Bu gün böyük fransız komediya yazarı, Fransa və Qərbi Avropa ədəbiyyatında klassik komediya janrının banisi Jan Batist Molyerin anım günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
Jan Batist Molyer XVII əsr Fransasının yalnız ən böyük komediya dramaturqu deyil, eyni zamanda Avropa teatr estetikasının istiqamətini dəyişmiş mədəni fenomendir. O, 1622-ci ildə Parisdə anadan olmuş, 1673-cü ildə elə həmin şəhərdə vəfat etmişdir. Ensiklopedik mənbələrə əsasən, onun doğum tarixi kimi 15 yanvar 1622 göstərilir; bu, xaç suyuna salındığı gündür və dövrün qeydiyyat praktikasına uyğun olaraq əsas tarix hesab olunur.
Molyer zəngin və nüfuzlu ailədə böyümüşdü. Atası kral sarayında döşəmə ustası idi və ailə ənənəsinə görə bu peşə oğula ötürülməli idi. Lakin Molyer gənc yaşlarından teatr sənətini seçdi. XVII əsrdə aktyor sənəti kilsə və mühafizəkar dairələr tərəfindən birmənalı qarşılanmırdı; teatr hələ sosial nüfuz baxımından riskli sahə sayılırdı. Bu səbəbdən Jan Batist səhnə fəaliyyətinə başlayarkən “Molyer” təxəllüsünü qəbul etdi. Bu addım həm ailə adını ictimai qınaqdan qorumaq, həm də müstəqil sənət kimliyi formalaşdırmaq məqsədi daşıyırdı.
1643-cü ildə Madelein Bejart ilə birlikdə "İllustre Theatre" adlı teatr truppasının yaradılması Molyerin yaradıcılıq yolunda ilk ciddi təşəbbüsü idi. Lakin iqtisadi çətinliklər, Paris teatr məkanında güclü rəqabət və maliyyə idarəçiliyinin zəifliyi nəticəsində truppa iki il sonra iflas etdi.
Tarixi sənədlər göstərir ki, Molyer borca görə hətta qısa müddət həbs olunmuşdu. Məhz bu məğlubiyyət mərhələsi onun sənət taleyində həlledici dönüş nöqtəsinə çevrildi. O, Parisdən kənarda, təxminən on iki il boyunca Fransa əyalətlərində fəaliyyət göstərərək həm aktyor, həm də dramaturq kimi formalaşdı. Bu illər onun üçün müşahidə məktəbi oldu; Molyer müxtəlif sosial təbəqələrin davranış modelini, gündəlik psixologiyasını və ictimai münasibət mexanizmlərini yaxından tanıdı.
1658-ci ildə Molyerin Parisə qayıdışı artıq yetişmiş sənətkarın dönüşü idi. XIV Lüdovikin sarayında uğurlu çıxışdan sonra o, kral himayəsini qazandı. Bu himayə teatr fəaliyyətini davam etdirmək üçün institusional dəstək yaratsa da, eyni zamanda onun əsərlərinin ictimai və siyasi rezonansını daha da gücləndirdi. Molyer komediyanı sadə əyləncə janrından çıxarıb cəmiyyətin sosial-mənəvi xəritəsini analiz edən estetik vasitəyə çevirdi. Onun dramaturgiyasında gülüş maarifləndirici funksiya daşıyırdı.
Xüsusilə “Tartüf” əsərinin taleyi bunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. 1664-cü ildə ilk tamaşasından dərhal sonra dini dairələrin etirazı ilə qarşılanan və qadağaya məruz qalan bu komediya, əslində, dini riyakarlığın tənqidinə yönəlmişdi.
Tarixi və akademik mənbələr göstərir ki, mübahisə yalnız teatr müstəvisində qalmamış, kilsə və siyasi hakimiyyət arasında münasibətlərin gərgin kontekstinə daxil olmuşdur. “Tartüf” sonradan dəyişdirilmiş variantda səhnəyə qayıtdı və bu gün dünya dramaturgiyasının klassik nümunələrindən biri kimi qəbul edilir.
Molyerin “Xəsis”, “Mizantrop”, “Don Juan” kimi əsərləri tipik xarakterlər üzərindən ümumbəşəri problemləri səhnəyə gətirir. O, komik situasiyanı sosial analiz alətinə çevirərək insanın zəifliklərini – xəsisliyi, ikiüzlülüyü, özünüaldatma meylini, saxta əxlaqi nümayişləri – ifşa edirdi. Molyerin əsərlərinin davamlı aktuallığı məhz insan təbiətinin dəyişməz cəhətlərinə fokuslanması ilə bağlıdır.
Onun ölümü də tarixi mif və reallığın kəsişməsində yer alır. Geniş yayılmış rəvayətə görə, Molyer səhnədə oynayarkən vəfat etmişdir. Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, o, tamaşa zamanı səhhətinin pisləşməsindən sonra evinə aparılmış və bir neçə saat sonra vəfat etmişdir. Dövrün dini qaydalarına görə aktyorların dəfninə məhdudiyyət qoyulduğundan, onun dəfni xüsusi icazə ilə və gecə vaxtı həyata keçirilmişdir.
Molyer fransız ədəbiyyatında və Avropa teatr tarixində komediyanın intellektual səviyyəsini yüksəldən sənətkardır. O, gülüşü təkcə əyləncə vasitəsi deyil, ictimai tənqid mexanizmi kimi təqdim etmişdir.
Bu səbəbdən onun dramaturgiyası yalnız XVII əsr Fransasının deyil, bütövlükdə Avropa maarifçi düşüncə ənənəsinin mühüm mərhələsi hesab olunur.
Molyerin əsərlərinin bu gün də dünya səhnələrində aktual qalması onun yaratdığı xarakterlərin və təsvir etdiyi sosial situasiyaların zamandan kənar mahiyyət daşıdığını sübut edir.
