news-inner
clock11:43 calendar-gray 13 Yanvar 2020 view-gray1783 dəfə oxunub
view-gray1783 dəfə oxunub

Dünən, bu gün, sabah və həmişə - Ülvi Babasoy yazır...

Elnarə Akimova “Düşüncə zamanı” kitabında modern tənqid və tənqidçi imici yaradır. Ədəbi tənqiddə modernlik təkcə imic, stil hadisəsi deyildir. Akimovanın tənqidi ağıl, hafizə, zəka və estetika qatları ilə də maraq doğurur. “Düşüncə zamanı”nda intellektual və estetik bir mətn modeli yaradılır.

Tənqidçi yeni bir mətn strukturu dizayn edir. Həmin mətnlər həm də yeni bir oxucu yaratmaq iqtidarındadır. Necə? Xanım Akimova ədəbiyyatın verdiyi həzz və zövqü mətnin iyerarxik stilistikasından çıxararaq fəlsəfi və estetik paradiqmalara gətirir. Bu məqamda oxucunun da statusu yüksəlir. Oxucu ilə tənqidçi ünsiyyətə girir. Ağıl aydınlanır. Zövqün miqyas və statusu natural, orqanik ədəbi mətnlərlə dəyər qazanır.

Həmin ədəbi mətnlərin ötəsində isə tənqidçinin yaratmış olduğu əsərlər dayanır. “Düşüncə zamanı” kitabından geniş bir ədəbi-estetik karnaval antologiyası tərtib etmək olar. Ancaq mən daha çox kitabın estetik və fəlsəfi qatlarında gəzişmək istəyirəm. Akimova tənqidinin qaynaqları, ədəbi reallıq və estetik bəyanatlara reaksiyası və metodların konseptual tətbiq arealı məni daha çox düşündürür.

Kitab bir çox tənqid məktəblərinin də diskursudur. İlk növbədə tarixi planda Rolan Bart tənqidi ilə mətnlərarası və sənətlərarası əlaqə yaranır. Tənqidin inqilabi modernlik qatı formalaşır. Bizim ədəbi tənqiddə ilk dəfə baş verir bu proses. Baxtinin sənət və məsuliyyət tezisi isə “Düşüncə zamanı”nın arxitekturasını, nəzəri və praktiki əhəmiyyətini artırır.

Kitabda cəmiyyət və hüquq hipotezi də işlənir. Buna ən yaxşı material isə nəsrdir. Nəsrin intellektual bazası və roman sənətinin ədəbi kəşfləri diaxron zaman modeli yaradır. Hekayə janrının tədqiqata cəlb edilməsi interpsixoloji detallar və onun insan əqidəsində, mənəviyyatında təsir yönləri ilə uzlaşır.

Ədəbi növ və janrların imkanları tənqidin avanqard, fəlsəfi qatında genişlənir. Janr memarlıq və təsviri sənətlərdəki ölçü, dizayn, struktur və plastikanı əvəz edir. Baxtin tənqidi ilə ünsiyyət baş tutur. Fotoqrafiya sənətinə xas vizual effektlər “Janrın qürubu, yoxsa ədəbi laqeydliyimiz?!” və “Səmərqənd lövhələrinin hüznü” əsərlərində yaddaşı təzələyir. Çünki unudulmuş, köhnəlmiş hesab edilən bir janrın – poemanın ifadə və struktur estetikası ironiya, antiməkan, antizaman ontologiyası kontekstində tənqidin predmetinə çevrilir.

Poeziya isə teatr, rəqs və musiqi sənətlərinə aid zaman intervalında tədqiq edilir. Çünki teatrın dramatizmi, rəqsin ritmi, musiqinin harmoniyası poeziyanı zamansızlıq kontekstində dərk etmək üçün ən yaxşı xammaldır.

Uşaq ədəbiyyatı barədə təklif və rəylər isə böyük bir boşluğu doldurur. Bəs nədir bu boşluq? Uşaq ədəbiyyatı haqda daha çox əxlaqi, etik dəyərlər analiz edilirdi. Lakin estetik tərbiyənin əhəmiyyəti heç neçənci planda qalırdı. Akimova qələmində uşaq ədəbiyyatı iqtisadi və estetik tərbiyə kontekstində təhlilə cəlb edildi. Bu, uşaq ədəbiyyatı üçün zəruriyyət idi.

Təndiçi bəzən də fəlsəfəsiz tənqid məktəbinə yönəlir. Feminizm və postmodern paradoksallıq nəzəriyyəsi çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatına aid mətnlərin təhlilində üzə çıxır. Akimova həmcinsləri Nensi Freyzer və Linda Nikolsonun yeni fəlsəfə məktəbi ilə dialoqa girir. “Çağdaş Azərbaycan postmodern şeirində Tanrıya münasibət” əsərində Jan-Fransua Liotar - Fredrik Ceymson - Jan Bodliyar ədəbi tənqid metodları tətbiq olunur.

Düşüncə və zaman konsepsiyası modernist – postmodernist tendensiyaların müzakirə və təsnifatına həsr edilib. Ədəbiyyatımızın konseptual dövrləşdirmə periodu dünən, bu gün, sabah və həmişə deyə biləcəyimiz estetik və fəlsəfi mənalandırmalarla dəyər qazanır. Akimova ədəbi cərəyanların və manifestlərin inkarçı, modern xarakter ilə dövrləşdirmə ironiyasını birləşdirir. Tənqid ədəbiyyat tarixi və nəzəriyyəyə asılı qalmaqdan xilas olur. Əksinə, tarixə və nəzəriyyəyə fəlsəfi baxış bucağı yaranır. Ədəbiyyat tarxinin də, nəzəriyyənin də etik, estetik əhəmiyyəti təmərküzləşir. Cəmiyyətə aid normalar ədəbi əsərlərin təhlili ilə konkretləşir. Modernizm dalğası ilə postmodern cəmiyyət teoremi Simmel, Durkheim və Veberin analiz metodları ilə kəsişir. Elnarə Akimovanın tənqidi sosial, fəlsəfi, estetik və nəzəri səciyyə daşıyır. Bu, modern tənqidin əxlaqi vəziyyətini, qalıcılığını da təmin edir.

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Biz tərəflər – Şərif Ağayardan hekayə
16:30 31 İyul 2021
"Memati" yeni serialda rol alacaq
15:00 31 İyul 2021
Aydın Xırdalanlı ölüm anında hansı videoya baxıb – Maraqlı Faktlar
13:30 31 İyul 2021
ADU-da Pakistan Mədəniyyət Mərkəzinin açılışı olub
12:52 31 İyul 2021
Flora Kərimova "Şərəf" ordeni ilə təltif olundu
11:48 31 İyul 2021
Ayaz Salayev: "O Ittifaqın başında bizə yaraşmayan insan dayanıb" - Müsahibə
11:33 31 İyul 2021
Tünzalə Ağayeva Türkiyəyə yardım göndərdi
10:26 31 İyul 2021
Ən başıbəlalı mahnımız: Onu Fatimeyi-Zəhraya, Şah İsmayıla və Cəfər Cabbarlıya nə bağlayır?
09:02 31 İyul 2021
Facebookda tənha insanları necə tanımaq olar?
21:00 30 İyul 2021
Ssenaristlər üçün Yay Məktəbi təşkil olunur
19:00 30 İyul 2021
Şəhidlərə həsr olunmuş kitab işıq üzü görüb
18:05 30 İyul 2021
Ürək dil acır ki, sönməmiş odum - Səməd Vurğundan şeir çələngi
17:30 30 İyul 2021
Qısa hekayə: Yanğın
16:23 30 İyul 2021
Hüquqşünas teatra rəhbər gəldi
15:30 30 İyul 2021
Xalqı efirdən partizan hərəkatına çağıran Xalq artisti - O, İlhamə Quliyeva ilə eşq yaşamışdımı?
14:26 30 İyul 2021
Türkiyə evimizdir - evimiz yanır
13:51 30 İyul 2021
Rejissorumuz beynəlxalq festivalda jüri sədri oldu
13:06 30 İyul 2021
İçimizi yanır! – Türk sənətçilərin yanğın harayı
12:20 30 İyul 2021
Yazıçımız Beynəlxalq ədəbiyyat festivalında qalib gəldi
11:41 30 İyul 2021
Ssenarimiz Ukraynada ən yüksək balı topladı
11:05 30 İyul 2021