12 aprel Beynəlxalq Kosmonavtika Günüdür.

Kulis.az bununa bağlı materialı və kosmosla bağlı maraqlı faktları təqdim edir.

Bəzən insan başını qaldırıb səmanı seyr edəndə anlayır ki, ən böyük sirlər məhz uzaqlarda deyil, həm də öz daxilində gizlidir. 12 aprel – Beynəlxalq Kosmonavtika Günü bu sirlərin açılmağa başlandığı gün kimi tarixə düşüb. Bu tarix təkcə bir uçuşun deyil, insan təxəyyülünün, cəsarətinin və elmi idrakının sərhədləri aşdığı bir başlanğıcdır.

1961-ci ilin həmin yaz səhərində insan ilk dəfə Yer cazibəsindən qoparaq kosmosa yüksəldi. Bu hadisə yalnız texniki nailiyyət deyildi – bu, bəşəriyyətin “mümkün deyil” anlayışını yenidən yazması idi. Maraqlıdır ki, kosmosa uçuşa qədər bir çox alimlər insanın çəkisizlik şəraitində ağlını itirə biləcəyindən ehtiyat edirdi. Ona görə də ilk kosmonavtın idarəetmə panelinə bir növ “şifrə” qoyulmuşdu – yalnız fövqəladə vəziyyətdə istifadə etmək üçün. Bu fakt göstərir ki, ən böyük sıçrayışlar belə şübhə və qorxu ilə yanaşı doğulur.

Kosmos haqqında düşündükcə başqa maraqlı bir həqiqət də ortaya çıxır: biz əslində ulduz tozundan ibarətik. İnsan bədənindəki bir çox elementlər milyardlarla il əvvəl partlamış ulduzların qalıqlarıdır. Deməli, kosmosa uçmaq bir növ öz mənşəyimizə doğru qayıdışdır. Bu baxımdan kosmonavtika yalnız elm deyil, həm də fəlsəfi bir səyahətdir.

Kosmosun səssizliyi də düşündürücüdür. Orada səs yayılmır, çünki səs üçün hava lazımdır. Bu o deməkdir ki, kainatın ən böyük hadisələri – ulduz partlayışları, planetlərin toqquşması – əslində tam sükut içində baş verir. İnsan isə Yer üzündə daim səs-küy içində yaşayır. Bəlkə də kosmosun səssizliyi bizə bir dərsdir: ən böyük dəyişikliklər bəzən sakitlikdə baş verir.

Kosmonavtlar orbitdə gündə təxminən 16 dəfə günəşin doğub-batmasını izləyirlər. Bu, zaman anlayışını tamamilə dəyişir. Yer üzündə bir gün 24 saatdır, amma kosmosda zaman daha sürətli axan bir təcrübəyə çevrilir. Bu isə bizə xatırladır ki, zaman nisbi anlayışdır və insan onu necə yaşadığından asılı olaraq fərqli hiss edir.

Beynəlxalq Kosmonavtika Günü yalnız keçmiş nailiyyətlərin xatırlanması deyil, həm də müasir və gələcək kosmik proqramların elmi təhlili üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Artemis kimi proqramlar göstərir ki, insanın kosmosa marağı və tədqiqat potensialı davamlı şəkildə inkişaf edir və bəşəriyyət yeni kosmik mərhələyə qədəm qoyur.

Kosmonavtika Gününün ən dərin mənalarından biri də budur: sərhədlər yalnız xəritələrdə mövcuddur. Kainatın sonsuzluğunda nə ölkələr, nə sərhədlər var – yalnız vahid bir bəşəriyyət anlayışı mövcuddur. Kosmosdan Yerə baxan astronavtların çoxu deyir ki, planetimiz incə, kövrək və eyni zamanda möcüzəvi görünür. Bu baxış insanlara həm məsuliyyət, həm də birlik hissi aşılayır.

12 aprel bizə sadəcə keçmişin uğurunu xatırlatmır, həm də gələcəyə açılan qapını göstərir. Bəlkə də bir gün insan Marsda yaşayacaq, başqa qalaktikalara səyahət edəcək. Amma bu böyük yolun başlanğıcı məhz həmin bir addımla – ilk kosmik uçuşla qoyulub.

Belə bir sual yaranır: insan niyə kosmosa can atır? Cavab sadədir – çünki o, öyrənmək istəyir. Çünki o, bilinməyənə doğru getməkdən qorxmur. Və ən əsası, çünki insanın ruhu həmişə səmanın da sərhədlərini aşmaq istəyir...

Kosmonavtika ilə bağlı maraqlı faktlar:

1961-ci il 12 aprel tarixində kosmosa ilk uçuşu həyata keçirən şəxs rus kosmonavt Yuri Qaqarin olmuşdur. O, SSRİ-nin “Vostok-1” kosmik gəmisi ilə Yer ətrafında orbitə çıxaraq bəşər tarixində kosmosa gedən ilk insan kimi tanındı. Qaqarin kosmonavt korpusuna seçilərkən onun boyunun nisbətən qısa olması (təxminən 1.57 m) üstünlük hesab olunurdu. Çünki “Vostok” kapsulu çox dar idi və bu cür fiziki xüsusiyyətlər texniki baxımdan daha uyğun sayılırdı. Hazırlıq zamanı o, çox ağır testlərdən keçmişdi. Bunlara yüksək sürətli fırlanma (sentrafuqada sınaqlar), uzunmüddətli izolyasiya kamerasında qalmaq və çəkisizlik şəraitinin simulyasiyası daxil idi. Bu testlər kosmosda qarşılaşa biləcəyi həm fiziki, həm də psixoloji çətinlikləri yoxlamaq üçün aparılırdı. Həyata keçirilən bu ilk insanlı kosmik uçuş 108 dəqiqə davam etmiş və Yer ətrafında bir tam dövrü əhatə etmişdir. Bu, orbital mexanikanın praktik tətbiqinin erkən uğurlarından biridir.

***
İlkin ehtimalların əksinə olaraq, insan orqanizmi çəkisizlik şəraitinə uyğunlaşa bilir və bu sahədə aparılan tədqiqatlar kosmik biologiyanın əsasını təşkil edir.

***

Erkən kosmik uçuşlarda insan faktoruna olan etimadsızlıq səbəbilə idarəetmə əsasən avtomatik sistemlərə həvalə edilmişdir.

***
Kosmik uçuşlar zamanı müşahidə olunan zaman fərqləri nisbilik nəzəriyyəsi ilə izah olunur və yüksək sürətlərin zaman axınına təsirini göstərir.

***
Yer atmosferindən kənarda kosmonavtlar yüksək səviyyəli radiasiyaya məruz qalır ki, bu da uzunmüddətli missiyalar üçün əsas problemlərdən biridir.

Vakuum şəraitində səs dalğalarının yayılmaması fizikanın fundamental qanunlarının kosmosda da qüvvədə olduğunu təsdiqləyir.

***
İnsan bədənindəki elementlərin əksəriyyəti nüvə sintezi nəticəsində yaranmışdır.

***

Uzunmüddətli kosmik uçuşların bioloji nəticələri - sümük sıxlığının azalması və əzələ atrofiyası kimi hallar kosmik tibbin əsas tədqiqat istiqamətlərindəndir.

Kosmosdan Yerə baxış insanın dünyagörüşündə ciddi dəyişiklik yaradır və bu hal "Overview" effekti kimi tanınır. Bu vəziyyət insan şüurunun Yeri qavrayış tərzini dəyişməsinə səbəb olur. Bu effektə görə, Yer kürəsini kənardan görəndə birdən-birə bəşəriyyətin yaratdığı problemlər mənasızlaşır və insanda sadəcə Yer kürəsini qorumaq istəyi yaranır.

Son dövrün ən mühüm kosmik təşəbbüslərindən biri olan "Artemis-II" missiyası çərçivəsində daha bir kosmonavtika nailiyyətinə imza atıldı. Uzun fasilədən bu missiya birbaşa Ay səthinə eniş etməsə də, gələcək enişlərin (xüsusilə "Artemis -III") texniki və əməliyyat əsaslarını yoxlamaq məqsədi daşıyır. Artemis proqramı yalnız Ay missiyası deyil, həm də gələcək Mars ekspedisiyalarının hazırlıq mərhələsidir. Bu proqram çərçivəsində inkişaf etdirilən texnologiyalar (məsələn, yeni nəsil daşıyıcı raketlər və kapsullar) uzunmüddətli insanlı kosmik uçuşların mümkünlüyünü artırır.

• Litvanın Baş naziri Milli Xalça Muzeyini ziyarət etdi
• Süleyman Rüstəm "donos" yazıb? – İttihamlara cavab
• Azərbaycanlı rəssamın işi 30 ən yaxşı əsər sırasında