Bu gün alman yazıçı Albert fon Şamissonun doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.



Dünya ədəbiyyatı tarixində Albert fon Şamisso qədər ziddiyyətli, taleyi qədər ironik və ruhu qədər parçalanmış ikinci bir şəxsiyyət tapmaq çətindir. Biz onu alman romantizminin nəhəngi kimi tanıyırıq, lakin o, əslində, Fransanın qəlbində doğulmuş, inqilabın qanlı baltasından qaçaraq düşmən torpağına sığınmış bir aristokrat idi.

Onun həyatı yalnız bir şairin bioqrafiyası deyil, XIX əsr Avropasının siyasi xaosunda öz kimliyini axtaran, amma heç yerdə tapa bilməyən bir vətənsizin dramıdır. Şamisso sanki öz məşhur qəhrəmanı Peter Şlemil kimi həyatı boyu öz kölgəsini, yəni aid olduğu torpağı və kimliyi axtarmış, lakin onu qızıl kisəsinə deyil, sadəcə sağ qalmaq instinktinə qurban vermişdi.





Onun hekayəsi sakit iş otaqlarında yazılan şeirlərdən ibarət deyil; bu, qılınc və qələm, mikroskop və lirika, Fransa və Almaniya arasında gedən bitib tükənməyən bir müharibənin salnaməsidir.

Şamisso haqqında danışarkən, adətən onun “Qadın məhəbbəti və həyatı” silsiləsini və ya botanika sahəsindəki kəşflərini önə çəkirlər. Lakin pərdə arxasında qalan həqiqət daha qaranlıqdır. O, bir dövrün arzuolunmaz şəxsi idi. Fransızlar üçün o, bir satqın, almanlaşmış bir mühacir; almanlar üçün isə heç vaxt tam qəbul edilməyən, ləhcə ilə danışan bir qonaq idi.

Bu yersizlik duyğusu onu elə bir psixoloji böhrana saldı ki, nəticədə, dünya ədəbiyyatının ən qəribə və mistik əsərlərindən biri yarandı. Onun sakit alim görkəminin altında, əslində, daim üsyan edən, öz köklərinə nifrət edən, eyni zamanda, onların həsrətini çəkən yaralı bir uşaq gizlənirdi.

Lui Şarl Adelaida de Şamisso – onun əsl adı belə idi. O, 1781-ci ildə Şampan vilayətində, qədim Bonkur qəsrində, ipək yastıqlar üzərində dünyaya göz açmışdı. Lakin Böyük Fransa İnqilabı bu nağılı kabusa çevirdi. Yakobinlərin dəhşətli terroru başlayanda ailəsi bir gecədə hər şeyini – titullarını, torpaqlarını, sərvətini və vətənini itirərək qaçmağa məcbur oldu. Təsəvvür edin: dünənə qədər qarşısında baş əyilən gənc qraf, bu gün Berlində bir tikə çörək üçün rəsm çəkən, süni güllər düzəldən səfil bir mühacirə çevrilmişdi. Bu travma Şamissonun ruhunda heç vaxt sağalmayan bir yara açdı. O, alman dilini öyrənməyə məcbur qaldı, lakin bu dili yalnız öyrənmədi, onu fəth etdi. Tarixin ən böyük ironiyası budur ki, alman dilinin ən incə, ən həssas şeirlərini qələmə alan şəxs, əslində, bu dildə düşünməyən bir fransız idi.

Onun Prussiya ordusuna daxil olması bu ziddiyyətin son həddi idi. 1798-ci ildə o, Prussiya kraliçasının pajı, daha sonra isə zabiti oldu. Lakin bu hərbi mundir onun əyninə heç vaxt oturmadı. Napoleon müharibələri başlayanda Şamissonun faciəsi kulminasiya nöqtəsinə çatdı.

Qarşı cəbhədə onun doğma qardaşları, qohumları və uşaqlıq dostları vuruşurdu. O, kimə atəş açmalı idi? Öz qanına, yoxsa ona sığınacaq verən yeni vətəninə? Bu dilemma onu az qala havalandıracaqdı. “Mən Fransada alman, Almaniyada fransızam; katoliklər arasında protestant, protestantlar arasında katolikəm” deyə fəryad edirdi. Bu sözlər yalnız bədii ifadə deyil, intiharın astanasında olan bir insanın etirafı idi.

O, qılıncını yerə qoydu. Vətənə xəyanət etməmək üçün ordudan ayrıldı, lakin bu dəfə də qorxaqlıqda ittiham edildi. Hər iki tərəf ona şübhə ilə yanaşırdı. Məhz bu "yersizlik" duyğusu onun yaradıcılığının özəyini təşkil edən o məşhur kölgə metaforasını doğurdu. O, fiziki cəhətdən mövcud idi, lakin sosial və siyasi baxımdan bir "heç"ə çevrilmişdi.

Albert fon Şamissonun adını əbədiləşdirən, lakin eyni zamanda onun daxili təlatümlərini ifşa edən əsər "Peter Şlemilin qəribə əhvalatı"dır. Bu əsər yalnız uşaqlar üçün qələmə alınmış bir nağıl deyil, müəllifin özünün psixoanalitik rentgenidir. Əsərin qəhrəmanı tükənməz qızıl kisəsi qarşılığında öz kölgəsini "boz geyimli adama" (Şeytana) satır. Lakin tezliklə dərk edir ki, kölgəsiz insan cəmiyyətdən təcrid olunmuş bədbəxt bir varlıqdır. İnsanlar onu görəndə qaçır, sevdiyi qadın ondan üz döndərir. Qızıl ona səadət gətirmir, əksinə, lənətə çevrilir.

Bu əsərdəki qalmaqal nədən ibarətdir? Ədəbiyyatşünaslar illər uzunu bu kölgənin nəyin rəmzi olduğunu müzakirə ediblər. Bəziləri bunun vətən, bəziləri şərəf, digərləri isə kişi ləyaqəti olduğunu iddia edib. Lakin ən acı həqiqət budur ki, Şamisso burada öz mühacir taleyini təsvir edirdi.

Kölgə — insanın cəmiyyətə bağlılığı, onun yerli mühitə aidiyyəti və köklərə sahib olması deməkdir. Şamisso aristokrat keçmişini və fransız kimliyini sataraq və ya itirərək Almaniyada şöhrət və mövqe qazansa da, həmişə kölgəsiz idi. Getdiyi hər yerdə o, yad idi.

Peter Şlemilin iztirabları Şamissonun Berlin salonlarında yaşadığı o boğucu hisslərin inikası idi. Dostu E.T.A. Hofman və digər romantiklərlə şərab içib fəlsəfədən bəhs edərkən belə, o, özünü o məclisə aid hiss etmirdi.

Bu əsər nəşr olunanda Avropada böyük əks-səda doğurdu. Oxucular heyrət içində qalmışdı: məgər insan öz kölgəsini itirə bilərmi? Bu metafora o qədər təsiredici idi ki, Şlemil kəlməsi — ivrit dilində bəxtsiz və ya bacarıqsız mənasını verir — xüsusi bir terminə çevrildi.

Lakin əsərin sonunda Şlemil qızıldan imtina edir, yeddi millik çəkmələrini geyinərək dünyanı dolaşmağa, təbiəti öyrənməyə başlayır. Bu da təsadüfi deyildi. Şamisso qəhrəmanına özünün də arzuladığı qurtuluş yolunu bəxş etmişdi: insanlardan qaçmaq və Təbiətə sığınmaq.

Ömrünün ikinci yarısında Şamisso, sanki şairlikdən bezmiş, sözlərin aldadıcı mahiyyətindən yorulmuş kimi, özünü tamamilə başqa bir aləmə – elmin soyuq və dəqiq dünyasına həsr etdi. 1815-ci ildə o, Rusiyanın "Rurik" gəmisi ilə dünya səyahətinə yollananda artıq romantik xülyalarla yaşayan o gənc deyildi. Bu səfər onun üçün yalnız elmi ekspedisiya deyil, həm də Avropanın boğucu siyasi mühitindən bir qaçış planı idi. O, Alyaskadan Braziliyaya, Polineziyadan Filippinə qədər uzanan nəhəng bir məsafəni qət etdi.

Təsəvvür edin: bir əlində Hötenin kitabını, digər əlində isə herbari qovluğunu tutan, gəminin göyərtəsində fırtınalara sinə gərən bir insan. O, şimal buzlaqlarında və tropik cəngəlliklərdə öz "kölgəsizliyini" unutmağa çalışırdı. Və qəribə də olsa, axtardığını tapdı. Təbiət ondan vətəndaşlıq tələb etmirdi. Bitkilər üçün onun fransız, yoxsa alman olmasının heç bir fərqi yox idi. O, bir botanik kimi böyük uğurlar qazandı, yüzlərlə yeni bitki növünü təsvir etdi (Kaliforniya laləsi – Eschscholzia chamissonis buna sübutdur). Şair Şamisso öldü, alim Şamisso doğuldu. Lakin bu çevrilmə də ağrısız ötüşmədi. Onun elmi əsərləri quru və pedantik, şeirləri isə olduqca emosional idi. Bu ikiləşmə ömrünün sonuna qədər onu tərk etmədi.

O, Berlinə qayıdanda artıq nüfuzlu bir alim, Berlin Nəbatat Bağının direktoru idi. Lakin gözlərindəki o kədərli ifadə heç vaxt çəkilmədi. Hətta "Qadın məhəbbəti və həyatı" kimi ülvi hisslərlə dolu şeirlər qələmə alarkən belə, sətirlər arasında gizli bir tənhalıq, bir vida havası duyulurdu. Robert Şumanın bu şeirlərə bəstələdiyi musiqi Şamissonun daxili sarsıntılarını bəlkə də sözlərdən daha dərin ifadə edir.

Albert fon Şamisso 1838-ci ildə ağciyər xərçəngindən dünyasını dəyişərkən vəsiyyətində sadə bir dəfn mərasimi arzuladı. O, nəhayət, axtardığı o əbədi sükunətə qovuşmuşdu. Tarix onu yaddaşlara alman şairi kimi həkk etdi.

Lakin əslində o, sərhədlərin, millətlərin və dillərin fövqündə dayanan, öz kölgəsini qurban verərək bəşəriyyətə işıq saçan tənha bir səyyah idi. Onun həyatı bizə bu gün də aktuallığını itirməyən bir dərsi pıçıldayır:

“İnsanın həqiqi vətəni coğrafi xəritələr deyil, onun yaradıcılığı və azad ruhudur.”

Və bəzən özünü tapmaq üçün gərək əvvəlcə özünü tamamilə itirəsən.

• Xoşbəxt adam - Cübran Xəlil Cübranın hekayəsi
• Sovet ekranlarının sehrli gecələri - Brejnev “Taleyin ironiyası"na niyə eyham vurmuşdu?
• “Tomris” filminin aktyoru vəfat etdi