Kulis.az Gültəkin Cəfərovanın "Ekranlardan kitablara..." yazısını təqdim edir.

Kitab uşaq üçün, sadəcə, məlumat mənbəyi deyil, onun təxəyyülünü genişləndirən, empatiya hissini formalaşdıran və dünyanı dərk etməsinə kömək edən ən güclü vasitədir. Erkən yaşlarda qazanılan mütaliə vərdişi uşağın təkcə söz ehtiyatını zənginləşdirmir, həm də analitik düşünmə bacarığının formalaşmasına yardım edir. Lakin texnologiyanın sürətlə həyatımıza daxil olması bu vərdişin yaranmasına ciddi maneə yaradır.

Müasir dövrün rəqəmsal mənzərəsi insan beynini, xüsusilə də uşaqların inkişaf etməkdə olan neyron sistemini “sürətli həzz” üzərində yenidən proqramlaşdırır. Sosial media platformaları və mobil oyunlar tərəfindən idarə olunan “dopamin tələsi” hər sürüşdürmədə beyinə ani mükafat siqnalı göndərir. Bu mexanizm uşağın diqqət müddətini qısaldır və onu zəhmətsiz əyləncəyə öyrəşdirir. Lakin burada məqsəd texnologiyanı tamamilə inkar etmək deyil, çünki düzgün seçilmiş rəqəmsal resurslar və interaktiv təhsil vəsaitləri uşağın öyrənmə prosesini sürətləndirə bilər. Əsas məsələ ekranın təqdim etdiyi hazır görüntülərlə kitabın tələb etdiyi dərin təfəkkür arasındakı balansı qorumaqdır.

Kitab oxumaq beyindən “yavaş həzz”, gecikmiş məmnuniyyət və iradə tələb edir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, oxu prosesi uşağın beynində vizual təsəvvür yaratmaq qabiliyyətini məşq etdirir. Ekranlar isə hazır şəkillər təqdim etdiyi üçün bu təsəvvürlərin yaranmasının qarşısını alır.

Uşağı bu burulğandan qoparıb kitaba bağlamaq üçün ən effektiv vasitə onun üçün bir “emosional körpü” yaratmaqdır. Uşaq üçün kitabın dəyəri yalnız onun məzmunu ilə deyil, həm də həmin kitabı oxuyarkən yaşadığı mühitlə ölçülür. Burada ən həlledici addım birgə oxu təcrübəsidir. Kitab valideyn və övlad arasındakı ünsiyyət vasitəçisinə çevrildikdə uşaq mütaliəni darıxdırıcı bir tapşırıq kimi deyil, sevgi və diqqətin paylaşıldığı xüsusi bir zaman kimi qəbul edir.

Kitab oxuyarkən yeri gəldikcə fasilə verib uşağa suallar vermək olar. Lakin çalışmaq lazımdır ki, bu suallar uşağı yoxlamaq xarakteri daşımasın, onu çətinliyə salmasın: "Səncə, dovşan indi hara gizləndi?" və ya "Sən onun yerində olsaydın, nə edərdin?". Bu tipli suallar uşağın passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevrilməsini təmin edir və kitabla bağlı müsbət emosional yaddaş yaradır.

Bu prosesdə valideynin “rol modeli” statusu hər hansı bir şifahi nəsihətdən qat-qat üstündür. Çünki uşaq psixologiyasında görmək eşitməkdən hər zaman daha təsirlidir. Pedaqoqlar qeyd edirlər ki, uşaqlar “təlimatlandırılan” deyil, “müşahidə edilən” mühitdə daha yaxşı inkişaf edirlər. Əgər valideyn özü rəqəmsal cihazların əsirinə çevrilibsə, uşaqdan kitaba qarşı həvəs gözləmək mənasızdır. Valideynin kitabla keçirdiyi bir saat uşağın beyninə “oxumaq dəyərlidir” mesajını ötürən ən güclü stimuldur. Uşaqlara oxumağı öyrətməzdən öncə onlara kitabla birlikdə xoşbəxt olmağın modeli nümayiş etdirilməlidir.

Kitab oxumaq heç bir halda cəza və ya şərt kimi təqdim olunmamalıdır. “Kitab oxu, sonra oynayarsan”, “Kitabını oxumadan telefona baxmaq olmaz” kimi cümlələrdən istifadə etməklə oxu prosesini əylənmək yolunda bir maneə kimi göstərmiş olarsınız.

Uşağı kitabla dost etmək üçün həm də düzgün mühit lazımdır. İlk növbədə, oxu saatları yaradın. Beyinin rəqəmsal səs-küydən təmizlənməsi üçün günün müəyyən bir vaxtını (məsələn, axşam yeməyindən sonra 30 dəqiqə) “texnologiyasız zona” elan edin. Bu vaxt ərzində nəinki uşaq, valideynlər də telefonlarını kənara qoymalıdır. Ətrafda diqqət çəkən ekranlar olmadıqda beyin, təbii olaraq, kitabdakı hekayəyə fokuslanmağa daha meyilli olur.

Ucadan oxu texnikası da bu vərdişin formalaşmasına yardım edən amillərdəndir. Hətta uşağınız artıq sərbəst oxumağı bacarsa belə, ona siz ucadan kitab oxumağa davam edin. Ucadan oxumaq uşağın söz ehtiyatını artırır və onun oxuma səviyyəsindən daha mürəkkəb mövzuları başa düşməsinə kömək edir.

Uşaq müstəqil oxumağa başlayanda mətni özünün ucadan, səsli oxumasına şərait yaradın; bu həm diqqətin cəmlənməsinə, oxuduğunu rahat qavramasına, həm də nitqin inkişafına birbaşa təsir göstərir. Uşaqlarda mütaliə vərdişinin formalaşması yalnız mexaniki oxu deyil, həm də oxuduğunu qavrama üzərində qurulur. Oxuduğunu anlayan uşaq mətnlə emosional bağ qurur, gözləri qarşısında hadisələri canlandırır, bu isə marağı ehtirasa çevirən ən əsas amildir.

Dopamin asılılığı bir gündə yaranmadığı kimi, mütaliə sevgisi də bir gecədə formalaşmır. Bu yolda valideynin ən güclü silahı səbir və ardıcıllıqdır. Övladınızla birlikdə kitab mağazalarını kəşf etmək, ədəbi mühiti ailənin parçasına çevirmək bu uzunmüddətli prosesin bir hissəsidir.

Unutmayın ki, uşağın fiziki inkişafı qədər, onun intellektual və ruhi sağlamlığı da vacibdir. Ekranların təklif etdiyi rəqəmsal illüziyalar fonunda kitab uşağın həqiqi dünyanı dərk etməsi üçün ən etibarlı kompasdır.

Övladınızla keçirdiyiniz hər “oxu saatı” onun gələcək zehni azadlığına, analitik düşüncəsinə və uğurlu şəxsiyyət kimi formalaşmasına qoyulan ən böyük sərmayədir.

• “Kəkələmə rolları"na görə truppaya qəbul edilən aktyor - Bəşirin Səfəroğlu erası necə başlamışdı?
• Dövlət Uşaq Filarmoniyasında Novruz festivalı
• Təbrizdə olan şair Həmid Herisçinin vəziyyəti məlum oldu