Rafaelin "Təkbuynuzlu gənc qadının portreti" tablosunun içində gizlədilmiş və sonradan üzərindən rənglənmiş təsvirlər əsərin arxasındakı sirri açmağa kömək edir.

Kulis.az xəbər verir ki, bu tapıntılar həm də əsrlər boyu ideal qadın obrazının kişilər tərəfindən necə diqqətlə idarə edildiyini göstərir.

Folklorun mifik varlığı ilə orta əsrlərin işgəncə alətini birləşdirsəniz, nə əldə edərsiniz? Cavab sənət tarixinin ən maraqlı portretlərindən biridir: Rafaelin yerində durmaq bilməyən, daim dəyişən şahəsəri – "Təkbuynuzlu gənc qadının portreti".

İtalyan rəssam tərəfindən 1505-1506-cı illərdə yaradılmış bu əsərin səthi əsrlər boyu dəfələrlə yenidən rənglənib və hər dəfə fərqli məna qazanıb. Rafaelin təsvir etdiyi qadının əsl kimliyi bu günə qədər sirr olaraq qalsa da, o, qadınlıq ideallarının dəyişməsini təcəssüm etdirməyə məcbur edilib: evlilik sadiqliyinin ismətli təcəssümündən tutmuş, tikanlı edam təkərinin yanında əyləşən dindar müqəddəsə qədər. Başqa sözlə, tablo öz hekayəsini sabit saxlamaq üçün sanki mübarizə aparıb.

"Mona Liza"nın antipodu

İlk baxışdan bu gün qarşılaşdığımız rəsm olduqca sadə görünür. Modelin üçdə dördlük pozası, qovuşdurulmuş əlləri və arxadakı mənzərə bir neçə il əvvəl Leonardo da Vinçi tərəfindən başlanmış "Mona Liza"nın kompozisiyasını təkrarlayır.

"Mona Liza"nı Florensiyada öyrəndiyi ehtimal edilən Rafael müasirinin bu inqilabi portretinin quruluşunu mənimsəyib, lakin "Mona Liza"nın o sirli aurasını və dumanlı qeyri-müəyyənliyini aradan qaldıraraq onu özünəməxsus edib. "Sfumato" dumanı, qayalıq relyef və dolambaçlı sular, həmçinin o tilsimləyici, sirli təbəssüm silinib. Rafael onları soyuqluq və aydınlıqla əvəz edib. Onun portretində gözlər daha soyuq, baxışlar daha sərtdir.

Bakirə qız və təkbuynuzlu

Əslində, Rafaelin əsərindəki mavi polad baxışlar o qədər soyuqdur ki, izləyicini özündən uzaqlaşdırmaq təhlükəsi yaradır. Bu səbəbdən qadının qolları arasında ehmalca tutduğu kiçik vəhşi təkbuynuzlunun (tablonun aşağı sol küncündə gizlənmiş) səssiz fəryadı asanlıqla diqqətdən qaça bilər. Əsərin toxumasına sakitcə hopdurulmuş bu oyunbaz təkbuynuzlu, spiralvari buynuzu ilə tablonun ilkin mənasını qurmaqda ağır simvolik yükü öz üzərinə götürür. Məxluqun ismət (paklıq) ilə əlaqəsi və onu yalnız bakirə bir qızın əhliləşdirə biləcəyi əfsanəsi Rafaelin bir çox müasirləri tərəfindən artıq mənimsənilmişdi.

Bu simvolizm fonunda rəsmin başlanğıcda qadının toxunulmaz fəzilətini və evliliyə uyğunluğunu nümayiş etdirmək üçün nişan və ya toy portreti kimi sifariş edildiyi ehtimal olunur. Bəzi tədqiqatçıların iddia etdiyi kimi onun ailəsinin emblemi təkbuynuzlu olan 13 yaşlı Laura Orsini della Rovere olub-olmamasından asılı olmayaraq, qadının gerçək kimliyi əslində, ikinci dərəcəlidir. O, Rafael tərəfindən dəyişdirilərək bakirə qadınlığın universal idealı olan bir arxetipə yüksəldilib.

Müqəddəs qadın və edam təkəri

Rafaelin 1520-ci ildə cəmi 37 yaşında vəfatından bir əsr yarım sonra tablo əsaslı şəkildə dəyişdirilib və əsərin təkbuynuzlu simvolizmi ilə əlaqəsini tamamilə gizlətmək üçün üzəri rənglənib.

1682-ci ildə unudulmuş bir rəssam gənc qadını ismətli bakirədən III əsrdə bütpərəst alimləri xristianlaşdırdığı üçün təqib edilən 18 yaşlı xristian şəhidinə – İsgəndəriyyəli Müqəddəs Katerinaya çevirərək əsərin hekayəsini kəskin şəkildə dəyişib. Bu dəyişikliyi etmək üçün 17-ci əsr rəssamı təkbuynuzlunu qalın yağlı boya təbəqəsi altında gizlədib və imperator Maksentsi onu edam etməyə çalışarkən möcüzəvi şəkildə qırılan tikanlı təkər daxil olmaqla Müqəddəs Katerinanın hekayəsini simvolizə edən yeni əşyalar əlavə edib.

Yoxa çıxan it

Rafaelin gəlinlik barədə dünyəvi bəyanatını dini ikonaya, əzab çəkən müqəddəsə çevirməklə, rəsm dəyişən estetik, ideoloji və sosial idealların formadan-formaya girən lavaya çevrilir. Nəinki təkbuynuzlu basdırılıb, bir növ gənc qadının özü də bədən cizgilərini gizlətmək üçün çiyinlərinə və qollarına atılmış ağır mantiya altında gizlədilib. Rafaelin işinə 17-ci əsrdəki bu kobud müdaxilə bir qadının necə olması lazım olduğu ilə bağlı onsuz da ciddi şəkildə idarə olunan təsəvvürü daha da aqressiv şəkildə nəzarət altına almağa çalışıb. İki əsrdən çox müddət ərzində Rafaelin əsəri məhz bu saxta dindarlığı – danışdığı yalan ilə tanınıb.

1930-cu illərdə tablonun ətraflı rentgen analizləri aparılıb və təkbuynuzlu aşkar edilərək bərpa olunub. Daha sonra, 1950-ci illərdə, portretdən Müqəddəs Katerina maskasının hər bir izinin silinməsindən onilliklər sonra tablonun gizli qatlarının növbəti radioqrafik analizi daha dərin bir həqiqət kimi görünən bir şeyi üzə çıxarıb: Rafael qadının qucağında yerləşdirmək istədiyi ilk təsviri gizlətmək üçün özü rəsminə ilkin "filtr" tətbiq etmişdi. Bu təsvir evlilik sadiqliyinin əsas simvolu olan və Yan van Eykin (1434) "Arnolfini portreti"ndən Tisianın (1538) "Urbinolu Venera"sına qədər bir çox rəsmləri bəzəyən sallaqqulaq kiçik ev iti idi.

Palimpsest və saxta kimliklər

Son 70 il ərzində tablo mürəkkəb mənalar şəbəkəsi – orada nəyin olub, nəyin olmaması qədər vacib bir sirr kimi başa düşülüb. Nəticədə, əsər məcburi qadınlıq ideallarının təsirli bir palimpsestinə (üzəri dəfələrlə yazılıb pozulmuş perqament - red.) çevrilib, model isə sadiq arvad, toxunulmaz bakirə və ilahi müqəddəs arasında qeyri-sabit şəkildə mutasiyaya uğrayıb. Təkbuynuzlunun altında, həqiqətən, bir itin olub-olmamasından asılı olmayaraq, Rafaelin bu dəyişkən şahəsərinin gücünə şübhə yoxdur.

• “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində materiallar hazırlandı
• Kann: "Rejissorların iki həftəsi"ndə yarışacaq filmlər - Siyahı
• Vado Korovin vəzifəsindən azad edildi