Bu gün Azərbaycanın ilk peşəkar qadın pianoçusu Xədicə Qayıbovanın anım günüdür

Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsindən onun haqqında materialı təqdim edir.

Tiflis şəhəri XIX əsrin sonlarında Qafqazın mədəni və inzibati mərkəzi kimi çoxmillətli ziyalı mühitinin formalaşdığı əsas areal idi. Xədicə Qayıbova 24 may 1893-cü ildə məhz bu şəhərdə, dövrünün tanınmış ruhanilərindən və torpaq idarəsi məmurlarından olan Osman bəy Müftizadənin ailəsində dünyaya gəlib. Anası Züleyxa xanım XIX əsrdə Tiflisdə məskunlaşmış və təhsilli zümrəyə aid olan tatar əsilli Terequlovlar sülaləsinə mənsub idi. Altı uşaqlı ailənin ilk qız övladı olan Xədicənin gələcək inkişaf istiqamətini valideynlərinin maarifçilik baxışları müəyyənləşdirmişdi.

Osman bəyin Qafqaz canişinliyinə müraciəti əsasında və 200 iddiaçı arasından püşkatma yolu ilə seçilən Xədicə Tiflisdəki elit "Müqəddəs Nina" qızlar məktəbinə dövlət hesabına qəbul edilir. Sənədlər göstərir ki, o, yalnız ümumi fənləri deyil, eyni zamanda L.N. Knini, Truskovski və daha sonra professor N. Nikolayevin sinfində fortepiano üzrə fundamental təhsil alıb. 1911-ci il gənc Qayıbovanın həm akademik nailiyyətlər, həm də ailə faciəsi yaşadığı dönüş nöqtəsidir. O, təhsilini "Qızıl xaç nişanı" ilə, xüsusi fortepiano kursunu isə qızılı haşiyəli diplomla başa vursa da, həmin il Tiflisdə yayılan vərəm epidemiyası atasını, bacısını və qardaşını alır.

Faciələrin ardınca, 18 yaşlı Xədicə xanım 1911-ci ildə Qafqaz müftisi Mirzə Hüseyn Əfəndi Qayıbzadənin oğlu, mühəndis Nadir bəy Qayıbovla ailə qurur. Nadir Qayıbov Tiflis klassik gimnaziyasını bitirmiş, lakin 1893-cü ildə daxil olduğu Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunu səhhətinə görə ikinci kursdan tərk etməyə məcbur olmuş, dövrünün açıqfikirli gənclərindən biri idi. Onların ailə bağları Xədicəni eyni zamanda Azərbaycanın ilk peşəkar şəfqət bacısı Nigar Şıxlinskaya və onun həyat yoldaşı, general Əliağa Şıxlinski ilə yaxınlaşdırır.

***

1919-cu ildə Qayıbovlar ailəsinin Tiflisdən Bakıya köçməsi Xədicə xanımın ictimai və sənət həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı olur. Bakı həmin dövrdə yeni qurulmuş Cümhuriyyətin siyasi gərginliyi ilə yanaşı, həm də Üzeyir Hacıbəylinin rəhbərliyi altında musiqi intibahını yaşayırdı. Qadın musiqiçilərin səhnəyə çıxarılması, cəmiyyətdə qadın təhsilinin təşviqi kimi məsələlər dövrün mütərəqqi ziyalılarının əsas hədəflərindən idi.

Xədicə Qayıbova 1920-ci ildə sovetləşmədən dərhal sonra peşəkar bacarıqlarına görə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığı nəzdində Şərq musiqisi şöbəsinə rəhbər təyin edilir.

Onun fəaliyyətinin əsas struktur elementləri:

Qısamüddətli Şərq musiqi kursları"nın və uşaq xorunun yaradılması.

Azərbaycanlı qadınlar üçün xüsusi musiqi-dram studiyasının təsis edilməsindəki birbaşa iştirakı.

Avropa klassiklərinin (Bethoven, Şopen, List) əsərləri ilə Azərbaycan milli musiqisinin (muğam) fortepiano improvizasiyaları vasitəsilə sintezi.

Qayıbovanın intellektual salona çevrilmiş evində Üzeyir Hacıbəyli, R. Qliyer, H. Sarabski, Bülbül, F. Köprülüzadə, İsmayıl Hikmət kimi görkəmli şəxsiyyətlər müntəzəm toplaşırdılar. Onun musiqi xadimi və maarifçi kimi nüfuzu o qədər yüksək idi ki, hələ əvvəlki illərdə yerli milyonçu-messenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev tərəfindən ona xüsusi ehtiram əlaməti olaraq üzərində şəxsi rəsmi olan çay servisi və qiymətli brilyant qaşlı üzük hədiyyə edilmişdi. O, 1927–1931-ci illərdə təhsilini dərinləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində professor L. Abın sinfində oxuyur.

Qayıbovanın sənət fəlsəfəsinin və qadın hüquqlarına dair baxışlarının ən bariz ifadəsi onun 1927-ci ildə etdiyi kütləvi çıxışda öz əksini tapmışdır:

"Qadın istərsə, başarar, nail olar. Tək gərək savad və maarif üçün çalışmaqdır. Mən vətənimin qızlarına sonsuz etimad edirəm.".

***

Sovet siyasi kəşfiyyatının mərkəzləşdirilməsi və daxili "düşmən" axtarışı 1930-cu illərin əvvəllərində Azərbaycanda köklü sülalələrə mənsub ziyalıların həyatını risk altına aldı. Qayıbovanın ailəsi üçün bu proses çox qatlı bir təzyiq kampaniyası ilə müşayiət olunurdu. Tarixi iddialara və xatirələrə görə, siyasi proseslərə paralel olaraq, Qayıbovanın qarşılaşdığı təqiblərin arxasında Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırovun subyektiv, şəxsi motivi dayanırdı. İddia olunur ki, Qayıbovanın Bağırovun diqqət və evlilik təkliflərini qəti şəkildə rədd etməsi onu potensial hədəfə çevirib.

Təzyiqlər bilavasitə Xədicə xanımın ətrafına yönəlmişdi. 1933-cü ildə o, əks-inqilabi fəaliyyət və türkçülük ideyalarının təbliğində ittiham olunaraq 3 aylıq müddətə həbs edilir, ancaq hələlik yetərli dəlil olmadığından sərbəst buraxılır. Birinci həyat yoldaşı Nadir Qayıbov müntəzəm təqiblərə məruz qaldığına görə, Qayıbova 1934-cü ildə onun təhlükəsizliyini təmin etmək ümidi ilə rəsmən ondan ayrılır. Daha sonra o, Şəmkirin birinci katibi vəzifəsində çalışan Rəşid Qayıbovla ailə qurur. Lakin repressiya aparatı artıq işə düşmüşdü. Rəşid Qayıbov 1937-ci ildə əks-inqilabi-millətçi təşkilatın üzvü olması bəhanəsi ilə həbs edilir və növbəti il edam olunur. Bu illərdə Xədicə Qayıbovanın övladları – oğlu Əbdülkərim (23 yaşlarında) və qızı Alanqu (11 yaşlarında) davamlı qorxu mühitində yaşamağa məcbur edilirlər.

***

Xalq Daxili İşlər Komissarlığının (XDİK/NKVD) sənədləşdirmə praktikasına uyğun olaraq, Xədicə Qayıbovanın 1938-ci ildəki ikinci və sonuncu həbsi qabaqcadan təşkil olunmuş şahid ifadələrinə əsaslanırdı. "Satqın" və "casus" ovunun vüsət aldığı dövrdə, o, istintaq üçün ideal hədəf idi. XDİK zirzəmilərində fiziki işgəncələr altında dindirilən Ə. Fərəczadə adlı məhbus X. Qayıbovanın adını sabiq dövlət xadimi Dadaş Bünyadzadədən eşitdiyini bəyan edir. Halbuki Bünyadzadənin özü heç bir ifadəsində musiqiçinin adını çəkməmişdi. Digər bir şahid, M. Məmmədovun sənədləşdirilmiş ifadəsində Qayıbovanın evindəki mədəni yığıncaqlar "əks-inqilabi siyasi toplantı" kimi qiymətləndirilərək M. Quliyev, Baba Əliyev kimi hökumət rəsmilərinin adları ilə əlaqələndirilirdi.

Bu saxta ifadələr Qayıbovanın Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 68-ci maddəsi (casusluq və əks-inqilab) ilə ittiham olunmasına hüquqi (!) baza yaratdı.

Rəsmi ittihamnamədə göstərilən əsas motivlər:

1. Müsavat partiyasının başçılarından biri olan və sonradan Türkiyəyə qaçan Mustafa Vəkilovun Cümhuriyyətin süqutundan sonra gizlədilməsi və ölkədən qaçırılmasında vasitəçilik.

2.1924-cü ildə Qayıbovanın evində türk ordusunun azərbaycanlı zabiti Sultan Hüseynzadənin gizlədilməsi. Qeyd olunurdu ki, bu şəxs sonradan İrana qaçaraq alman və yapon kəşfiyyatlarının xeyrinə çalışmışdır.

3.Rəşid Qayıbovun iddia edilən "əks-inqilabi millətçi" cinayətlərində həyat yoldaşı kimi şüurlu iştirak və ya məlumatlılıq.

Müstəntiq Tevosyan tərəfindən 8 mayda tərtib olunan ittihamnamə, reallıqda hüquqi bir sənəd olmaqdan daha çox, "Mərkəzin" repressiya kvotalarını doldurmaq üçün icad edilmiş arxiv manipulyasiyası idi.

***

Altı ay davam edən həbsxana dövrü Xədicə Qayıbovanın psixoloji dözümlülüyünün kulminasiya nöqtəsidir. Ailəsindən qoparılmış, işgəncə və psixoloji terrora məruz qalmış olmasına baxmayaraq, onun iradəsi sındırılmamışdı. Repressiyaya uğramış digər dövlət xadimi S.M. Əfəndiyevin həyat yoldaşı, Qayıbova ilə eyni kameranı bölüşən Zivər xanım Əfəndiyevanın sonradan yazdığı xatirələr bu məqamda xüsusi istintaq əhəmiyyəti daşıyır. Otuzdan çox qadının saxlanıldığı zindanda Qayıbova depressiyaya qapılmaq əvəzinə, sənətçi xarakterini nümayiş etdirirdi:

"Mən incəsənət adamıyam. Mənim musiqi dünyam yasa batıb. Eybi yoxdur, lap sürgünə də göndərsələr, məhv olan deyiləm. Orda da musiqi klubu düzəldib rəqs edəcəyəm, oxuyub-oynayacağam Qoy onlar sevinməsinlər...".

Bu yanaşma göstərir ki, Xədicə Qayıbova irəli sürülən qondarma ittihamlara görə hansısa cəza (çox güman ki, Sibirə və ya Qazaxıstana sürgün) alacağını anlasa da, sovet hüquq sisteminin bir qadını və sənətçini məhz güllələyəcəyini ehtimal etmirdi. Lakin dövlət aparatı amansız idi. 15 dəqiqə sürən məhkəmənin qərarı 27 oktyabr 1938-ci ildə icra edildi. Memuarlarda yayılan və siyasi mühitin reallığı ilə səsləşən iddialara görə, edamdan qabaq və ya cəza kəsiləndən sonra M.C. Bağırov onun kamerasına şəxsən daxil olub xilasetmə qarşılığında son evlilik təklifini etmiş, lakin növbəti dəfə rədd edildikdən sonra onu bəlkə də şəxsən vuraraq ağlamışdır. Rəsmi sənədlərlə təsdiqlənməsi qeyri-mümkün olan bu versiya sovet nomenklaturasının qeyri-rəsmi qəddarlığının folklorlaşmış nümunəsi olaraq dövrün mənzərəsini tamamlayır.

***

Repressiya qurbanlarının ailələrinə qarşı yürüdülən dezinfomasiya siyasəti çərçivəsində X. Qayıbovanın ailəsinə onun 10 il müddətinə yazışma hüququ olmadan həbs edildiyi bildirilmişdi. Övladları 16 il ərzində analarının həyatda ola biləcəyinə ümid edərək gözləmişdilər.

Stalinin 1953-cü ildəki ölümündən və sistemin qismən "yumşalmasından" (Xruşşov mülayimləşməsi) sonra qızı Alanqu Sultanova 1954-cü ildə Azərbaycan SSR Daxili İşlər Nazirliyinə anasının taleyi ilə bağlı rəsmi sorğu göndərir. Siyasi arxivlərin yenidən təftişi prosesində, DTK-nın Xüsusi şöbəsinin müstəntiqi Menyayev tərəfindən 28 aprel 1955-ci ildə tərtib olunmuş rəy repressiyanın qanunsuzluğunu bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur:

"Qayıbova Xədicə xanım yoxlanmamış və səthi ifadələrlə ifşa olunub. İstintaq Qayıbovanın casusluğunu təsdiq edən heç bir material əldə etməmişdir. Buna görə də Azərbaycan XDİK Xüsusi Üçlüyünün 1938-ci il oktyabrın 19-da Qayıbovaya çıxardığı qərar əsassızdır".

Bu hüquqi etirafın ardınca, 14 fevral 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin Cinayət İşləri üzrə Məhkəmə Kollegiyası Xədicə Qayıbovaya ölümündən sonra bəraət verir. Bəraət haqqında arayış 1956-cı il fevralın 29-da qızı Alanquya təqdim olunur.

Bu gün Xədicə Qayıbovanın mirası, xüsusən Stalin repressiyalarına məruz qalmış qadınların (ALJİR düşərgəsi və b.) taleyini əks etdirən müasir incəsənət nümunələrində yaşayır. Buna ən yaxşı nümunə, 2022-ci il dekabrın 17-də Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında premyerası keçirilən və rejissor Mehriban Ələkbərzadə tərəfindən səhnələşdirilmiş "Kod adı: 'V.X.A.'" (Vətən Xainlərinin Arvadları) adlı teatr tamaşasıdır. Tamaşada X. Qayıbovanın rolu Fəridə Qurbanova tərəfindən canlandırılmış və onun həbsi, dindirilməsi səhnələri geniş auditoriyaya təqdim edilmişdir. Həmçinin 2023-cü ildə onun haqqında "Ömür sonatası" adlı sənədli film çəkilərək fəaliyyəti ekranlaşdırılmışdır.

• Klod Monenin tablosu Parisdə rekord qiymətə hərraca çıxarıldı
• Nüfuzlu musiqi festivalının biletləri tükəndi
• Deniz Göktaş barəsində qərar verildi