Kulis.az Sevil Hidayətin Coşqun Xəliloğlunun "Cütbulaq" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

“Cütbulaq” hekayəsi zahirən sadə süjet xəttinə malik olsa da, dərin mənəvi qatlar və simvolik məna daşıyan obrazlar vasitəsilə oxucuya ciddi mesajlar ötürür. Müəllif hekayəni ikiqat struktur üzərində qurur: real həyat səhnəsi və onun içində yerləşdirilən əfsanə. “Hekayə içində hekayə” adlandırılan bu üsul əsərin həm bədii təsirini artırır, həm də ideyanın daha təsirli şəkildə çatdırılmasına kömək edir.

Hekayə qızmar yay gününün təsviri ilə başlayır. Dağın yamacında yerləşən bulaq, ətrafdakı sıx otlar və çiçəklər, “yaşıl xalça” metaforası ilə verilən təbiət mənzərəsi oxucuda sakitlik və saflıq hissi yaradır. Bu təsvirlər yalnız dekorativ xarakter daşımır, eyni zamanda əsərin ideya yükü üçün zəmin hazırlayır. Saf və təmiz təbiət fonunda danışılan əfsanə insan xarakterinin ziddiyyətlərini daha qabarıq göstərir.

Əsərin əsas ideya mərkəzi yaşlı kişinin nəql etdiyi əfsanədir. Burada iki bulaq obrazı vasitəsilə insanın iki fərqli xarakter tipi təqdim olunur. Gur sulu bulaq özünü üstün sayan, lovğa və təkəbbürlü insanı simvolizə edir. O, öz gücünü nümayiş etdirməyə çalışır, səs-küy salır, qarşısındakını alçaldır. Kiçik bulaq isə təvazökar, sakit və sabit xarakterin təcəssümüdür. O, özünü sübut etməyə çalışmır, başqasını aşağılamaq ehtiyacı duymur və təbii axarında davam edir.

Müəllif bu qarşıdurmanı didaktik nəsihət yolu ilə deyil, hadisələrin inkişafı ilə açır. Gur bulağın lovğalığı tədricən onun faciəsinə çevrilir. O, coşur, daşır, həddini aşır və nəticədə öz təbii tarazlığını pozur. Dağın silkələnməsi, qayaların qopması kimi təsvirlər bu daxili pozuntunun xarici ifadəsi kimi çıxış edir. Nəticədə bulaq lillənir, suyu azalır və sonda tamamilə quruyur. Bu məqam əsərin kulminasiya nöqtəsidir və ideyanın ən kəskin şəkildə ifadə olunduğu hissədir.

Kiçik bulaq isə dəyişməz qalır. Onun sakit və aramlı axını həyatın davamlılığını, təvazökarlığın gücünü simvolizə edir. O, nə lovğalanır, nə də başqasına cavab verməyə ehtiyac duyur. Onun “səssizliyi”, əslində, mənəvi üstünlüyün göstəricisinə çevrilir. Beləliklə, əsərdə qalib gələn tərəf səs-küylü və güclü görünən deyil, səbirli və sabit olan obrazdır.

Hekayənin sonluğu xüsusi diqqətimi çəkən məqam oldu. İkinci bulaq mövcud olmasa da, insanlar bulağı yenə də “Cütbulaq” adlandırırlar. Bu detal çoxqatlı məna daşıyır. Bir tərəfdən, bu, yaddaşın və ənənənin davamlılığını göstərir: keçmişdə mövcud olmuş bir reallıq ad vasitəsilə yaşamaqda davam edir. Digər tərəfdən isə burada incə bir ironiya var – artıq “cüt” olmayan bir məkanın həmin adla qalması həyatın paradoksal tərəflərini üzə çıxarır.

Dil və üslub baxımından hekayə sadə və axıcıdır. Müəllif mürəkkəb ifadələrə müraciət etmədən, aydın təsvirlər və konkret detallar vasitəsilə obrazlılıq yarada bilir. Xüsusilə təbiət təsvirləri və su ilə bağlı bənzətmələr (“durna gözü kimi duru”, “ayna kimi təmiz”, “bal kimi şirin”) mətnin poetik çalarını gücləndirir. Bununla yanaşı, bəzi məqamlarda didaktik çalarların bir qədər açıq verilməsi hiss olunur ki, bu da əsərin bədii dərinliyini müəyyən qədər zəiflədir. Əgər müəllif bəzi nəticələri bir qədər daha dolayı yollarla təqdim etsəydi, mətn daha çox çoxqatlı yozumlara açıq ola bilərdi.

Ümumilikdə “Cütbulaq” hekayəsi sadə süjet xətti üzərində qurulsa da, insan xarakteri, təkəbbür və təvazökarlıq kimi əbədi mövzuları uğurla əks etdirir. Əsər oxucuya açıq şəkildə demədən bir həqiqəti xatırladır: həqiqi dəyər səs-küydə və nümayişdə deyil, sabitlikdə, ölçüdə və daxili tarazlıqdadır.

• "Özümü qüsursuz göstərməyə zərrə qədər niyyətim yoxdur..." - Məşhur argentinalı yazıçıdan sitatlar
• Yazıçılar gündəmi şərh etməlidirmi? - Cavid Ramazanov
• Qoşalıq və ya tənhaların qəm nəğməsi - Sevil Gültənin essesi