Bu gün ispan yazıçı, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Xose Eçeqarayın anım günüdür.

Kulis.az onun məşhur "Böyük Qaleoto" əsərini təqdim edir.

İştirakçılar:

Teodora

Don Xulian, onun əri

Xanım Mercedes

Don Severo, onun əri

Pepito, onların oğlu

Ernesto

Kənar müşahidəçi

Birinci xidmətçi

İkinci xidmətçi

Ernestonun kabineti. Sol tərəfdə fransızsayağı pəncərə, sağda isə qapı. Demək olar ki, otağın tən ortasında üzərində kitablar, kağızlar və yanan lampa olan masa durur. Sağ tərəfdə divan var. Axşam saatlarıdır. Ernesto yazmağa hazırlaşan kimi masanın arxasında əyləşib.

ERNESTO - Xeyri yoxdur. Bacarmıram. Mümkün deyil. Sadəcə olaraq qeyri-mümkün olanla vuruşuram. Fikir buradadır; beynimdə qaynayır, onu hiss edirəm. Bəzən içəridən gələn bir işıq onu işıqlandırır və mən onu dəyişkən formaları, qeyri-müəyyən cizgiləri ilə görürəm. Qəfil gizli dərinliklərdən ona həyat verən səslər eşidilir: kədər fəryadları, eşq ah-nalələri, kinli, istehzalı gülüşlər — bütöv bir canlı, çarpışan ehtiraslar aləmi! Onlar daxisimdən qopub səpələnir, ətrafımdakı bütün havanı doldururlar! Bax onda, məhz o zaman özümə deyirəm ki, an gəlib çatdı; qələmi ələ alıram, gözlərimi uzaqlara zilləyib, qulaqlarım səsdə, ürəyim döyünə-döyünə kağızın üstünə əyilirəm. — Amma heyhat, acizliyin istehzası! Cizgilər bulanıqlaşır, görüntü yox olur, qışqırıqlar və ah-nalələr sönür və ətrafımı heçlik, bomboş heçlik bürüyür! Boşluğun, mənasız düşüncənin, ölümcül yorğunluğun sükutu! Hər şeydən əlavə, tənbəl qələmin və qısır səhifənin – həyat verən hər bir düşüncədən məhrum səhifənin gətirdiyi səssiz kədər! Ah, heçliyin nə qədər də formaları var və o, necə də qaranlıq, susqun şəkildə mənim kimi bəndələrə istehza ilə gülür! Çox, çox formaları var: rəngsiz kətan, formalı mərmər parçası, uyğunsuz səs, amma bu dəyərsiz qələmdən və ağ vərəqdən daha qıcıqlandırıcı, daha istehzalı, daha məhvedici heç nə yoxdur! Ah, səni örtə bilmirəm, amma məhv edə bilərəm, sınıq arzularımın və əbədi alçalmağımın murdar ortaqçısı! — Belə, belə, — daha kiçik, lap kiçik. (Kağızı cırır – sonra fasilə) Yaxşı ki, bunu heç kim görmədi, çünki belə hiddətlənmək hər şeydən əvvəl axmaqlıqdır, həm də tamamilə səhvdir. Xeyr, təslim olmayacağam; ya qalib gələnə, ya da min parça olub partlayana qədər daha bərk, daha dərindən düşünəcəyəm. Xeyr, heç vaxt məğlub olduğumu etiraf etməyəcəyəm. Gəl görək indi bacaracağammı...

(Sağdan don geyinmiş və əlində palto saxlamış Don Xulian daxil olur. O, qapıdan baxır, lakin içəri girmir.)

XULİAN - Salam, Ernesto!

ERNESTO - Don Xulian!

XULİAN - Hələ də işləyirsən? Səni narahat etmirəm ki?

ERNESTO - Narahat etmək? Əsla. Gəl içəri, gəl, Don Xulian. Teodora haradadır?

XULİAN- Biz indicə operadan gəldik. O, qardaşım və arvadı ilə üçüncü mərtəbəyə çıxdı ki, Mercedesin aldığı bəzi şeylərə baxsın; mən də öz otağıma gedərkən sənin otağında işıq gördüm, bir baxıb gecəniz xeyrə qalsın demək istədim.

ERNESTO - Orada adam çox idi?

XULİAN - Xeyli var idi – həmişəki kimi. Bütün dostlarım səni soruşurdular. Sənin gəlmədiyinə təəccüblənmişdilər.

ERNESTO - Nə qədər nəzakətlidirlər!

XULİAN - Xidmətlərini nəzərə alsaq, o qədər də yox. Bəs sən necə? Bu üç saatlıq tənhalıq və ilhamdan səmərəli istifadə edə bildinmi?

ERNESTO - Tənhalıq, bəli; ilham, xeyr. Onu ümidsizcəsinə və ehtirasla çağırsam da, mənə tabe olmadı.

XULİAN - Çağırışa səs vermədi?

ERNESTO - Xeyr, həm də bu, ilk dəfə deyildi. Amma heç nə əldə etməsəm də, faydalı bir kəşf etdim.

XULİAN - Nəyi?

ERNESTO - Sadəcə bunu – mənim heç bir işə yaramayan yazıq bir yaramaz olduğumu.

XULİAN - İşə yaramaz! Hə, doğrudan da faydalı kəşfdir.

ERNESTO - Məhz belədir.

XULİAN - Niyə özündən bu qədər zəhlən tökülür? Dediyin o pyes yaxşı getmir məgər?

ERNESTO - Mən özüm gedirəm – ağlım başımdan çıxır!

XULİAN - İlhama və pyesə mənim Ernestoma bu qədər baş ağrısı gətirən nədir axı?

ERNESTO - Problem bundadır ki, mən onu düşünəndə ideyanı yaxşı hesab etmişdim; lakin ona forma verib müvafiq səhnə libasları geyindirəndə nəticə qeyri-adi alınır; dramın bütün qanunlarına ziddir; tamamilə qeyri-mümkündür.

XULİAN - Amma niyə qeyri-mümkün olsun ki? Gəl, danış görüm, maraqlıdır.

ERNESTO - Təsəvvür et ki, baş qəhrəman – dramı yaradan, onu inkişaf etdirən, ona can verən, fəlakətə səbəb olan, həmin fəlakətdən güc alıb ondan həzz alan o şəxs səhnəyə çıxa bilməz.

XULİAN - Çoxmu çirkindir? Yoxsa iyrənc? Yoxsa elə şər adamdır?

ERNESTO - Məsələ bu deyil. O, hər hansı başqa birindən – səndən və ya məndən çirkin deyil. Pis də deyil. Nə pis, nə yaxşı. İyrənc? Əsla yox. Mən nə skeptikəm, nə mizantrop, nə də dünya ilə elə bir düşmənçilikdəyəm ki, belə bir şey deyim və ya belə bir ədalətsizlik edim.

XULİAN - Yaxşı, onda səbəb nədir?

ERNESTO - Don Xulian, səbəb odur ki, sözügedən xarakter üçün yəqin ki, səhnədə yer tapılmaz.

XULİAN - İlahi, bu adama qulaq asın! Yoxsa bu, mifoloji pyesdir və səhnəyə Titanlar çıxır?

ERNESTO - Onlar Titanlardır; amma müasir növündən.

XULİAN - Qısası?

ERNESTO - Qısası, bu xarakter – Hamıdır.

XULİAN - Hamı! Hə, haqlısan! Teatrda hamı üçün yer yoxdur. Bu, tez-tez sübut olunmuş mübahisəsiz faktdır.

ERNESTO - İndi görürsənmi nə qədər haqlıymışam.

XULİAN - Tam olaraq yox. Hər kəsi müəyyən sayda tiplərə və ya xarakterlərə sığışdırmaq olar. Mən özüm bu işlərdən baş çıxarmaram, amma eşitmişəm ki, müəlliflər bunu birdən çox dəfə ediblər.

ERNESTO - Bəli, amma mənim vəziyyətimdə, yəni mənim pyesimdə bu, mümkün deyil.

XULİAN - Niyə ki?

ERNESTO - İzah etməsi çox vaxt aparacaq bir çox səbəblərə görə; xüsusən də gecənin bu vaxtı.

XULİAN - Zəri yoxdur, bəzilərini eşidək.

ERNESTO - Onda belə: bu nəhəng bütövlüyün hər bir hissəsi, mənim "Hamı" adlandırdığım indiki zaman Titanının minbaşlı məxluqunun hər bir başı mənim pyesimdə yalnız ən qısa an üçün iştirak edir, bir söz deyir, başqa heç nə, bir baxış atır; bəlkə də bütün hərəkəti bir təbəssüm təklifindən ibarətdir; o, bir anlığa görünür və yenə yox olur; ehtirassız, hiyləsiz, pisliksiz, laqeyd və dalğın şəkildə – çox vaxt öz yayğınlığı ilə iş görür.

XULİAN - Bəs sonra?

ERNESTO - Həmin sözlərdən, o ötəri baxışlardan, o laqeyd təbəssümlərdən, bütün o kiçik pıçıltılardan, bütün o kiçik xırda günahlardan; dramatik işığın əhəmiyyətsiz şüaları adlandıra biləcəyimiz bütün bu şeylərdən, bir ailədə cəmləşdikdə, qığılcım və partlayış, mübarizə və qurbanlar yaranır. Əgər bütün bəşəriyyəti müəyyən sayda tip və ya simvolik xarakterlərlə təmsil etsəm, onda hər birinə əslində bir çoxu arasında bölüşdürülmüş xüsusiyyətləri aid etməliyəm; nəticədə elə personajlar peyda olmalıdır ki, onlar həqiqətə uyğun gəlməyən qüsurlarla iyrənc görünürlər, cinayətlərinin isə heç bir məqsədi olmur. Əlavə nəticə olaraq isə bu təhlükə yaranır ki, insanlar mənim cəmiyyəti pis, əxlaqsız və qəddar kimi qələmə verməyə çalışdığımı düşünəcəklər, halbuki mən sadəcə olaraq göstərmək istəyirəm ki, hətta ən əhəmiyyətsiz hərəkətlər belə həqiqətən əhəmiyyətsiz və ya xeyir və ya şər üçün gücsüz deyil; çünki müasir həyatın sirli qüvvələri tərəfindən bir araya gətirilərək, onlar nəhəng nəticələr verməyə müvəffəq ola bilərlər.

XULİAN - Gəl, bəsdir, bəsdir! Bunlar hamısı dəhşətli dərəcədə metafizikadir. Bir az anlayıram, amma buludlar olduqca sıxdır. Doğrusu, sən bu işlərdən məndən çox baş çıxarırsan. İndi, əgər bu, veksellər, borc öhdəlikləri, kredit məktubları, diskontlar məsələsi olsaydı, başqa məsələ idi.

ERNESTO - Oho, yox, səndə sağlam düşüncə var, əsas da elə budur.

XULİAN - Təşəkkür edirəm, Ernesto, çox nəzakətlisən.

ERNESTO - Amma əmin oldunmu?

XULİAN - Xeyr, olmadım. Çətinlikdən çıxmağın hansısa yolu olmalıdır.

ERNESTO - Kaş ki olaydı!

XULİAN - Başqa bir şey də var?

ERNESTO - Mən də onu deyirəm! De görüm, dramın hərəkətverici qüvvəsi nədir?

XULİAN - Dramın hərəkətverici qüvvəsi dediyinlə nə demək istədiyini dəqiq bilmirəm, amma deyə bilərəm ki, eşq macəraları olmayan pyoslərdən heç bir zövq almıram; üstünlük verilir ki, bədbəxt eşq macəraları olsun, çünki mənim öz evimdə Teodoramla kifayət qədər xoşbəxt eşq macəralarım var.

ERNESTO - Yaxşı. Möhtəşəm! Hə, mənim pyesimdə az qala heç bir eşq macərası yoxdur.

XULİAN - Pisdir, çox pisdir, həqiqətən deyirəm. Qulaq as, pyesinin nədən bəhs etdiyini bilmirəm, amma qorxuram ki, o, heç kəsi maraqlandırmayacaq.

ERNESTO - Mən də sənə məhz bunu deyirdim. Yenə də eşq macəraları daxil etmək olar, hətta bir az qısqanclıq da.

XULİAN - Hə, bununla, maraqlı və yaxşı işlənmiş intriqa ilə, həqiqətən təsirli bir vəziyyət ilə...

ERNESTO - Xeyr, senyor, qətiyyən yox. Hər şey tamamilə adi, az qala vulqar olmalıdır. Bu dramın heç bir xarici təzahürü ola bilməz. O, personajların qəlbində və zehində baş verir; yavaş-yavaş irəliləyir; bu gün söhbət bir fikirdən gedir, sabah ürək döyüntüsündən; tədricən iradə sarsılır...

XULİAN - Bəs bütün bunlar necə göstərilir? Bu daxili mübarizələr necə ifadə olunur? Tamaşaçılara onlar haqqında kim danışır? Harada görünürlər? Bütün axşamı bir baxışın, bir ahın, bir jestin, bir sözün ardınca qaçmaqla keçirəcəyik? Əzizim, bu, heç cür əyləncə ola bilməz. İnsan belə mücərrədliklərlə məşğul olmaq istədikdə fəlsəfə oxuyur.

ERNESTO - Tamamilə budur. Sən mənim fikirlərimi əks-səda kimi təkrar edirsən.

XULİAN - Ancaq səni həvəsdən salmaq istəmirəm. Yəqin ki, nə etdiyini bilirsən. Və hətta pyes bir az rəngsiz olsa belə, ağır və maraqsız görünsə də, əgər onun gözəl kulminasiyası və fəlakəti varsa... hə?

ERNESTO - Fəlakət – kulminasiya! Onlar gələn kimi pərdə enir.

XULİAN - Demək istəyirsən ki, pyes birinci bitəndə başlayır?

ERNESTO - Qorxuram ki, belədir – əlbəttə, mən ora azacıq hərarət qatmağa çalışacağam.

XULİAN - İndi gəl bax, sənin etməli olduğun iş ikinci pyesi, yəni birincinin bitdiyi yerdən başlayan pyesi yazmaqdır; çünki birinci, dediklərinə görə, zəhmətə dəyməz – əziyyəti isə sənə kifayət qədər çox olacaq.

ERNESTO - Mən də buna əmin idim.

XULİAN - İndi isə ikimiz də əminik – sənin zəkanın və məntiqinin gücü sayəsində. Adı nədədir?

ERNESTO - Adı! Fikir ver, bu da başqa bir məsələdir. Adı yoxdur.

XULİAN - Necə yəni! Nə dedin? Adı da yoxdur?

ERNESTO - Xeyr, senyor.

XULİAN - Onda, Ernesto, mən içəri girəndə sən yuxuda olmusan – kabus görmüsən, indi də mənə yuxularını danışırsan.

ERNESTO - Yuxu görürəm? Bəli. Kabusdur? Ola bilər. Və mən sənə yuxularımı, yaxşı və pis yuxularımı danışıram. Səndə sağlam düşüncə var və sən həmişə hər şeydə haqlı çıxırsan.

XULİAN - Bu vəziyyətdə haqlı çıxmaq üçün elə də böyük səriştə tələb olunmurdu. Baş qəhrəmanın görünmədiyi, demək olar ki, eşq macərasının olmadığı, hər gün baş verənlərdən başqa heç nəyin baş vermədiyi, son aktda pərdə enən kimi başlayan və adı olmayan pyes. — Hə, mən başa düşə bilmirəm ki, bu necə yazıla bilər, necə səhnələşdirilə bilər və ya bunu dinləməyə kimsə tapılar, yaxud ümumiyyətlə bu, necə pyes ola bilər.

ERNESTO - Ah, amma bu, pyesdir. Yeganə problem odur ki, mən ona forma verməliyəm, bunu isə necə edəcəyimi bilmirəm.

XULİAN - Mənim məsləhətimi istəyirsənsə?

ERNESTO - Məsləhətini? Dostumun, xeyriyyəçimin, ikinci atamın məsləhətini! Oh, Don Xulian!

XULİAN - Gəl, gəl, Ernesto, öz pyesinin əvəzinə gəl burada kiçik sentimental tamaşa düzəltməyək, hansı ki, biz onu artıq qeyri-mümkün elan etmişik. Mən sadəcə soruşdum ki, məsləhətimi bilmək istəyirsənmi.

ERNESTO - Mən də dedim ki, bəli.

XULİAN - Onda pyesləri tamamilə unut – yatmağa get – yat – sabah mənimlə ovlamağa get, iki personajı öldürmək və bəlkə də tamaşaçıların səni öldürməsinə səbəb olmaq əvəzinə istənilən qədər kəklik vur, nəticədə isə mənə minnətdar olacaqsan.

ERNESTO - Bu ola bilməz: mən pyesi yazmalıyam.

XULİAN - Amma, əziz dostum, sən bunu günahlarının kəffarəsi olaraq düşünmüş olmalısan.

ERNESTO - Niyə baş verdiyini bilmirəm, amma düşündüm. Mən onu zehnimdə qaynayan hiss edirəm, o, xarici dünyada həyat diləyir və mən ona bunu verməyə borcluyam.

XULİAN - Başqa bir süjet tapa bilməzsən?

ERNESTO - Bəs bu ideya necə olsun?

XULİAN - Qoy, iblis ona sahib çıxsın.

ERNESTO - Ah, Don Xulian, eləmi sanırsan ki, bir fikir zehnimizdə döyülüb formalaşandan sonra, istədiyimiz vaxt onu məhv edib heç edə bilərik? Mən başqa pyes düşünmək istərdim, amma bu lənətə gəlmiş pyes dünyaya gəlməyincə məni rahat buraxmayacaq.

XULİAN - Onda danışmağın mənası yoxdur. Ümid edirəm bu mövzuda ağlına bir işıq gələr.

ERNESTO - Hamlet demişkən, məsələ məhz budur.

XULİAN (alçaq səslə, istehzalı sirr dolu tərzdə) - Məgər onu anonim əsərlər üçün ədəbi yetimxanaya qoya bilməzsən?

ERNESTO - Don Xulian, mən vicdanlı insanam. Mənim övladlarım, yaxşı və ya pis olmasından asılı olmayaraq, qanunidir və mənim adımı daşıyacaqlar.

XULİAN - Başqa heç nə demirəm. Deməli, belə olmalıdır – bu artıq yazılıb.

ERNESTO - Kaş yazılmış olaydı. Təəssüf ki, yazılmayıb; amma fərqi yoxdur, mən yazmasam, başqası yazacaq.

XULİAN - Yaxşı, iş başına! Uğurlar, heç kimin səni qabaqlamasına imkan vermə.

TEODORA (çöldən) - Xulian! Xulian!

XULİAN - Teodoradır!

TEODORA - Buradasanmı, Xulian?

XULİAN - Bəli, buradayam. Gəl içəri!

(Teodora daxil olur.)

TEODORA - Axşamınız xeyir, Ernesto.

ERNESTO - Axşamınız xeyir, Teodora. Yaxşı oxudularmı?

TEODORA - Həmişəki kimi. Xeyli iş görmüsən?

ERNESTO - Həmişəki kimi; heç nə.

TEODORA - Niyə, sən də bizimlə getməli idin. Bütün dostlarım səni soruşurdular.

ERNESTO - Deyəsən hamı mənimlə maraqlanır.

XULİAN - Belə də olmalıdır; heç olmasa ona görə ki, sən pyesində Hamını baş qəhrəman edirsən, təbii olaraq onun da səni dost bilməkdə marağı var.

TEODORA - Pyes?

XULİAN - Sss, bu böyük bir sirdir; heç nə soruşmamalısan! Onun nə adı, nə aktyorları, nə hərəkəti, nə də fəlakəti var! Oh, nə qədər də ucadır! Gecən xeyrə qalsın, Ernesto. — Gəl, Teodora.

ERNESTO - Sağ ol, Xulian.

TEODORA - Sabaha qədər.

ERNESTO - Gecəniz xeyrə qalsın.

TEODORA (Xuliana) - Mercedes necə də fikrə getmişdi!

XULİAN - Severo da qəzəb içində idi.

TEODORA - Görəsən niyə?

XULİAN - Əminəm ki, bilmirəm. Pepito isə əksinə, hər ikisi üçün kifayət qədər şən idi.

TEODORA - O, həmişə belədir – həm də hər kəsi pisləyir.

XULİAN - Ernestonun pyesi üçün əsl personajdır.

(Teodora və Xulian sağ tərəfdən çıxıb gedirlər.)

ERNESTO - Xulian nə deyir desin, mən bu işdən əl çəkməyəcəyəm. Bu, təmiz qorxaqlıq olardı. Xeyr, geri çəkilməyəcəyəm. İrəli! (O, ayağa qalxıb həyəcanla otaqda o tərəf-bu tərəfə gəzir. Sonra fransızsayağı pəncərəyə tərəf gedir) Ey gecə, mənə sığınacaq ver, çünki sənin qaranlığında mənim ilhamımın işıqlı cizgiləri gündüzün mavi plağından daha aydın görünür. Damlarınızı qaldırın, bu qüdrətli şəhərdəki minlərlə ev; çünki siz mütləq səfil şairə, o damları fitnəkarcasına qaldıran bic iblisə etdiyinizdən az olmamaq şərtilə kömək etməlisiniz. Qoy o kişilərin və qadınların həzz axtarışının məşğul saatlarından sonra dincəlmək üçün otaqlarınıza qayıtdıqlarını görüm. Qulaqlarım daha həssas olduqca, Xuliana və Teodoraya məni soruşanların bir çox sözlərini ayırd etsin; və səpələnmiş şüalar kristal linzada cəmləşərkən necə böyük bir işıq yaranırsa, dağlar qum dənələrindən, dəniz isə su damcılarından əmələ gəldiyi kimi, mən də sizin təsadüfi sözlərinizdən, ötəri təbəssümlərinizdən, boş baxışlarınızdan, kafedə, teatrlarda, bal salonlarında qoyub getdiyiniz və indi havada üzən minlərlə xırda düşüncələrdən dramımı formalaşdıracağam və mənim zehnimin kristalı işıqları və kölgələri mərkəzə gətirən linza olacaq ki, nəticədə onlardan dramatik qığılcım və faciəli partlayış yaransın. Mənim dramım forma alır. İndi onun adı da var, çünki orada lampanın işığında ölməz Florensiyalı şairin əsərini görürəm və o, mənə italyan dilində elə bir ad verib ki, onu sadə İspan dilində yazmaq və ya demək dəlilik və ya səfehlik olardı. Paolo və Françeska, qoy məhəbbətiniz mənə kömək etsin! (Masanın arxasında əyləşib yazmağa başlayır) Pyes! Pyes başlayır! Birinci səhifə artıq boş deyil (yazır). İndi onun adı var. (Dəlicəsinə yazır) Qaleoto!

Rus dilindən tərcümə etdi: Aydan Ağayeva

• "Ruhun həndəsəsi" kimi yazılan şeirlər - Elnarə Akimova
• Azərbaycanın ilk milli baleti yenidən səhnədə canlandırılacaq
• Tramp pop-mədəniyyət həvəskarlarının hədəfində - Səbəb