin 59 illiyini qeyd etdi - Fotolar
10:25 28 Yanvar 2021
Kann Film Festivalı təxirə salındı
10:02 28 Yanvar 2021
Orxan Pamukun romanları Qərbin gizli sifarişidir – Aqşin Yenisey yazır...
09:01 28 Yanvar 2021
“Azərbaycanın klassik 12 instrumental muğamı” kitabı təqdim olundu
18:59 27 Yanvar 2021
Mədəniyyət naziri Fransanın dövlət katibi ilə görüşdü
18:11 27 Yanvar 2021