Bu gün görkəmli filosof, astronom, riyaziyyatçı, tarixçi, maliyyəçi, ilahiyyatçı və hüquqşünas, dövlət xadimi Nəsirəddin Tusinin doğum günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə İbrahim Azizin yeni yazısını təqdim edir.

Tusinin həyatının ən müəmmalı dövrü onun Əlamut qalası və İsmaili hökmdarları ilə olan münasibətləridir. Tarixi mənbələr burada ikiyə bölünür: bəziləri onun məcburən qaçırılaraq burada saxlandığını, bəziləri isə öz istəyi ilə bu "elm qalasına" sığındığını iddia edir. Həqiqət isə, çox güman ki, bu ikisinin ortasındadır.

Monqol yürüşləri Şərqi cəhənnəmə döndərdiyi bir vaxtda, sıldırım qayalar üzərindəki İsmaili qalaları yeganə təhlükəsiz yer hesab olunurdu. Tusi burada sadəcə sığınacaq tapmadı, həm də dövrünün ən zəngin kitabxanalarından birinə sahib oldu. O, İsmaili hökmdarı Nəsirəddin Möhtəşəmin şərəfinə məşhur "Əxlaqi-Nasiri" əsərini yazdı. Lakin burada "qalmaqallı" bir məqam var: Tusi illər sonra azadlığa çıxdıqda bu əsərin girişini dəyişdirərək, kitabı əvvəlki hamilərinə deyil, yeni sahiblərinə ithaf etdi. Bu, bəzi tarixçilər tərəfindən "intellektual opportunizm" kimi qiymətləndirilsə də, Tusinin sağ qalmaq instinktinin və elmini qorumaq istəyinin bir göstəricisi idi. O, başa düşürdü ki, ideologiyalar və sülalələr gəldi-gedərdir, lakin elm əbədidir. Və bu elmi qorumaq üçün bəzən şeytanla belə rəqs etmək lazım gəlir.

Tusinin həyatındakı ən böyük qalmaqal və bəlkə də ən qaranlıq səhifə, 1258-ci ildə Bağdadın monqollar tərəfindən alınması zamanı oynadığı roldur. Hülakü xanın məsləhətçisi (vəziri) kimi Tusi, İslam dünyasının mərkəzi olan Bağdadın taleyini həll edən fiqurlardan biri idi.

Rəvayətə görə, Hülakü xan Bağdadı almağa tərəddüd edirdi. Saray münəccimləri xəlifənin qanının tökülməsinin dünyada fəlakətlərə, günəşin tutulmasına və yağışın kəsilməsinə səbəb olacağını deyərək xanı qorxudurdular. Məhz bu məqamda Tusi səhnəyə çıxır. O, soyuqqanlılıqla Hülakü xana deyir: "Xəlifəni öldürsəniz, heç bir təbiət hadisəsi baş verməyəcək. Sadəcə bir xan gedəcək, digəri gələcək".

Tusi, Abbasilər xilafətinin artıq çürüdüyünü və elmi inkişafın qarşısını aldığını görürdü. Bəzi ərəb mənbələri onu "İslamın qəddarı" adlandıraraq xəyanətdə ittiham edirlər. Lakin məsələnin digər tərəfi də var: Tusi, Bağdadın talan edilməsi zamanı şəxsi nüfuzundan istifadə edərək minlərlə alimi, sənətkarı və ən əsası, nadir əlyazmaları xilas etdi. O, qan dənizinin ortasında bir elm adası yaratmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Tusi üçün Bağdadın siyasi hakimiyyəti deyil, oradakı bilik xəzinəsi əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu praqmatik yanaşma onu həm nifrət, həm də heyranlıq hədəfinə çevirdi.

Tusinin Hülakü xanı razı salaraq tikdirdiyi Marağa Rəsədxanası, sadəcə ulduzlara baxmaq üçün bir məkan deyildi. Bu, müasir mənada dünyanın ilk elmi-tədqiqat institutu və akademiyası idi. Tusinin buradakı təşkilatçılıq dühası, elmi dühasından geri qalmırdı.

O, rəsədxananın maliyyələşdirilməsi üçün dahiyanə bir "vəqf" sistemi qurdu. Monqol imperiyasının işğal etdiyi ərazilərdən gələn gəlirlərin bir hissəsi rəsədxanaya yönəldilirdi. Tusi, Hülakü xana: "Mənə elə bir yer ver ki, orada ordun qədər güclü bir silah hazırlayım, amma bu silah göylərdə olsun" – deyərək onu inandırmışdı.

Marağada 400 mindən çox kitabın olduğu bir kitabxana yaradıldı. Tusi burada "beyin axını" siyasəti həyata keçirdi. Çindən, Hindistandan, Tiflisdən, Dəməşqdən və Anadoludan alimləri yüksək maaşla (bəli, Tusi alimlərin maaş sistemini və təqaüd proqramını tətbiq edən ilk rektorlardan idi) Marağaya gətirdi. Onun tələbəsi olan Qütbəddin Şirazi və digərləri, sonradan dünya elminin sütunlarına çevrildilər.

Tusinin elmi irsi barədə çoxlarına məlum olmayan, lakin ən heyrətamiz faktlardan biri onun Avropa İntibah dövrünə olan birbaşa təsiridir. Uzun illər Qərb elmi, Nikolay Koperniki müasir astronomiyanın atası kimi qəbul etdi. Lakin XX əsrdə aşkar edilən faktlar tarixi yenidən yazmağa məcbur etdi.

Kopernik öz inqilabi nəzəriyyəsini qurarkən, planetlərin hərəkətini izah etmək üçün xüsusi bir həndəsi modeldən istifadə etmişdi. Bu model, böyük bir dairənin daxilində fırlanan kiçik bir dairədən ibarət idi və xətti hərəkəti dairəvi hərəkətə çevirirdi. Bu gün elm dünyasında bu mexanizm "Tusi cütü" adlanır. Tusi bu teoremi Kopernikdən düz 300 il əvvəl "Təzkirə fi elm əl-heyə" (Astronomiya elminə dair xatirələr) əsərində işləyib hazırlamışdı.

Daha da maraqlısı, Kopernikin əlyazmalarında istifadə etdiyi hərflərin belə Tusinin əlyazmasındakı hərflərlə eyni olmasıdır. Bu, sadəcə bir təsadüf ola bilməzdi. Tusi, Ptolomeyin yer mərkəzli sistemini tamamilə dağıtmasa da, onun riyazi səhvlərini düzəldərək heliosentrik sistemə (Günəş mərkəzli) gedən yolu açmışdı. Vatikan kitabxanasında Tusinin əsərlərinin latın dilinə tərcümələrinin olması, Qərb alimlərinin ondan bəhrələndiyini sübut edir.

Tusinin "Əxlaqi-Nasiri" əsərində yer alan bəzi fikirlər, bu gün oxunanda insanı heyrətə salır. O, maddənin təkamülü və canlıların inkişaf pillələri haqqında elə fikirlər irəli sürüb ki, bəzi tədqiqatçılar onu Darvinin sələfi hesab edirlər.

Tusi yazırdı ki, kainatdakı varlıqlar bir-biri ilə əlaqəlidir və sadədən mürəkkəbə doğru inkişaf edir. O, elementlərdən minerallara, minerallardan bitkilərə, bitkilərdən heyvanlara və nəhayət, heyvanlardan insana keçid mərhələlərini təsvir edirdi. Ən diqqətçəkən məqam isə onun "təlim görə bilən heyvanlar" haqqında yazdıqlarıdır. Tusi, meymunların (xüsusilə quyruqsuz meymunların) anatomik və qavrayış baxımından insana ən yaxın canlı olduğunu, onların "insan mərtəbəsinin kandarında" dayandığını qeyd edirdi. Tusi bu fikirləri bioloji təkamül kimi deyil, fəlsəfi kamilik kontekstində yazsa da, müşahidə qabiliyyəti inanılmaz dərəcədə dəqiq idi. Bu, XIII əsr üçün inqilabi bir düşüncə tərzi idi.

Riyaziyyat tarixində Tusinin daha bir az bilinən xidməti var. O vaxta qədər triqonometriya sadəcə astronomiyanın bir köməkçi vasitəsi, bir "hesablama aləti" hesab olunurdu. Tusi isə "Şəklül-qita" (Tam dördtərəfli haqqında risalə) əsəri ilə triqonometriyanı astronomiyadan ayıraraq onu müstəqil, tamhüquqlu bir elm sahəsinə çevirdi.

Bu gün məktəb partalarında öyrəndiyimiz sinuslar teoremi, sferik üçbucaqlıların həlli yolları məhz Tusinin sistemləşdirdiyi biliklərdir. O, riyaziyyata elə bir dəqiqlik gətirdi ki, bu, sonradan coğrafi kəşflər zamanı dənizçilərin koordinatları təyin etməsində əvəzsiz rol oynadı.

Tusi haqqında geniş yayılan ən maraqlı, lakin hələlik elmi təsdiqini tapmamış ehtimallardan biri də onun coğrafi koordinatlara dair hesablamalarıdır. Onun "Zici-İlxani" cədvəllərində yer alan bəzi koordinatların, o dövrdə hələ kəşf edilməmiş Qərb yarımkürəsindəki quru sahələrinə işarə etdiyi iddia edilir. Tusi riyazi hesablamalarla Yerin o biri üzündə böyük bir quru sahəsinin olması zərurətini irəli sürmüş ola bilərdi. Bu, onun sadəcə müşahidəçi deyil, həm də nəzəriyyəçi kimi nə qədər güclü olduğunu göstərir.

Nəsirəddin Tusi 1274-cü ildə Bağdadda vəfat edərkən, öz vəsiyyətinə əsasən, şiələrin yeddinci imamı Musa əl-Kazımın məqbərəsinin ayaq tərəfində dəfn olundu. Bu, onun həyatının son təvazökarlıq aktı idi. Həyatı boyu krallarla, xanlarla, qatillər və müdriklərlə oturub-duran bu dahi, sonda sadə bir məzar daşı ilə kifayətləndi.

Lakin onun əsl abidəsi yerdə deyil, göylərdə ucalır. Ayın səthindəki kraterlərdən birinə (Cənub yarımkürəsində, 41-ci paraleldə) "Nəsirəddin" adı verilmişdir. 1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı bu adı rəsmiləşdirməklə, əslində 700 illik bir gecikməyə son qoydu.

Tusinin irsi, bu gün Azərbaycanın və bütün Şərqin fəxri olmaqla yanaşı, həm də bir dərsdir: Elm sərhəd, millət və siyasi rejim tanımır.

O, ən qaranlıq dövrlərdə belə zəkanın işığını qorumağı bacaran, siyasi xaosdan nizam, dağıntıdan rəsədxana yaradan bir memar idi. Onun həyatı bizə öyrədir ki, əsl dahi təkcə kəşf edən deyil, həm də kəşflərini gələcək nəsillərə ötürmək üçün şərait yaradan şəxsdir.

• Qremmi mükafatının qalibləri açıqlandı - Siyahı
• Con Dos Passos Ədəbiyyat Mükafatının qalibi açıqlandı
• Türkiyədə dəfələrlə polis idarəsinə aparıldı, sui-qəsddə şübhəli bilindi... - Abdulla Şaiq onun haqqında nə yazırdı?