Bu gün görkəmli Polşa rejissoru Anje Vaydanın doğum günüdür.
Kulis.az rejissorun "Katın" filmi haqqında yazını təqdim edir.
Anje Vaydanın "Katın" (Katyn) filmi onilliklər boyu susdurulan, torpağın altına basdırılan və tarixin tozlu rəflərində gizlədilən bir ağrının vizual manifestidir. Polşa kinosunun patriarxı Vayda bu filmlə həm millətinin kollektiv yaddaşındakı boşluğu doldurur, həm də şəxsi həyatının ən böyük travması ilə üzləşir.
***
2007-ci ildə ekranlara çıxan "Katın" filmi Anje Vayda üçün həm də bir katarsis idi. Rejissorun atası, kapitan Yakub Vayda 1940-cı ildə NKVD tərəfindən güllələnən 22 mindən çox polşalı zabitdən biri olmuşdu. Vayda illər boyu bu mövzuya toxunmaqdan çəkinmişdi, çünki bu, təkcə siyasi cəsarət deyil, həm də daxili bir hazırlıq tələb edirdi.
Film bizi 1939-cu ilin sentyabrına, Polşanın iki div – Nasist Almaniyası və SSRİ arasında parçalandığı xaotik günlərə aparır. Lakin ekran işi döyüş səhnələri ilə deyil, insan talelərinin qırılma nöqtələri ilə başlayır. Körpü üzərində bir tərəfdən almanlardan, digər tərəfdən ruslardan qaçan insanların qarşılaşması Polşanın o dövrdəki geosiyasi çıxılmazlığının ən parlaq metaforasıdır.
***
Vayda hekayəni iki ana xətt üzərində qurur: əsir düşən zabitlərin taleyi və evdə onları ümidlə gözləyən qadınların dözümü. Filmin mərkəzində dayanan Anna obrazı əri Andreyi tapmaq üçün hər şeyi gözə alır. Onun inadı təkcə sevgidən deyil, həm də "rəsmi yalanlara" qarşı bir üsyandır.
Filmdəki qadın obrazları Polşa cəmiyyətinin mənəvi sütunları kimi təqdim olunur. Kişilər meşələrdə qətlə yetirilərkən qadınlar həqiqəti qorumaq missiyasını öz üzərlərinə götürürlər. Onlar sovet təbliğatının "bu cinayəti almanlar törədib" yalanına inanmır, ölümlə hədələnsələr belə, həqiqəti pıçıldamaqdan əl çəkmirlər.
***
"Katın"ın ən sarsıdıcı tərəfi təkcə qətliamın özü deyil, o qətliamın ətrafında qurulan nəhəng yalan maşınıdır. Film 1943-cü ildə almanların cəsədləri tapmasından başlayaraq, 1945-ci ildən sonra Polşada qurulan kommunist rejiminin bu hadisəni necə saxtalaşdırdığını detalları ilə göstərir.
"Həqiqət torpağın altında qala bilər, amma orada çürümür".
Vayda tamaşaçıya sual verir: Bir xalq öz keçmişini yalan üzərində necə qura bilər?
Azadlıq fədailərinin necə "vətən xaini" elan edilməsini izləmək bugünkü tamaşaçı üçün də eyni dərəcədə sarsıdıcıdır.
***
Filmin son 15-20 dəqiqəsi dünya kino tarixinin ən ağır səhnələrindən biri hesab olunur. Rejissor qətliamı estetikləşdirmədən, olduğu kimi, soyuq, mexaniki və konveyer üsulu ilə baş verən bir proses kimi göstərir.
Güllə səsləri meşənin sükutunu pozmur, sadəcə torpağın altına "basdırılır".
Zabitlərin əllərinin bağlanması və ensiz xəndəklərin kənarındakı son anlar...
Ölüm ayağında pıçıldanan dualar və ciblərindən çıxan ailə fotoları...
Vayda bu səhnələrlə qurbanları statistikadan çıxarıb onları yenidən "insan" edir. Biz orada sadəcə minlərlə zabiti deyil, hər birinin arzuları olan fərdləri görürük.
***
"Katın" filmi bir qisas aktı deyil, bir ehtiramdır. Vayda bu filmlə həm atasının, həm də bütün Polşa zabitlərinin ruhunu sanki həmin qaranlıq meşədən aydınlığa çıxarıb. Film bitdikdə ekranda yaranan qara sükut tamaşaçını öz vicdanı ilə baş-başa qoyur.
Bu əsər sübut edir ki, həqiqət nə qədər dərində basdırılsa da, bir gün mütləq üzə çıxmaq üçün yol tapır. Vaydanın kamerasından süzülən bu həqiqət totalitarizmin nə qədər qorxunc ola biləcəyini xatırladan ən böyük vizual sənədlərdən biridir.
