Kulis.az Sevil Hidayətin Rüstəm Dastanoğlunun "Şeytan əməli" hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

Ən yaxşı hekayələrin uğuru onun süjetində yox, daxili hərəkətliliyində olur. Mövzular bir-birinə elə səliqəli toxunmalıdır ki, bu birləşmədə sünilik sezilməsin, qurama görünməsin. "Şeytan əməli" hekayəsinin uğuru da bundadır.

Sadə bir hadisə ilə başlayan hekayədə müəllif pillə-pillə daha dərin mətləbləri açır və bu keçidi çox təbii edir. Hekayənin dramatizmi də buradan yaranır. Oxucu fiziki hərəkətdən daha çox psixoloji hərəkətin şahidinə çevrilir. Hər yeni fikir, hər xatirə, hər assosiasiya qəhrəmanın daxili aləmini bir qədər də açır və mətn getdikcə xarici reallıqdan çox insan şüurunun ritmi ilə inkişaf edir. Bu baxımdan hekayə klassik süjet modelindən uzaqlaşaraq psixoloji nəsrin imkanlarından yararlanır.

Müəllif hadisələri ardıcıl şəkildə danışmır, əksinə, "şüur axını" adlandırdığımız üsluba əl atır və bir fikir başqa bir fikri doğurur, bir xatirə digərinə keçir, qəhrəmanın şüuru daim yeni istiqamətlərə yönəlir. Bu keçidlər də, dediyim kimi, süni görünmür. Onlar insan beyninin təbii işləmə mexanizmini xatırladır.

İnsan da gündəlik həyatında belə düşünür: bir ağrı onu uşaqlığa aparır, uşaqlıq bir sözü yada salır, həmin söz başqa bir hadisəyə bağlanır. Hekayənin kompozisiya bütövlüyü də məhz bu assosiativ quruluş hesabına yaranır. Oxucu hiss edir ki, müəllif süjeti yox, düşüncənin hərəkətini yazır.

Baş qəhrəman Azərbaycan nəsrində tez-tez rast gəlinən romantik idealist obrazlardan deyil. O, nə qəhrəmandır, nə də uğursuz insan. O, sadəcə düşünməkdən özünü qurtara bilməyən adamdır. Onun faciəsi həyatının çətin olmasında deyil, hər şeyi həddindən artıq dərindən yaşamasındadır. Poliklinikada növbə gözləyən adi adam birdən-birə ölüm haqqında düşünür, sonra babasının qurbanlıq toğlularını xatırlayır, sonra gələcəyini, kəndini, ailəsini yada salır, daha sonra isə tamam başqa hisslərin təsirinə düşür. Müəllif göstərir ki, insan şüuru heç vaxt düz xətt üzrə hərəkət etmir. Həyatın ən adi anlarında belə beynimiz yüzlərlə istiqamətdə dolaşır. Bu cəhət hekayəyə güclü psixoloji inandırıcılıq qazandırır.

Əsərdə qol ağrısı yalnız fizioloji hadisə deyil. O, simvolik məna daşıyır. Maraqlıdır ki, qəhrəman ağrının özündən çox, onun yaratdığı düşüncələrlə yaşayır. Ağrı onu xəstəxanaya gətirir, amma xəstəxanada həkimə yox, öz vicdanına müraciət edir. Fiziki ağrı getdikcə mənəvi narahatlığın metaforasına çevrilir. Əslində onu incidən qolunun zoqqultusu deyil, mənasız keçən günlər, yerinə yetirilməyən vədlər, gələcək qarşısındakı məsuliyyət hissidir. Həkimə gedə bilməməsi də təsadüfi deyil. O, sanki öz problemlərini həll etməkdən daim yayınan insanın bədii modelinə çevrilir. Hekayənin sonunda yenə həkimə düşə bilməməsi bu baxımdan uğurlu finaldır. Oxucu anlayır ki, dəyişməyən təkcə ağrı deyil, insanın öz zəiflikləridir.

Hekayənin ən təsirli qatlarından biri ailə yaddaşıdır. Ananın, babanın və kənd mühitinin xatirələri süjetə əlavə edilmiş nostalji epizodlar deyil. Onlar qəhrəmanın mənəvi dünyasını quran əsas sütunlardır. Nənənin, ananın danışdığı sözlər, kənd adamlarının ləqəbləri, ailə söhbətləri mətnə folklor təbiiliyi gətirir. Müəllif bu dialoqlarda süni bədii dilə qaçmır. Əksinə, danışıq dilinin canlılığını qoruyur. Oxucu həmin səhnələri oxuyarkən onları yazılmış mətn kimi yox, eşidilmiş söhbət kimi qəbul edir. Bu isə nəsrin mühüm estetik üstünlüklərindən biridir.

Müəllifin yumor hissi də xoşuma gəldi. Bu hekayədə yumor oxucunu güldürmək üçün istifadə edilmir, burada yumor faciənin ayrılmaz hissəsidir. Qəhrəmanın öz-özünə gülməsi, başqalarının onu dəli hesab etməsi ilk baxışdan komik görünür. Amma bu komizmin arxasında dərin tənhalıq dayanır. O qədər düşünür ki, artıq özü də öz düşüncələrinə gülməyə başlayır. Bu cür tragikomik vəziyyət Azərbaycan nəsrində az rast gəlinən psixoloji çalar yaradır. Gülüş burada sevinc yox, daxili gərginliyin boşalmasıdır. Məhz buna görə xəstəxanadan çıxanda hiss etdiyi yüngüllük oxucuya inandırıcı görünür.

Hekayədəki qız obrazı da maraqlı simvolik funksiyaya daşıyır. Müəllif onu xarakter kimi inkişaf etdirmir. Qızın nə adı var, nə keçmişi, nə də gələcəyi. O, qəhrəmanın həyatına daxil olmur. Sadəcə görünür və keçir. Amma həmin qısa görünüş qəhrəmanın bütün daxili vəziyyətini dəyişir. Bu obraz həyatın gözəlliyinin qəfil təzahürü kimi çıxış edir. İnsan bəzən uzun psixoloji mübarizədən yox, təsadüfi bir baxışdan, yad bir simadan, naməlum bir gözəllikdən yenidən həyata bağlana bilir. Müəllif bunu çox incə şəkildə göstərir. Qızın xarici gözəlliyi qəhrəmanın daxilini təmizləyən estetik hadisəyə çevrilir. Bu artıq sırf realist təsvir deyil, estetik katarsis nümunəsidir.

Final hissəsində ananın danışdığı şeytan haqqında nağıl hekayənin fəlsəfi zirvəsidir. Bu nağıl dini motiv kimi yox, insan təbiətinin izahı kimi işləyir. Müəllif burada çox mühüm sual verir: insan niyə hamı kimi yaşaya bilmir? Niyə bəziləri var-dövlət, vəzifə və məişət uğrunda yarışa qoşulmur? Qəhrəmanın özünü "şeytanı unudulmuş adam" kimi hiss etməsi onun cəmiyyətə yadlaşmasının poetik ifadəsidir. O, nə tam dindardır, nə də tam dünyəvi. Sadəcə başqalarının arzuladığı şeyləri arzulaya bilmir. Hekayənin əsas fəlsəfi yükü də elə burada cəmlənir.

Rüstəm Dastanoğlu dil baxımından ənənəvi Azərbaycan nəsrinin uğurlu cəhətlərini qoruyur. Mətn nə süni poetikləşdirilir, nə də məişət danışığına çevrilir. Xalq danışıq dili ilə bədii təhkiyə arasında təbii balans yaradılıb.

Hər nə qədər dil məsələləri bəzən mövzu və süjet fonunda ikinci plana atılsa da, mən mətnin dilinin də hansı qatda olduğuna diqqət edirəm. Dil sadəcə bir hadisənin, situasiyanın çatdırılmasına vasitə olunan bir "alət" hesab edilməməlidir. Yazıçı mətninə, mövzusuna uyğun təhkiyəni seçməyə və ondan lazımınca istifadə etməyə borcludur. Bu, yazıçının vəzifəsidir. Düşünürəm ki, Rüstəm Dastanoğlu da bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəlib bu hekayəsində də.

Ümumilikdə, "Şeytan əməli" hekayəsinin əsas estetik dəyəri hadisəni deyil, insan şüurunu təsvir etməsindədir. Müəllif göstərir ki, ən böyük macəralar bəzən bir xəstəxana dəhlizində, bir kreslonun üstündə oturan insanın beynində baş verir. Fiziki olaraq heç nə dəyişmir: qəhrəman həkimə düşə bilmir, ağrısı da qalır. Amma mənəvi baxımdan bütöv bir ömür yaşayır.

• “GabalaFest”də Vyetnam musiqisi
• Azərbaycanlı alim vəfat etdi
• Alt dodaqdan üst dodağa qalxa bilməyən səsə qədər... - Rəsul Rza