Kulis.az Elmir Həmzənin Rüstəm Dastanoğlunun "Şeytan əməli" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.
Ədəbiyyatda bəzi ağrılar var ki, onların anatomiyası yoxdur. Həkim onları rentgendə görə bilməz, reseptə yaza bilməz, iynə ilə keyidə bilməz. Onlar bədənin hansısa yerində başlayıb insanın bütün varlığına yayılır. Bu hekayədə də əvvəlcə bizi qarşılayan ağrıdır: qolun ağrısı. Ancaq bir neçə səhifə sonra başa düşürük ki, ağrıyan qol deyil, əslində, adamın həyatıdır.
Hekayənin qəhrəmanı sağ qolundakı dözülməz zoqqultuya görə iki gecə yata bilmir. Ağrı o qədər canlı, o qədər fiziki təsvir olunur ki, bir anlıq elə bilirik, mətn bizi sırf bədənə, onun dözüm həddinə aparacaq. Qəhrəman hətta qolunun kəsilib atılmasına razıdır. Sonra isə yazmaq üçün sağ əlinə ehtiyacı olduğunu xatırlayır. Bu kiçik detal sonradan hekayənin açarlarından birinə çevrilir: adam ağrıyan orqanını itirməkdən qorxur, çünki həmin orqan onun dünyaya münasibət vasitəsidir.
Amma paradoks budur ki, qolunun kəsilməsindən qorxan adam həyatının kəsilib getməsinə o qədər də müqavimət göstərmir.
Həkimə getməyi təxirə salır.
Həyatını dəyişməyi təxirə salır.
Özünə verdiyi sözləri təxirə salır.
Bir sözlə, yaşamağı təxirə salır.
Hekayənin bütün faciəsi də elə bu “təxirə salmaq” felinin ətrafında fırlanır.
Qəhrəmanın xarakteri onun hərəkətlərindən çox, öz-özü ilə apardığı söhbətlərdə açılır. O, daim özünü təftiş edir. Vaxtını boş keçirdiyindən narazıdır, özünə sözlər verir, gələcəkdə başqa cür yaşayacağına inanmağa çalışır. Amma bu vədlərin hamısının müvəqqəti olduğunu özü də bilir.
Burada maraqlı bir insan tipi yaranır: özünün bütün qüsurlarını bilən, amma heç birini düzəltməyə gücü çatmayan adam.
Bu, cahil adam deyil.
Bu, axmaq adam da deyil.
Əksinə, həddindən artıq düşünən adamdır.
Onun bədbəxtliyi düşüncəsizlikdən yox, düşüncənin hərəkəti əvəz etməsindən doğur.
O, yaşamaq əvəzinə özünü müşahidə edir. Həyatının içində olmaq əvəzinə həyatını kənardan izləyir. Özünü düzəltmək üçün qərarlar verir, amma həmin qərarların özünə çevrilə bilmir.
Bu mənada qəhrəmanın xəstəliyi bəlkə də qolundakı ağrıdan daha əvvəl başlayıb.
Qol sadəcə onu üzə çıxarır.
Poliklinikanın dəhlizi hekayədə dekor deyil. Əksinə, mətnin ən vacib məkanlarından biridir.
Burada hər kəs gözləyir.
Biri kitab oxuyur, biri mühazirə dəftərinə baxır, biri boşluğa zillənib, biri gəzir, biri isə daş kimi donub qalıb.
Bu dəhlizdə insan həyatının kiçik modeli qurulub: hamı hansısa qapının qarşısında dayanıb.
Həkim otağının qapısı ilə ölümün qapısı arasında qəribə bir paralellik yaranır.
İnsan xəstəlikdən qorunmaq üçün həkimə gəlir, amma həkimə gəlməsinin səbəbi elə ölümlü olmasıdır. Başqa sözlə, xəstəxana insanın ölümə qarşı mübarizəsinin məkanı olduğu qədər, ölüm faktının daim xatırlandığı yerdir.
Qəhrəman da bu məkanın içində oturub öz varlığını hesablayır.
Və birdən yadına bir fikir düşür: insan bütün ömrü boyu xırda xəstəliklərdən müalicə oluna-oluna özünü böyük ölümə çatdırır.
Bu fikirdən sonra babasının toğluları peyda olur.
Hekayənin ən sərt metaforası bəlkə də budur.
Babası toğluları böyüdür, bəsləyir, qoruyur, xəstələnəndə müalicə edir. Bütün bunların son məqsədi isə onların qurbanlıq gününə çatmasıdır. Qəhrəman özünü həmin heyvanlarla müqayisə edir: biz də özümüzü müxtəlif yollarla ölümə hazırlayırıq.
Bu, yalnız ölüm haqqında düşüncə deyil.
Bu, sivilizasiyanın ironiyasıdır.
İnsan həyatını qorumaq üçün qurduğu bütün sistemlərin sonunda yenə də ölümə gedir.
Xəstəxana, dərman, elm, iş, pul, vəzifə, təhsil, ailə, şöhrət — bunların hamısı insanın ömrünü “düzəltmək” üçün qurulub. Amma heç biri son nəticəni dəyişmir.
Belə çıxır ki, insan özünü qurbanlıq gününə qədər çox yaxşı bəsləyir.
Hekayənin bu fəlsəfi damarını müəllif ağır fəlsəfi dillə yox, kənd danışığının, məişət yaddaşının, bəzən kobudluğa qədər gedən yumorun içindən keçirir. Elə buna görə mətnin düşüncələri “ədəbi fəlsəfə” kimi görünmür; həyatın özündən qopub gəlmiş kimi görünür.
Ananın səsi burada xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Oğlundan nə var-dövlət istəyir, nə onun qazancına möhtac olduğunu vurğulayır. İstədiyi bir şey var: oğlunun ad-san sahibi olması. Qoy camaat desin ki, filankəsin oğlu Rusiyada oxudu, adam oldu, vəzifə sahibi oldu.
Bu səhnədə ana obrazı sadəcə ana deyil.
O, cəmiyyətin səsidir.
Ənənənin səsidir.
“Normal həyat”ın səsidir.
Adamın hansı yaşda evlənməli olduğunu, nə iş görməli olduğunu, nə qazanmalı olduğunu, necə tanınmalı olduğunu əvvəlcədən müəyyənləşdirən görünməz mexanizmin səsidir.
Qəhrəman isə bu səsə tam uyğun gəlmir.
O, oxuyur, amma oxumağının hara aparacağını bilmir.
Evə qayıtmaq istəyir, amma evin içində onu gözləyən həyatın nə olduğunu xatırlayanda bu arzu ağırlaşır.
Ailə üçün “ad” olmaq lazımdır.
Özü üçün isə bəlkə də sadəcə yaşamaq.
Bu iki tələb arasında adamın içi parçalanır.
Kənddə vəzifələrin bir-birinə dəyişdirilməsi haqqında söhbət də yaxşı satirik gediş idi. Sədr birinin yerinə keçir, biri başqasının yerinə qoyulur, bir vəzifə digərinə dəyişdirilir və nəhayət, bütün bu absurdluq “vəzifədə olanların hörüklərini dəyişdilər” cümləsi ilə yekunlaşır.
Bu ifadənin gülüş doğuran tərəfi qədər qorxunc tərəfi də var.
Çünki burada insanın özü əhəmiyyətsizləşir.
Kim kimin yerinə qoyulub - əsas məsələ budur.
Kimdir - yox.
Nə düşünür - yox.
Nə istəyir - yox.
Nə üçün yaşayır - heç yox.
Vəzifə var, adam var, yer dəyişir, sistem davam edir.
Qəhrəmanın özü də belə bir sistemin içindən çıxıb gəlir, amma həmin sistemin içində rahat yaşaya bilmir. Bəlkə də onun əsas “qüsuru” budur: o, mexanizmin dişlilərindən birinə çevrilmək üçün həddən artıq çox düşünür.
Ananın generator haqqında mülahizəsi isə hekayənin ictimai qatını açır.
İnsan başı generatora bənzədilir. Generator enerji istehsal etdiyi kimi, insan başı da işləməli, “bir lampa yandırmalıdır”. Amma milyonlarla baş olduğu halda cəmiyyət yenə qaranlıqdır.
Bu sadə, hətta bir az uşaqvari məntiqin arxasında olduqca ağır bir ittiham dayanır:
İnsanların çoxluğu hələ işıq demək deyil.
Milyonlarla ağıllı adamın olması cəmiyyəti ağıllı etmir.
Milyonlarla düşünən başın olması düşüncənin ictimai həyata çevrildiyi anlamına gəlmir.
Hər kəs öz başının içində işıq yandıra bilər. Amma küçə yenə qaranlıq qala bilər.
Qəhrəman da həmin paradoksun içindədir.
Onun başı işləyir.
Hətta həddindən artıq işləyir.
Amma öz həyatına bir lampa da yandıra bilmir.
Və mətnin ortasında birdən qadın peyda olur.
Bu səhnə haqqında çox danışmaq mümkündür, amma onu sadəcə erotik təsvir kimi oxumaq hekayənin əsas tapıntısını görməməkdir. Qızın bədəni qəhrəmanın şüurunda ani işıq partlayışı yaradır. O, bir neçə dəqiqə əvvəl ölüm, boşluq, ailə, gələcək, özünün faydasızlığı haqqında düşünən adamdır. İndi isə həmin dünyanın bütün rəngləri dəyişir.
Qız onun qarşısına həyatın ən qədim arqumentini qoyur:
bədən.
Fəlsəfə susur.
Ölüm düşüncəsi geri çəkilir.
Ananın nəsihəti yox olur.
İmtahan unudulur.
Qolun ağrısı unudulur.
Həyat isə bir qadının bədənində yenidən görünür.
Bu, hekayənin həm erotik, həm də ekzistensial səhnəsidir.
İnsan ölüm haqqında düşünərkən birdən həyata aşiq olur.
Qəhrəmanın qəhqəhəsi də bu səbəbdən təsadüfi deyil.
Hamı onu dəli hesab edir. O isə ətrafındakı insanların nə düşündüyünü vecinə almadan gülür. Sonra xəstəxanadan çıxıb qaçır. Küçənin yaşıllığı, günəş, yazın nəfəsi onun üçün qəfil möcüzəyə çevrilir.
Bu səhnədə qəhrəman ilk dəfə düşünmür.
İlk dəfə yaşayır.
Və məhz burada mətn özünün ən maraqlı paradoksuna çatır:
Qəhrəman ağlını itirmiş kimi görünəndə həyatını tapır.
Başqaları onu dəli hesab edir, çünki onlar üçün normal davranış sakit oturmaq, növbə gözləmək, qaydalara uyğun hərəkət etməkdir. O isə qaçır, gülür, dünyaya baxır və ilk dəfə onun içində olur.
Bəlkə də hekayə “dəlilik” ilə “normalıq” arasındakı sərhədi bilərəkdən pozur.
Kim dəli sayılmalıdır?
Həyatı boyunca özünü ölümə hazırlayan adam?
Yoxsa qəfil qaçıb ağacların, günəşin, qadın bədəninin, uşaqlıq xatirəsinin içində həyatın özünü tapan adam?
Səhər parkda anasının danışdığı nağıl bu nöqtədə mətni tamam başqa müstəviyə keçirir.
Şeytan insanın beyninə yerləşdirilib ki, onu dünya malına bağlasın. Peyğəmbər bununla razılaşmır və şeytan insanların beynindən çıxarılır. Amma nəticə gözlənilməz olur: insanlar tamahdan, müharibədən, mal yığmaqdan əl çəkirlər, eyni zamanda yaşamaq istəyini də itirirlər. Sonra şeytan geri qaytarılır. İnsan yenidən dünyanın arxasınca qaçmağa başlayır.
Bu nağılın içində hekayənin bütün fəlsəfəsi gizlənib.
İnsanı insan edən şey onun qüsursuzluğu deyil.
Onun daxili ziddiyyətidir.
İnsanın içindəki şeytan həm onu uçuruma aparır, həm də onu ayağa qaldırır.
Tamah olmasa, iqtisadi həyat dayanır.
Arzu olmasa, sevgi dayanır.
Ehtiras olmasa, həyatın bir hissəsi yox olur.
Ambisiya olmasa, insan hərəkətsiz qala bilər.
Amma bütün bunlar həddini aşanda insanın özünü yeyir.
Deməli, problem şeytanın beynimizdə olması deyil.
Problem onun nə qədər yer tutmasıdır.
Qəhrəmanın özünə verdiyi son sual buna görə xüsusilə əhəmiyyətlidir: görəsən, Allah onu yaradanda beyninə şeytan qoymağı unutmayıb ki? Çünki o, ətrafındakı insanlar kimi dünyanın malına, vəzifəsinə, qayğılarına bağlana bilmir.
Bu sual ilk baxışda gülməlidir.
Amma əslində çox kədərli sualdır.
Çünki qəhrəman başqalarından fərqli olduğunu düşünür, amma bu fərqliliyin ona xoşbəxtlik gətirib-gətirmədiyi məlum deyil.
Əksinə.
Bəlkə də insanı bədbəxt edən ən böyük şeylərdən biri hamının oynadığı oyunu oynaya bilməməkdir.
Hamı pul qazanır - o düşünür.
Hamı vəzifə istəyir - o düşünür.
Hamı gələcəklə bağlı plan qurur - o düşünür.
Hamı yaşayır - o isə həyatın nə olduğunu düşünür.
Və həyat haqqında çox düşünən adamın həyatdan kənarda qalmaq təhlükəsi var.
Son səhnə buna görə amansızdır.
Axşam gələcək.
Qol yenə ağrıyacaq.
O yenə həkimə getmədiyini xatırlayacaq.
Yenə özünü söyəcək.
Yenə sabaha söz verəcək.
Və sabah yenə başqa bir şey baş verə bilər.
Hekayə burada qəhrəmanı xilas etmir. Bu, müəllifin ən doğru qərarlarından biridir. Çünki onu həkimə göndərsəydi, mətn xəstəlik haqqında hekayəyə çevrilərdi. Göndərmir və beləliklə, ağrı bir simptom olmaqdan çıxıb varoluş halına çevrilir.
Bu adamın xəstəliyi onun qolunda deyil.
Onun xəstəliyi təxirəsalınmaz olan hər şeyi sabaha saxlamağındadır.
Hekayənin bütün strukturu bir dairə üzərində qurulub.
Başlanğıcda qol ağrıyır.
Sonra düşüncə başlayır.
Düşüncədən ailəyə, ailədən cəmiyyətə, cəmiyyətdən ölümə, ölümdən qadına, qadından həyata, həyatdan uşaqlığa, uşaqlıqdan yenidən insana qayıdırıq.
Amma qol yenə ağrıyacaq.
Yəni dünya haqqında bütün bu böyük düşüncələrdən sonra dəyişməyən bir şey qalır.
İnsan.
Onun vərdişləri.
Onun qorxuları.
Onun tənbəlliyi.
Onun arzuları.
Onun özünə verdiyi vədlər.
Və onun sabahı.
Bəlkə də hekayənin əsl tragik qəhrəmanı elə “sabah”dır. Çünki qəhrəman bütün həyatını ona tapşırıb.
Sabah həkimə gedəcək.
Sabah dərs oxuyacaq.
Sabah vaxtını boş keçirməyəcək.
Sabah başqa cür yaşayacaq.
Amma həyatın ən təhlükəli sözü bəzən “heç vaxt” deyil.
“Sabah”dır.
Çünki “heç vaxt” insanı qorxudur.
“Sabah” isə aldadır.
Və insan bu aldanışın içində sakitcə qocalır.
Qəhrəman ölüm haqqında düşünür, amma ölümün ən yaxın forması haqqında düşünmür. Ölüm yalnız ürəyin dayanması deyil. Bəzən insan sağ-salamat yaşayır, gəzir, gülür, sevir, oxuyur, düşünür - amma öz həyatının əsas qapısından içəri heç vaxt girmir.
Qəhrəman da həmin qapının ağzındadır.
Qapını görür.
Hətta dəfələrlə ona yaxınlaşır.
Amma içəri girmir.
Qolu ağrıyır.
Gecə gəlir.
Səhər açılır.
O isə yenə sabaha qalır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/kulis_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
