Bu gün tanınmış italyan filosof və yazıçı Umberto Ekonun anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

2016-cı ilin məhz bu günündə dünya ədəbiyyatı və fəlsəfəsi özünün ən parlaq, ən ensiklopedik zəkalarından birini – Umberto Ekonu itirdi. O, sadəcə bir yazıçı deyildi; o, orta əsrlər üzrə mütəxəssis, semiotik (işarələr sistemi haqqında elm) alimi, tənqidçi, pedaqoq və ən əsası, "gəzən kitabxana" idi. Ekonun dünyadan köçməsi ilə sanki böyük bir kitabxana yandı, minlərlə cildlik bilik qaranlığa qərq oldu. Lakin o, geriyə elə bir miras qoydu ki, bu labirintdə azmaq da, çıxış yolu tapmaq da oxucu üçün eyni dərəcədə həzzvericidir.

Umberto Eko 1932-ci ildə İtaliyanın şimalında, Pyemont (Piemonte) bölgəsinin Alessandriya şəhərində doğulmuşdu. Atası Culio 13 uşaqlı bir ailənin övladı idi və oğlunun hüquqşünas olmasını arzulayırdı. Lakin gənc Umberto atasının iradəsinin əksinə gedərək Turin Universitetində orta əsrlər fəlsəfəsi və ədəbiyyatını öyrənməyə qərar verdi. Onun erkən gəncliyi faşist İtaliyasının kölgəsində keçmişdi. Hətta sonralar yazdığı esselərində o dövrdə məktəblərdə onlara necə faşist ideologiyasının təlqin edildiyini, lakin kitabların ona həqiqəti tapmaqda necə kömək etdiyini xatırlayırdı.

Gənc Ekonun həyatındakı ən maraqlı dönüş məqamlarından biri onun dinə münasibəti idi. O, gəncliyində "Katolik fəaliyyəti" təşkilatının fəal üzvü idi və hətta doktorluq dissertasiyasını məşhur orta əsrlər ilahiyyatçısı Foma Akvinalının (Thomas Aquinas) estetikası mövzusunda müdafiə etmişdi. Lakin zaman keçdikcə Eko kilsədən uzaqlaşdı və özünü tamamilə dünyəvi elmə həsr etdi. Buna baxmayaraq, orta əsrlərə, rahiblərin həyatına, latın dilinə və sxolastik düşüncə tərzinə olan marağı heç vaxt sönmədi. Bu bağlılıq, illər sonra dünyanı heyran qoyacaq "Qızılgülün adı" romanının təməli olacaqdı.

Umberto Eko 48 yaşına qədər bədii yaradıcılıqla ciddi şəkildə məşğul olmamışdı. O, akademik dairələrdə hörmətli bir professor, semiotika üzrə nüfuzlu bir alim idi. 1980-ci ildə işıq üzü görən "Qızılgülün adı" romanı, sözün əsl mənasında, "təsadüfi" bir şah əsər idi. Eko bu romanı yazmaq qərarını zarafatla belə izah edirdi: "Sadəcə bir rahibi zəhərləmək istəyirdim".

Romanın süjeti XIV əsrdə İtaliyadakı bir Benedikt monastırında baş verən sirli qətllər üzərində qurulmuşdu. Baş qəhrəman Uilyam Baskervilli və onun şagirdi Adso, sanki orta əsrlərə düşmüş Şerlok Holms və Doktor Vatson kimi davranırdılar. Roman sadəcə detektiv deyildi; o, teologiya, fəlsəfə, tarix və semiotikanın mürəkkəb bir sintezi idi.

Maraqlı bir fakt: naşirlər romanı 3 min nüsxədən artıq tirajla çap etməyə cəsarət etmirdilər. Onlar düşünürdülər ki, latın ifadələri və teoloji mübahisələrlə dolu bu qalın kitabı heç kim oxumayacaq. Lakin kitab işıq üzü görən kimi "bomba effekti" yaratdı və indiyə qədər 50 milyondan çox nüsxəsi satıldı.

Eko bu şöhrətdən həm məmnun idi, həm də narahat. O, tez-tez şikayətlənirdi ki, insanlar onu yalnız bu romanla tanıyır. Müsahibələrinin birində demişdi: "Mən "Qızılgülün adı"na nifrət edirəm. O, mənim sonrakı əsərlərimin üzərinə kölgə saldı. "Fuko rəqqası" daha yaxşı kitabdır, amma hamı "Qızılgülün adı"ndan danışır". Jan-Jak Annonun çəkdiyi və baş rolda Şon Konnerinin oynadığı film isə Ekonun qəzəbini daha da artırmışdı, çünki film romanın dərin fəlsəfi qatlarını bir kənara qoyub, sadəcə detektiv xəttini ön plana çıxarmışdı.

Umberto Eko haqqında danışarkən onun əfsanəvi kitabxanasından bəhs etməmək olmaz. Milandakı mənzilində və Montefeltrodakı yay evində, ümumilikdə, 50 mindən çox kitab var idi. Ziyarətçilər bu nəhəng kitab rəflərini görəndə tez-tez eyni sualı verirdilər: "Professor, bunların hamısını oxumusunuz?" Eko isə bu suala ya kinayə ilə "Xeyr, bunlar yalnız gələn həftə oxuyacaqlarımdır" deyər, ya da daha ciddi bir izah verərdi.

Onun kitabxanası sadəcə oxunmuş kitabların toplusu deyildi. Eko "anti-kitabxana" anlayışının canlı təcəssümü idi. O inanırdı ki, insanın şəxsi kitabxanasında oxumadığı kitabların sayı oxuduqlarından çox olmalıdır. Çünki oxunmuş kitab artıq fəth edilmiş ərazidir, lakin oxunmamış kitab – potensial bilikdir, insanın bilmədiklərinin xatırladıcısıdır. Eko deyirdi: "Biz bildiklərimiz üçün deyil, bilmədiklərimizi öyrənmək üçün kitab yığırıq". Bu yanaşma, Nassim Taleb tərəfindən "Qara Qu quşu" kitabında Ekonun adı ilə bağlanaraq populyarlaşdırılmışdı.

Onun kitabxanasında nadir əlyazmalar, okkultizmə, sehrə və qədim elmlərə dair kitablar xüsusi yer tuturdu. Eko yalan məlumatlara, saxta tarixlərə və konspirasiya nəzəriyyələrinə böyük maraq göstərirdi. O, "tarixi dəyişdirən yalanlar" mövzusunda əsl mütəxəssis idi. Bu maraq onun ikinci ən məşhur romanı – "Fuko rəqqası"nda öz əksini tapdı. Burada o, dünyanı idarə edən gizli cəmiyyətlər (Tampliyerlər, Rozekreyserlər) haqqında parodik, lakin son dərəcə mürəkkəb bir süjet qurdu. Bu əsər, sonralar Den Braun kimi yazıçıların populyarlaşdırdığı mövzuların daha akademik və dərin variantı idi. Eko zarafatla deyirdi: "Den Braun mənim romanımın personajlarından biridir".

Az bilinən faktlardan biri də Ekonun musiqiyə olan sevgisi idi. Gəncliyində o, truba (bəzi mənbələrdə fleyta) ifa edirdi, lakin sonralar bu hobbisini tərgitmişdi. Buna baxmayaraq, onun yazı tərzi hər zaman polifonik (çoxsəsli) musiqini xatırladırdı. Cümlələri uzun, labirintvari, lakin ritmik baxımdan qüsursuz idi.

Eko həm də bir "oyunçu" idi. O, mətnlərində oxucu ilə oynamağı sevirdi. Məsələn, "Qızılgülün adı" romanındakı kor kitabxanaçı Xorxe obrazı, məşhur argentinalı yazıçı və Ekonun çox sevdiyi Borxesə bir işarə idi. Borxes də ömrünün sonunda kor olmuş və Milli Kitabxananın direktoru işləmişdi. Eko bu cür gizli mesajları, sitatları və eyhamları mətnə səpələməklə oxucunu passiv müşahidəçi yox, fəal iştirakçı olmağa dəvət edirdi. Onun "Açıq əsər" nəzəriyyəsi də məhz buna əsaslanırdı: əsər müəllif tərəfindən yazılsa da, oxucu tərəfindən hər dəfə yenidən yaradılır.

Ömrünün son illərində Eko müasir texnologiyalara və sosial mediaya qarşı sərt tənqidləri ilə yadda qaldı. O, internetin bəşəriyyət üçün faydalı olduğunu inkar etmirdi, lakin onun yaratdığı informasiya çirkliliyi Ekonu narahat edirdi. Onun ən məşhur və qalmaqallı fikirlərindən biri Turindəki bir çıxışında səslənmişdi: "Sosial media axmaqlar legionuna söz haqqı verdi. Əvvəllər onlar barda bir stəkan şərab içdikdən sonra danışar, cəmiyyətə zərər verməzdilər və dərhal susdurulardılar. İndi isə onların Nobel mükafatı laureatı ilə eyni səviyyədə danışmaq hüququ var. Bu, axmaqların işğalıdır".

Bu sərt fikir əslində elitarizm nümunəsi deyildi; bu, bir alimin faktların, həqiqətin və biliyin dəyərsizləşməsinə qarşı üsyanı idi. Eko, son romanı "Sıfır sayı"nda məhz bu mövzunu – medianın manipulyasiyasını, saxta xəbərləri və həqiqətin necə təhrif edildiyini hədəfə almışdı.

Umberto Eko 84 yaşında, mədəaltı vəzi xərçəngindən vəfat etdi. O, ölümündən əvvəl ailəsinə sadə bir vəsiyyət etmişdi: ölümündən sonra 10 il ərzində onun adına heç bir konfrans və ya akademik tədbir keçirilməsin. Bu, bəlkə də onun hər şeyin sürətlə istehlak edildiyi dünyada bir az sükut istəyi idi.

Eko, insan yaddaşını "ruh" kimi qəbul edirdi. O deyirdi: "Biz, xatırladıqlarımızdan ibarətik. Yaddaşsız həyat, heç vaxt baş verməmiş bir həyatdır". Umberto Eko fiziki olaraq aramızda olmasa da, onun yaratdığı nəhəng mətnlər labirinti, minlərlə kitabdan ibarət "meşəsi" və kəskin zəkası bəşəriyyətin kollektiv yaddaşında silinməz iz qoydu.

İndi, onun ölümündən illər keçsə də, hər hansı bir kitabxanaya girib, rəflər arasında dolaşarkən, burnumuza köhnə kağız qoxusu gələndə Ekonun o məşhur sözünü xatırlamamaq mümkün deyil: "Kitablar inanmaq üçün deyil, araşdırmaq üçündür. Biz kitabda nə yazıldığını deyil, onun nə demək istədiyini düşünməliyik".

• Ancelina Coli Ceffri Epşteynə iki dəfə məktub yollayıbmış... - Səbəb
• "Ya rüşvət verməliyəm, ya da fahişəlik etməliyəm..." – Stalinə yazılan məşhur məktubun gizlinləri
• 9 yaşlı uşaqdan dünya rekordu