Bu gün görkəmli sənətkar, Xalq rəssamı Tahir Salahovun anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Azərbaycan təsviri sənətinin tarixində elə sənətkarlar var ki, onların yaradıcılığı təkcə estetik hadisə deyil, həm də bütöv bir dövrün mənəvi portretidir. Tahir Salahov məhz belə sənətkarlardandır. O, rəngkarlığı yalnız gözəlliyi göstərmək vasitəsi kimi deyil, həyatın ağrısını, insanın daxili gərginliyini, zamanın sərt üzünü danışdıran bir sənət dili kimi qəbul edirdi. Tahir Salahovun əsərlərinə baxdıqda tamaşaçı sadəcə rəsm görmür; neft qoxulu küləkləri, Xəzərin duzlu nəfəsini, Abşeronun yorğun küçələrini və insan talelərinin ağırlığını hiss edir.

Onun yaradıcılığı Azərbaycan rəssamlığında “sərt realizm” adlanan yeni bir mərhələnin əsasını qoydu. Bu üslub zahirən qaranlıq və sərt görünən rənglərin arxasında insan iradəsini, həyat mübarizəsini və gizli nikbinliyi daşıyırdı. Tahir Salahov hələ zamanında sovet dövrünün parlaq və şüarçı sənət estetikasından uzaqlaşaraq həyatın bəzədilməmiş üzünü göstərməyi seçmişdi. Elə buna görə də onun rəsmlərində fəhlələrin yorğun baxışları, küləkli neft mədənləri, boş küçələr və qara dəniz mənzərələri xüsusi dramatizm qazanırdı.

Rəssamın sənət fəlsəfəsini anlamaq üçün onun rənglərə münasibətinə diqqət yetirmək kifayətdir. Tahir Salahov üçün rəng yalnız texniki vasitə deyildi; hər rəng ayrıca fikir, hiss və məna daşıyırdı. Onun yaradıcılığında əsas yükü üç rəng daşıyırdı — qara, qırmızı və ağ.

Qara rəng Salahov yaradıcılığında həyatın sərtliyini, insan taleyinin ağırlığını və zamanın dramatizmini ifadə edirdi. “Neftçi”, “Təmirçilər”, “Səhər eşelonu” kimi əsərlərdə qara rəng sadəcə fon deyil; əmək insanının yorğun ruhudur. Bu tabloların hər birində neft buruqları, qaranlıq dəniz və mazut rənginə bürünmüş fəhlələr bütöv bir sənaye epopeyasına çevrilir.

“Səhər eşelonu” əsərində isə Tahir Salahov insanın gündəlik əmək ritmini poetik dramatizmə çevirir. Dənizin sərt küləyi, neftçilərin yorğun addımları və tünd rəng harmoniyası tamaşaçıda qəribə bir gərginlik yaradır. Bu əsərdə hərəkət var, amma həmin hərəkətin içində yorğunluq və susqunluq da duyulur. Rəssam məhz bu psixoloji atmosferi yaratmaqla fərqlənirdi.

Tahir Salahovun sənətində ən maraqlı məqamlardan biri qırmızı rəngin istifadəsidir. O, qırmızını geniş və gur şəkildə işlətmirdi. Əksinə, kiçik bir detal kimi verilən qırmızı rəng əsərin əsas fəlsəfi yükünü daşıyırdı. “Neftçi” əsərində fəhlənin əlindəki qırmızı müştük təsadüfi detal deyil. O kiçik qırmızı nöqtə bütöv sovet sənaye sisteminin içində insan taleyinə işarə kimi görünür. “Neftçi” əsərində rəssamın qəhrəmanı romantikləşdirməməsi diqqət çəkir. Burada qəhrəman zəfər simvolu deyil; ağır zəhmətin içində sərtləşmiş, həyatla üz-üzə dayanmış insandır.

Eyni yanaşmanı rəssamın məşhur “Dmitri Şostakoviç portreti”ndə də görmək mümkündür. Bəstəkarın oturduğu qırmızı divan onun daxili narahatlığını, siyasi təzyiqlər altında yaşayan sənətkarın gərgin ruhunu ifadə edir. Şostakoviçin dalğın baxışları ilə qırmızı rəngin yaratdığı psixoloji gərginlik birləşərək portreti adi təsvir səviyyəsindən çıxarıb fəlsəfi tabloya çevirir.

Böyük sənətkarın yaradıcılığında portret ən çox müraciət etdiyi janrdır. “Portretlərimin hamısı mənim üçün əzizdir. Çünki onlar mənim doğmalarımın, sevdiyim insanların, əsl sənətkarların portretləridir. Mən o əsərləri sahiblərinə görə çox sevirəm, zəhmətimə görə yox”, - deyə etirafı ilə ürəklərə yol tapan T.Salahovun portretləri çox maraqlıdır. Fikrət Əmirov, Mirzə Ələkbər Sabir və Rəsul Rzanın rəssam tərəfindən çəkilmiş portretləri də çox baxımlıdır. Rəssam “F.Əmirovun portreti” əsərində musiqiçi tamaşaçıya üz tutmuş, öz aləminə qapılmış vəziyyətdə canlandırılıb.

Rəssamın “Qara Qarayev portreti” isə Tahir Salahov yaradıcılığının zirvələrindən hesab olunur. Burada rənglərin sərtliyi ilə musiqinin görünməyən ritmi arasında qəribə uyğunluq var. Rəssam bəstəkarın daxili aləmini birbaşa emosional təsvirlə yox, kompozisiyanın soyuq harmoniyası ilə göstərir. Royalın üzərindəki fırçalar və xüsusilə qırmızı detal əsərin gizli dramatizmini dərinləşdirir.

Tahir Salahov portret janrında insanın zahiri oxşarlığını deyil, daxili enerjisini tutmağa çalışırdı. Onun çəkdiyi “Rəsul Rza portreti”ndə şairin düşüncə ağırlığı, daxili narahatlığı və sərt intellekti hiss olunur. Burada üz cizgiləri qədər rənglərin psixoloji təsiri ön plana keçir.

Abşeron mövzusu isə Tahir Salahov sənətinin ayrılmaz hissəsidir. “Nardaran kəndi”, “Xəzərdə qayalar”, “Xəzərdə tufan”, “Mərdəkan qalası” kimi əsərlərdə rəssam sadəcə mənzərə yaratmır. O, Abşeronu xarakter kimi təqdim edir. Küləkli küçələr, duzlu dəniz, quru torpaq və sərt işıq insan taleyi ilə birləşərək bütöv bir milli ovqat yaradır. Bu əsərlərdəki boş küçələr və səssizlik xüsusilə diqqət çəkir. Sanki rəssam görünməyən insan talelərini məhz həmin boşluq vasitəsilə danışdırır.

“Xəzərdə tufan” əsərində dəniz sadəcə təbiət hadisəsi deyil; daxili üsyanın və həyat mübarizəsinin rəmzinə çevrilir. Dalğaların sərt ritmi ilə rənglərin dramatik kontrastı tabloya böyük emosional güc verir. Tahir Salahov Xəzəri romantik gözəllik kimi yox, xarakter sahibi olan canlı qüvvə kimi təsvir edirdi.

Rəssamın növbəti yaradıcılıq uğuru ümumbəşəri mahiyyət kəsb edən “Sənə, Bəşəriyyət” əsəri ilə bağlıdır. 1961-ci ildə sənətsevərlərin ixtiyarına verdiyi bu monumental əsərə görə Salahov ilk fəxri ada - Əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülüb.

Əsərin mövzusu insanın kosmosa ilk uçuşu ilə eyni məzmun kəsb edərək rəssamın uzaqgörənliyindən xəbər verir. Həmin əsər böyük uçuşun simvoluna çevrilir. T.Salahov əsəri dünya tarixində insanın kosmosa uçuşundan bir neçə ay əvvəl artıq tamamlamışdı. Hansı ki, bu hadisənin olacağından xəbəri yox idi. Maraqlı təsadüfdür ki, əsər 1961-ci il aprelin 12-də ilk dəfə ictimaiyyətə nümayiş etdirilib.

Bu əsər rəssamın qəlbindəki optimist düşüncələri əks etdirir. O vaxtın bir çox tənqidçiləri əsərin birinci uçuşla bağlı olaraq sifarişlə çəkildiyini, müəllifin isə bu hadisədən əvvəlcədən xəbərdar olduğunu düşünürdülər. Valentina Tereşkovanın kosmosa uçuşundan sonra bu fikirlər daha da gücləndi. Çünki əsərdəki ikinci obraz qadın idi və sanki Tereşkovanın kosmosa uçuşunu simvolizə edirdi. Beləliklə, rəssamın dahiyanə uzaqgörənliyi nəticəsində “Sənə, Bəşəriyyət” əsəri iki böyük uçuşun simvoluna çevrilib.

Onun yaradıcılığının son mərhələsində isə rənglərin tonunda dəyişiklik hiss olunur. Əvvəlki illərin sərt qara çalarları tədricən yumşalır, ağ və açıq qırmızı tonlar çoxalır. “Odlar yurdu”, “Bağ çiçəkləri” kimi əsərlərdə artıq daha işıqlı ovqat duyulur. Bu dəyişiklik təkcə rəng məsələsi deyildi; bu, rəssamın həyata baxışındakı daxili transformasiyanın əks-sədası idi.

Tahir Salahov Azərbaycan rəssamlığında yalnız böyük sənətkar kimi yox, bütöv məktəb yaradan yaradıcı şəxsiyyət kimi yaşayır.

Onun əsərlərində Xəzərin sərt küləyi, neft buruqlarının qara nəfəsi və Abşeronun daş yaddaşı yaşayır.

Tahir Salahov rənglərlə yalnız şəkil çəkməyib - o, bir xalqın xarakterini, zamanın ağrısını və insanın iradəsini kətan üzərində əbədiləşdirən görkəmli sənətkardır.

• Bəstəkarlar İttifaqında milli fantastika filmi müzakirəyə çıxarıldı
• Qəbiristanlıqda – Seymur Baycanın hekayəsi
• TikTok Live-da sözün gücü: Sahil Rzayevin hekayəsi