Kulis.az Rəna Nevzatın yeni yazısını təqdim edir.

Azərbaycanda illərdir bitmək bilməyən, hər fürsətdə alovlanan rezin bir müzakirəmiz var: “Ziyalı kimdir, yazıçı nə işə yarayır?”

Ümid Partiyasının sədri İqbal Ağazadənin ziyalılıqla və yazıçılarla bağlı səsləndirdiyi fikirləri dinləyəndən sonra fikrimi bildirmək qərarına gəldim.

İqbal Ağazadə deyir ki, yazıçı və ya şair olmaq insanı birbaşa ziyalı etmir:

“Siz Anarı, Ramiz Rövşəni və başqalarını ziyalı hesab edirsiniz. Amma ziyalılıq nədir? Şeir yazmaq, roman müəllifi olmaq, aktyor və ya aktrisa kimi fəaliyyət göstərmək ziyalı olmaq demək deyil. Bunlar peşələrdir. Məsələn, Anar yazıçıdır. Bir qrup insan yığışıb onun üzərinə getməyib ki, Anar müəllim bizdə demokratiyanın vəziyyəti necə olacaq? İnsanlar ona daha çox tanınmış şəxs olduğu üçün müraciət edir, şəxsi problemlərinin həllində kömək gözləyirlər. Lakin bu, ziyalılıq meyarı deyil. Onlara müraciət edənlər şəxsi problemi üçün gedirlər ki, tanınmış adamlardırlar, hər yerə əlləri çatır, problemləri həll olunsun. Kənddə də icraya, bələdiyyəyə müracət edirlər. Anara müraciət edənlərin problemləri çox vaxt həll olunmur. Ziyalı anlayışı isə tamam fərqlidir. O zaman istifadə olunardı ki, müəyyən qrup insan yığışardılar, hökumət qarşısında hansısa ciddi məsələni qaldırardılar. Sizin dediyiniz həmin ziyalılar bu kimi addımlar atmırlar”.

Burada məni Anarın, yaxud da Ramiz Rövşənin adının çəkilməsi yox, bu müzakirələrdəki arqumentlərdə səslənən qəribə tendensiya maraqlandırır: Cəmiyyətin və elə siyasətçilərin özlərinin də yazıçıdan, sənətkardan hələ də qeyri-adi, az qala dövlət funksiyaları gözləməsi və qiymətləndirməni bu meyarla aparması.

Gəlin, məsələyə heç bir tərəfkeşlik etmədən neytral və praqmatik bir aspektdən baxaq.

İqbal bəy çıxışında deyir ki, insanlar Anarın üzərinə gedib demokratiyanın taleyini soruşmurlar, fərdi problemlərinin həlli üçün müraciət edirlər və bu problemlər də əksərən həll olunmur. Siyasətçi bunu bir növ statusun işləməməsi kimi təqdim edir. Yaxşı, olmasın Anar, olsun qeyri-Anar, vətəndaşın problemi niyə yazıçı tərəfindən həll olunmalıdır ki?

Yazıçı niyə problem həll eləməlidir, ümumiyyətlə? Dövlət məmurudur, icra başçısıdır, nazirdir, əlində büdcə və sərəncam olan bir vəzifə səlahiyyətlisidir, ya bələdiyyə sədridir?

Harada görülüb ki, ümumiyyətlə, ziyalı problem həll edir? Biz niyə sosial, iqtisadi və ya infrastruktur problemlərinin həllini yazıçının imzasından gözləyirik? Küçəyə asfalt çəkmək, kəndə qaz xətti ötürmək, kiminsə fərdi şikayətini müvafiq instansiyalarda həll etmək yazıçının işidirmi?

İqbal Ağazadənin “onlara müraciət edənlərin işi düzəlmir, deməli, bu ziyalılıq meyarı deyil” yanaşması, əslində, elə sovet dövrünün o bürokratik, imtiyazlı, “hər yerə əli çatan” deputat təfəkkürünün başqa bir formasıdır. Bu gün yazıçıya bir dövlət məmuru kimi baxıb, ondan idarəçilik hərəkətləri və ya kütləvi hərəkat rəhbərliyi gözləmək həm yazıçıya, həm də ədəbiyyata qarşı bəsit yanaşmadır.

Yazıçının funksiyası tamamilə başqadır. O, oturub kitabını yazır və uzaqbaşı cəmiyyətin hansısa problemlərini bədii dillə əsərində ifadə edir. Yazıçının işi bundan ibarətdir, bunu da edir. Onun missiyası problem həll etmək yox, problemi bədii müstəvidə görünən etmək ola bilər, o da özü istəsə.

Yazıçıdan əsər istəyin, kitabını alın, oxuyun, tənqid edin. İctimai-sosial problemlərin həllini isə gedin fəaliyyətsiz bələdiyyələrdən, qapısını vətəndaşın üzünə bağlayan rəsmi qurumlardan tələb edin.

Amma bizdə qəribə şəkildə yazıçıya münasibət bəzən rayon icra başçısına münasibətdən daha sərt olur. Adam oturub hekayəsini, romanını yazır, onun təqdimatlarına gəlməyən, bir kitabını alıb oxumayan insanlar soruşur: "Bəs niyə yazıçı çıxıb bu məsələyə münasibət bildirmədi?", “Niyə yazıçı filan problemi həll etmədi?”. Bir yazıçının susması xəbər olur, amma işyarıtmaz bir nazirə, icra başçısına, lap elə hansısa qəsəbənin bələdiyyə sədrinə bir kəlmə deyən yoxdur.

Sovet dövrü cəmiyyətə "ziyalı" adlı xüsusi kasta təqdim etmişdi. Yazıçı, şair, bəstəkar təkcə yaradıcı yox, həm də mənəvi rəhbər kimi təqdim olunurdu. İnsanlar tribunaya çıxmaq imkanından məhrum olduqları üçün onların adından danışacaq simalara ehtiyac yaranırdı.

Müstəqillik dövründə isə vəziyyət dəyişməli idi. Demokratik cəmiyyətdə söz demək hüququ hər kəsə məxsusdur. Vətəndaşın fikrini yazıçı yox, vətəndaşın özü ifadə etməlidir. Problemləri isə məşhur adamlar yox, işlək institutlar və lazımi rəsmi orqanlar həll etməlidir.

Ancaq biz hələ də köhnə vərdişdən qurtula bilməmişik. Bir kənddə su yoxdursa, niyəsə günahkar su idarəsi deyil, hansısa şairdir. Bir vətəndaşın hüququ pozulur, cavab verməli olan məhkəmə deyil, hansısa yazıçıdır. Bir sosial problem yaranır, sanki onu parlament yox, romançı həll etməlidir.

Bu düşüncə həm cəmiyyətə, həm də yaradıcı insanlara qarşı ədalətsizlikdir.

Çünki yazıçıdan hər problemin həllini gözləyən cəmiyyət, əslində, məsuliyyəti aid olduğu ünvandan yayındırır. Yazıçı fikir söyləyə, mövqe ortaya qoya, etiraz edə, dəstək verə bilər – ürəyi istəsə. Amma bunların heç biri onun peşə borcu deyil, vəssalam.

Bu gün Azərbaycana yeni "ziyalı kultu"ndan çox, işləyən institutlar, məsuliyyət daşıyan məmurlar, hesabat verən siyasətçilər və öz hüququnu müdafiə etməyi bacaran vətəndaşlar lazımdır.

Yazıçı isə oturub əsərini yazmalıdır, vəssalam. Kitabını almırsınız, imza gününə gəlmirsiniz, heç olmasa, imkan verin, oturub kitabını yazsın...

• Nə Folkneri bəyənirdi, nə də Heminqueyi - Bir gülləyə iki yazıçını vuran qatil
• Pavlikovskidən yeni tarixi dram: "Fatherland" – Tomas Mannın "vətən" sınağı
• Puşkinin dostu olan poliqlot bəstəkar - Çar niyə ona brilyant üzük bağışlamışdı?