news-inner
clock16:25 calendar-gray 30 İyun 2019 view-gray1065 dəfə oxunub
view-gray1065 dəfə oxunub

İt başlı adamlar - Fəridə Uğur yazır...

Milan Kunderanın 1969-cu ildə çap olunan bu romanını oxumaq fotokolleksiyaya baxmaq kimi idi. İndiyəcən oxuduğum bir çox bədii kitablar, psixologiya problemləri, fəlsəfi təlimlər, müxtəlif müəlliflər təqvim vərəqləri kimi fikrimdə qopub bir-bir ətrafıma səpələnirdi – şair, şeir, Haydeger, kommunizm, bir az da Freyd.

Əsərin qəhrəmanı olan şairin kommunistlərə qoşulması, kommunizmi dəstəkləməsi boşuna deyil – pulsuz, sinifsiz, dövlətsiz bir cəmiyyət tərəfdarı olan kommunizm ucsuz-bucaqsız xəyal dünyasında üzən bir şairin simvolik işarəsidir, Artur Rembonun "bütün şairlər qardaşdır’ fikrinin kod yazısıdır sanki. Jaromilin (əsərin qəhrəmanı) anası ilə münasibətlərinin fonunda yaradılan mənzərə isə Freydin "Edip kompleksi" nə tamam əks qütbdən – ana tərəfdən baxmaqdır ki, fikrimcə, buna nə psixologiyada, nə də psixoanalizdə (həmçinin ədəbiyyatda da) hələ ki, cəhd edən olmayıb.

Eksiztensializmin öncüllərindən sayılan Haydeger öz fəlsəfəsində belə bir fikir irəli sürür: "Heç bir insan bu dünyada yalqız varola bilməz. İnsanın varoluşu digər insanlarla birgə mövcuddur. Özünün "man sferası’’ (yaxud, onlar sahəsi) adlandırdığı bu "digər insanlar’’ asanca görülən, təxmin edilən adamlar deyil, varlığımızın ətrafında, beynimizdə, içimizdəkilər – kim olduqları məlum olmayanlardır.

"Həyat başqa yerdə"də Jaromilin xəyalında canlandırdığı, yaşatdığı, haqqında danışdığı Xavieer də Jaromilin man sferası’ndakı insanlardan yalnızca biridir.

Haydegerin düşüncəsinə görə insanın içində mövcud olduğu dünya onun öz seçimi deyilsə, demək ki, insan bu dünyada yaşamağa məcbur edilmişdir (dünyaya atılmışlıq fikri) və buna görə də bizim içində var olduğumuz dünya bizim deyil, o bizə yaddır, düşməndir. "Dünyaya atılmışlıq fikri’’ qorxu, can sıxıntısı gətirir, amma bu adi, hansısa təhlükə düşüncəsinə qarşı yaranan qorxudan tam fərqli, naməlumluq qarışıq bir vəziyyətdir – eynilə Jaromilin qorxuları kimi. Və insan özünü axtarmağa, tanımağa başlayır, bunun üçün öz üzərində düşünmək əvəzinə, öz bacarıqlarının sərhədlərini zorlamaq, haracan gedə biləcəyini izləmək lazım olduğunu deyir Haydegger fəlsəfəsi. İnsan durmadan "mən”in sərhədlərini ötməklə məşğuldu, başqa sözlə – varoluş daimi bir aşmadır.

Jaromil də yazmaqla, rəsm çəkməklə elə bunu edirdi. Özünü aşmağa, naməlumluq duyğusundan arınmağa çalışırdı. Adam başı çəkə bilmədiyi üçün portretlərini it başı ilə çəkməsi kənarda anlaşılmazlıq, maraq, doğursa da, özü səbəbin nə olduğunu bilirdi. Başqalarının qorxulu, vahiməli, maraqlı qəbul etdiyi bir hadisənin necə sadə səbəbi vardı, deyilmi?

Və şairlər də çox vaxt şeirlərində bu sirli, dumanlı abu-havanı yaradırlar, sanki nələrinsə qarşısına pərdə çəkməyə çalışırlar. Metaforalar, altqatda gizlənmələr... Şairlər içinə atıldıqları dünya ilə içlərindəki dünyanın heç birində yaşaya bilməyənlərdir, iki dünyanın arasında yuxuda olanlardır. Bütün şairlər yuxuyla reallıq arasındakı sərhəddi itirib, nəyin xəyal, nəyin reallıq olduğunu çaşdıran "kəpənək filosof’lardır.

Əsərdə belə bir fikir var – şeir deyilən hər şeyin gerçək olduğu bir nəsnədir. Şairin nəyisə isbatlamaq, sübut etmək kimi bir məcburluğu yoxdur. Hər şey duyğuların gücü ilə var olur. Şair şeirləri ilə avtoportret çəkir, özünü anlaşılmaz hiss etdiyi üçün şeirləri ilə özünü çəkməyə – aydınlanmağa çalışır.

Əsəri oxuduqca düşünürsən ki, bəlkə də şair özü şeirləri ilə yaratdığı alatoranlıqda azır, qurduğu tələyə özü düşür, oxucuya ötürməyə çalışdığı sualın cavabını özü tapmağa çalışır, sonra görür ki, axı bu az öncə özünün yaratdığı, səbəbini (adi bir səbəb) bildiyi bir şeydir. Və "necə oldu ki, bu tələyə özüm düşdüm” – deyə düşünməyə başlayan şair yenidən o toz-dumanın içində qərq olur. Beləcə "dumanlı vəziyyət’’ daimi hökmranlığa başlayır.

Əsər oxucuya belə bir mesaj ötürür – şeir məntiqsizliyi məntiqə düzmək cəhdidir. İnsan doğularkən məntiq yoxdur, məntiq yaşadıqca öyrənilir – ilk dəfə əlini yandıran uşaq oddan uzaq gəzəcək. Çünki tanıyır, bilir, düşünür. Şair də o uşaqdır – tanımadığı, bilmədiyi üçün darıxan, maraqlanan, əlini yandıran od haqda danışan, gileylənən, qorxan, çəkinən...

"Həyat başqa yerdə” – bir şairin öz beynində azmasının, öz düşüncəsində itməsinin hekayəsidir.

Image result for Jaromil portre

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Rusiyada Aləm Kəngərlinin kitabı çap olunacaq
18:55 24 Yanvar 2020
“Salam, Dar ağacı” onundurmu? – Şairin çap olunmayan digər şeirləri – Təqdimat
18:18 24 Yanvar 2020
Viktor Hüqonun şeirlərinin əlyazması tapılıb
17:38 24 Yanvar 2020
Hamilə arvadını döyən ər - Hekayə
17:02 24 Yanvar 2020
Səməndər Rzayevin 75 illik yubileyi qeyd ediləcək
16:25 24 Yanvar 2020
Azərbaycanlı jurnalist Türkiyə televiziyasında veriliş aparacaq
15:42 24 Yanvar 2020
Anar AYB sədrliyinə namizədliyini verəcək
14:55 24 Yanvar 2020
Məktəb və bağçalarda uşaqlarımızı gözləyən təhlükə
14:41 24 Yanvar 2020
Oktay Mirqasımov: “Atamın ruhundan utanıram” – Müsahibə
13:59 24 Yanvar 2020
Xalq artisti professor oldu
13:13 24 Yanvar 2020
“Yazıçılar Birliyi ilə evlənmişik” – 2019-un ən qalmaqallı açıqlamaları
12:41 24 Yanvar 2020
Notr-Dama həsr olunmuş sərgi açılacaq
12:07 24 Yanvar 2020
Azərbaycanda peşəkar yazıçı yoxdur
11:29 24 Yanvar 2020
Adəm və Həvva Azərbaycan torpağında yaranıb - Avropalı alim "İncil"lə sübut edir - Video
10:54 24 Yanvar 2020
Assistenti Robert De Nironu hədələdi
10:24 24 Yanvar 2020
Xalq artistinin xatirəsi yad edilib
09:49 24 Yanvar 2020
Qardaşımı görəndə əsə-əsə ağlamağa başladım - Bircənin romanı
09:00 24 Yanvar 2020
Misir Mərdanov: “Qapı-qapı düşüb dilənçilik eləyən o adam mənim idealımdır” – Müsahibə
08:57 24 Yanvar 2020
“Bu şəhərdə”nin Sumayıt konsertinə icazə verildi
21:26 23 Yanvar 2020
Şahmat... Ya da üç gedişə heç-heçə - Əyyub Qiyasdan hekayə
21:01 23 Yanvar 2020