news-inner
clock16:51 calendar-gray 05 İyun 2020 view-gray1864 dəfə oxunub
view-gray1864 dəfə oxunub

Heyrət sənətin elitarlığını korlayırmı? – Filosof Aqşin Yeniseyə cavab verdi

Kulis.az filosof Müşfiq Ötgünün “Elitar Heyrət haqqında” essesini təqdim edir.

Aqşin Yenisey “Sənətin elitarlığını korlayanlar” adlı gözəl bir esse yazıb. Essenin əksər nəticələri ilə razılaşmasam da ləzzətlə oxudum razılaşmadığım fikirləri. Həqiqətən, mifik “səninlə razılaşmıram, amma hörmət edirəm” ifadəsi Aqşinə münasibətdə hərfinə qədər doğrulmuş oldu. İnsan düşünür və dərin düşünür, necə hörmət etməyə bilərsən? (Eləcə yəqin çox həqiqətlər var dünyada adamını axtarır doğrulmaq üçün.)

Sonraya saxlasam, zaman tapmaya bilərəm deyə, elə isti-isti yazıram təəssüratlarımı. Çünki həyatda “sonra” “heç zaman” kimi bir şeydir, adətən. Ona görə də yazıdakı mümkün rabitəsizliyi adlamaq üçün Aqşinin essesini də oxumaq lazım gələcək yəqin ki.

Tarkovski sənətin ali missiyasını ifadə edib (deyəndə ki, sənətin missiyası insanı ölümə hazırlamaqdır). Amma insanın əlindən çıxan hər şey müstəqil həyatını yaşamağa və yeni mənalar, funksiyalar cəlb etməyə başladığı üçün, sənət də çoxdan müstəqil həyatını yaşamaqdadır. Sənət məgər Bir Şeydir ki, onu ümumiləşdirmək mümkün olsun? Sənət indi Çox Şeydir və təyin çətinliyi də bundan qaynaqlanır, düşünürəm. Tarkovski nəyi əsil sənət sayırsa, onun funksiyasını və təyinatını göstərib. Amma, məsələn, Servantes, Mopassan, Kafka, Saramaqo, Stefen Kinq və ya E.L. Ceyms üçün sənət anlayışları fərqli ola bilər. Və hər kəsin sənəti də onun sənət anlayışından doğur desək, bir yanlış yapmış olmarıq, məncə. Postmodern plüralizm yaranıb indi hər şeydə.

Fəlsəfədə də vəziyyət eynidir. Hər kəsin öz fəlsəfə anlayışı var az qala. Ona görə də fəlsəfələr çoxdur. Mübahisələrin çoxu da bundan qaynaqlanır. Vahid akademik platforma yoxdur ki, nə fəlsəfədir, nə yox. Rassel bir cür fəlsəfə yapır, Berdyayev başqa. Çox vaxt qarşına elə opponentlər çıxır ki, bu və ya digər fikirlə mühbahisə yox, sənin fəlsəfə anlayışının özünü rədd edirlər. Tamamilə yəni.

Bıçaq heyvan öldürmək və onu doğramaq üçün yaranıb, humanistlərin düşündüyü kimi çörək kəsmək üçün deyil. Sonrakı funskiyalar ikincilidir. Cərrah bir cür istifadə edir onu, tində qabağını kəsən qaqaş başqa cür. Bəziləri əzəli funksionallığa yaxın, bəziləri daha uzaqdır.

Amma insanın əsas problemi ölümdür, ekzistensialistlərlə razıyam. Və ölümlə məşğul olanda sənət özünə yaxınlaşmış olur. Ölüm və əbədiyyət isə iki mövzu deyil, tək mövzudur.

Sənət əyləndirə də bilir indi, xəfif düşündürə, duyğulandıra da. Hansısa psevdohumanistik ideyanı oxucusunun/tamaşaçısının/dinləyicisinin ağlına soxmaqla da məşğul ola bilər indi sənət, siyasi sümsüklük sərgiləməklə də. Kim ona bir sərhəd qoya bilər ki? Və belə isə, bu ximeranın (yəni uyumsuz parçalarından oluşmuş nəsnənin) vahid platformadan çıxış edərək əzəli mənasını aşkarlamaq olarmı? Yox, məncə. Əzəli mənanı aşkarlamaq üçün ximeradan bir epizodu ələ almaq lazım gələcək ki, Tarkovskinin elədiyi də budur.

Gələk heyrət və ya təəccüb məsələsinə. Təkcə sənətin boynuna qoymurlar bu yükü. Arstotel fəlsəfənin də təəccübdən yarandığını söyləyirdi. Hərçənd etiraf edim ki, onun nəyə təəccübləndiyini sonra anlaya bilmədim. Təccüblənə bilmədim, onun təəccübləndiyi şeylərə. Əslində, məhz onun fəlsəfə yapmaq üsülunu “heyrətöldürən” adlandırmaq olar. Sonradan Qərb fəlsəfəsi əsasən demistifikasiya yolunu tutdu. Rasionalistik fəlsəfə insanın heyrətini /təəccübünü dağıtmağa xidmət edir. Məsələn, bir Qərb filosofu Füzulinin heyrətini onun basılmış seksual arzuları ilə izah edər və bitirər Füzulini. Füzuli isə məhz o heyrətdədir.

Sevmədim “heyrətöldürən” fəlsəfə yapma üsulunu. Şərq fəlsəfəsini sevdim , “heyrətartıran” fəlsəfəni.

Başö yadıma düşdü:

Diqqətlə baxarkən
Çiçəklənən nazunanı gördüm
Çəpərin dibində!

Suzuki yazır, hokkunun sonunda bir “kana” ifadəsi var. Sevinc, heyrət , kədər kimi hissləri ifadə etmək üçün istifadə edilir yaponcada. Bir ədatdır. İngilis və rus tərcümələrində itir o. Məndə də o, yalnız nida işarəsi ilə verilib. Bir qərbli və ya ön asiyalıya uzun preambula danışmaq lazımdır bu hokkunun şeir, sənət olduğuna inandırmaq üçün. Zəruri kontekst yaratmasan, qavramayacaq, rədd edəcək bu “ibtidai” heyrəti. Çəpərin dibində zərif kiçik mavi gülləri olan yabanı nazunaya yaxınlaşıb baxan Başö kosmik heyrət yaşayıb. Dzen buddizmi o “ibtidai heyrəti” anlayandan sonra başa düşməyə başladım. O əzəli heyrəti ifadə edər və üstünü bağlayıb gedərlər dzen müdrikləri, onu dəyərləndirə bilən biriləri üçün. Heç bir izah yoxdur. Heç bir gərəksiz aydınlaşdırma. Heyrət sənət dağının ətəyi və zirvəsidir dzendə. Ondan sonrakı yol sözsüz gedilir. Füzuli ilə dil tapmazdı Başö. “Çox danışır”-, deyərdi yəqin.

Bir maarifçi mövqeyində duran düşüncə adamı kimi Aqşin də “demistifikatordur” (şair kimi, fikrimcə, bunun tam tərsi olsa da). Ona görə də heyrətin sənətin elitarlığını korladığını düşünür.

Başönün və ya Füzulinin heyrətini duymaq belə asandırmı? Düşünmürəm.

Bir də ki, heyrət və təəccüb də çoxdan öz həyatlarını yaşayırlar. Və hər “alıcıya” uyğun heyrət və təəccüb vardır sənət dükanında.

news-inner-user

17613 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

“Ah, bu uzun sevda yolu” onlayn nümayiş ediləcək
17:20 16 Yanvar 2021
“Əli Kərim deyib ki, məndən yaxşı yazır” - Azərbaycanlı şairin son müsahibəsi
16:30 16 Yanvar 2021
Muzey və sərgi salonları bu tarixdən fəaliyyətə başlayacaq
15:17 16 Yanvar 2021
Çıxın dağlara-daşlara səpələnək, atışaq - Eyvaz Əlləzoğlunun hekayəsi
13:32 16 Yanvar 2021
20 Yanvarla bağlı sənədli film çəkilir - Video
12:15 16 Yanvar 2021
"Xəmsə möcüzəsi" müsabiqəsinə start verildi
11:15 16 Yanvar 2021
Fuad Poladov: “Nəyə görə həbs olunduğumu bilməliydim” – Müsahibə
09:00 16 Yanvar 2021
Onu babasının adıyla çağırdılar, "başı Sovet çəkici ilə əzilməlidir" dedilər, ardıcıl iki dəfə sürgün etdilər - Almas İldırımın məşəqqətli həyatı
20:45 15 Yanvar 2021
“Santa Barbara” serialının qəhrəmanı vəfat etdi
18:46 15 Yanvar 2021
Milli Teatr Vətən müharibəsi iştirakçısını işlə təmin etdi - Foto
18:19 15 Yanvar 2021
Azərbaycanlı rəssamın ABŞ -da fərdi sərgisi açıldı
17:37 15 Yanvar 2021
Cəfər Cabbarlı ilə Səməd Vurğun Onu niyə anlamırdılar?
17:14 15 Yanvar 2021
Görkəmli ingilis rejissorun kitabı Azərbaycan dilində - İlk dəfə
16:30 15 Yanvar 2021
Yaşamak bir ağaç gibi... – Günün şeiri
15:51 15 Yanvar 2021
Ərə vermək üçün yaşını artırdılar, prokuror qaynı oğlunu əlindən aldı, evində ölü tapıldı - Məşhur aktrisanın film kimi həyatı
15:11 15 Yanvar 2021
Netflix “Leyli və Məcnun” filmini çəkdi: Azərbaycanlı oğlan və İndoneziyalı qız - Video
14:31 15 Yanvar 2021
Şuşaya Üzeyir bəylə qayıtmağın fəziləti
14:07 15 Yanvar 2021
Kişiləri öldürüb özü uzun yaşayan qadınlarımız: Dəhşətli statistika
13:29 15 Yanvar 2021
Tacikistan mediası "Nizami ili"ndən yazır
12:45 15 Yanvar 2021
Fransada yaşayan türk yazar: “Hər gün səhər gözümüzü qadın cinayətləri ilə açırıq” – Müsahibə
12:11 15 Yanvar 2021