news-inner
clock12:11 calendar-gray 28 Mart 2013 view-gray2580 dəfə oxunub
view-gray2580 dəfə oxunub

Vaxt ölçüsü saat nə vaxt yaranıb?

An, dayan! Zaman, bircə an axma, dur! Zamanı, vaxtı bircə an öz təbii axarından saxlamaq olarmı? Əsla! Bu, mümkünsüzdür, o dayana bilməz. Zamanın təkəri yalnız irəliyə doğru şütümək üçündür. Saatın əqrəbləri yaşanılmış hər günümüzü qayçı təki ömrümüzdən kəsib tökür. Bəzən saat əqrəbləri fırlanmaqdan yorulub dayansa da bu cansız əqrəblər zamanın axarını dayandırmaq zorunda deyil və ola da bilməz. Zaman axıb gedir və dayanmır.

Bəs zamanın vaxtını, ölçüsünü bilmək və yadda saxlamaq üçün insanlar hansı sistemləri yaradıblar və o sistemlər sonradan özünü necə doğruldub?

Hələ çox qədimdən düşüncə, şüur səviyyəsi tam formalaşmamış insanlar vaxtı ölçmək sistemləri hazırlayıblar. Bu sistemə təqvim adı verilib. Təqvimlərdə əsas vaxt vahidi olaraq Yerin öz oxu ətrafında fırlanma dövrü (gecə-gündüz) və Yerin Günəş ətrafında dolanma dövrü – il qəbul olunub. Bəs böyük binaların qülləsindən, divardan asılan, qolumuza bağladığımız, üzük qaşına, medalyona, avtoqələmlərin gövdəsinə və s. quraşdırılmış qızıl, gümüş, kvars, elektron saatlar nə vaxt yaranmışdır? Yəqin ki, heç birimiz bu suala dürüst cavab verə bilmərik. Saatın yaranma tarixi insanların təkər ixtira etməsi qədər qədimdir.

A.Vadimov və M. Trivas “Qədim ovsunçulardan zəmanəmizin gözbağlayıcılarına qədər” kitabında göstərirlər ki, ilk su saatını eramızdan on beş əsr əvvəl qədim Misir kahini Amenemhet icad edib.

Bununla belə, ən qədim saat aləti qnomon (yunanca – “göstərici” deməkdir) hesab edilir. Meridian istiqamətində Günəşin yüksəkliyini müəyyənləşdirmək üçün işlədilən bu astronomik alət üfüqi müstəvi üzərində bənd edilmiş şaquli şüvüldən ibarət olubdur. Günəş qalxanda şüvülün kölgəsi müstəviyə düşürmüş və bununla da vaxt müəyyən edilirmiş.

Misirlilərin və qədim yunanların düzəltdikləri su saatı kiçik deşiyi olan qabda yerləşirmiş. Həmin qabdan su sızır və suyun miqdarı ilə zaman ölçülürmüş. Eramızın III əsrində İskəndəriyyədə bu su saatları klepsidra adlanırmış və ən kamil klepsidra Arsinoy məbədində qurulubmuş. Tompeyadakı su saatları qızıl və qiymətli daşlardan olan bəzək-düzəyi ilə çox məşhurdur və onlar tarixdə ilk qızıl saat hesab edilir.

Sonralar su saatı öz əhəmiyyətini getdikcə itirməyə başlayıb. Tarixə papa P. Silvester adıyla düşmüş italiyalı çoban Herbert Aurellak (940- 1003) X əsrin ikinci yarısında çarxlı saat icad edib.

X əsrin sonlarında Avropanın iri şəhərlərində qüllə saatları yayılmağa başlayıb. 996-cı ildə papa II Silvesterin Maqdeburqda düzəltdiyi qüllə saatı tarixdə birinci olub. Bir qədər sonra Milanda, Strasburqda, Hollandiyada və başqa yerlərdə qüllə saatları populyarlıq qazanıb. Rusiyada, Moskva Kremlində ilk qüllə saatı rahib Lazar Serbin tərəfindən 1404-cü ildə yaradılıb. Bakıda isə qüllə saatı XX əsrin əvvəllərində Şəhər Dumasının binasında qurulub.

Kəfkiri ilk dəfə X əsr ərəb astronomu İbn Yunis tətbiq edib. Lakin onun quraşdırdığı alətin sayğacı olmadığından o, kəfgirin hərəkətini saymaqla vaxtı müəyyən edirmiş.

Bugünkü cib və qol saatları isə XIX əsrin ikinci yarısında yaranıb.

Hər birimiz gündəlik işimizi saatla ölçürük. Saat isə zamanın köksündə ürək kimi döyünməkdədir. Saatın əqrəbləri bəzən yerişini saxlasa da zaman öz əbədi yerişindədir. Bu yazıda qolunuza bağladığınız, evinizin divarından asdığınız gündəlik işlərinizi nizamlayan saat haqqında qısa bilgi vermək istədik. Hər halda saatın yaranma tarixini də bilməyimiz lazımdır.

news-inner-user
Kənan Hacı

193 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

İşini, gücünü atıb kimsə sevməlidir məni - Cəlil Cavanşirin şeirləri
17:00 08 Avqust 2020
Əliağa Vahidin 125 illiyi münasibətilə poçt markası buraxılıb
16:05 08 Avqust 2020
Biz iki nəfər öldük
15:00 08 Avqust 2020
Səngərdə Vaqifin şeirlərini oxudu, məşhur filmə onun əvəzinə erməni aktyoru çəkdilər - Kinomuzun Cahandar ağası haqda maraqlı faktlar
14:00 08 Avqust 2020
Səkkizinci ayın səkkizi - Mahir N. Qarayev yazır
12:31 08 Avqust 2020
Məşhur aktrisa kinodan getmə səbəbini açıqladı
11:20 08 Avqust 2020
“Eurovision” mahnı müsabiqəsinin Amerika versiyası yaradılacaq
10:13 08 Avqust 2020
Rüstəmbəyovun alınmayan filmi – Sevda Sultanova “Dağlarda döyüş”ü tənqid edir.
09:00 08 Avqust 2020
Azərbaycanın məşhur folklor qrupu beynəlxalq festivalda iştirak edəcək
18:50 07 Avqust 2020
Çingiz Aytmatov fenomeni və Azərbaycan" monoqrafiyası çap olundu
18:04 07 Avqust 2020
Azərbaycanlı yazardan yeni kitab
17:36 07 Avqust 2020
Polad Həşimovun üzünə necə baxacağıq?
17:06 07 Avqust 2020
Məşhur müğənni uyğur türklərinə görə Çinə belə etiraz etdi
16:05 07 Avqust 2020
Kölgəmi ayrı basdırın, sevəcəyim qız çiynində... - Tural Turanın şeirləri
15:02 07 Avqust 2020
Məşhur müğənni vəfat etdi
14:11 07 Avqust 2020
Hər konsert ərəfəsində əri tərəfindən döyülən, 17 yaşlı oğlunu itirən əməkdar artist – Bağırov ona bayquş demişdi
13:09 07 Avqust 2020
Süleyman Qanuni, Hürrəm Sultan, Mona Liza, Sezar indi yaşasaydılar, belə olardılar - Maraqlı layihə
12:23 07 Avqust 2020
Toyu karantinə düşənlər üçün fürsət
11:32 07 Avqust 2020
"Kapitan Marvel 2"nin rejissoru bəlli oldu
10:43 07 Avqust 2020
Azərbaycanda tarixi abidəyə müdaxilə edən şəxslər saxlanıldı
10:10 07 Avqust 2020