Kulis.az yazıçı Qəni Camalzadə ilə müsahibəni təqdim edir.

— Yazıçının yetişməsində ədəbi mühitin rolu nə qədərdir?

— Ümumiyyətlə, ədəbi mühit ən vacib məsələlərdən biridir. Bizim dövrümüzdə ədəbi mühit gözlə görünən səviyyədə idi. Bura xüsusilə ədəbi dərnəklər, görüşlər, özümüzdən yaşlı, təcrübəli yazıçılarla təmaslarımız daxil idi. Dərnəklərdə birdən-birə 30, 40, bəzən 50 nəfər iştirak edirdi. Məsələn, Nəriman Həsənzadənin dərnəklərində 50-yə yaxın adam iştirak edirdi. Onların arasında yazıçılar, dramaturqlar və şairlər var idi. Hamısı bir yerə yığılırdı. Bizim düşüncə tərzimiz bu cür formalaşırdı. Bu gün isə belə bir mühit yoxdur.

Mən texniki təhsil alırdım, Politexnik İnstitutunda oxuyurdum. Bununla belə, ədəbi dərnəklərdə fəal iştirak edirdim. O dövrdəki ədəbi mübahisələr, dərnəklərdə baş verən hadisələr, çəkişmələr, yenilik uğrunda mübarizə, ortaya yeni nəsə qoymaq istəyi insanın beyninə, təxəyyülünə təsir edirdi. Həmin adamlar haqqında yazdıqca həmişə gözünün önündə canlandırırsan. Ən maraqlısı da odur ki, sən yazıya başlayanda o adamlar daim sənin rəqibin kimi prosesdə iştirak edirlər.

Çox təəssüf ki, bu gün Azərbaycanda ədəbi mühit yox səviyyəsindədir. Arabir çayxanalarda, bağ evlərində toplaşan ədəbiyyatsevərlər istəsələr də bu mühiti yarada bilmirlər. Gənc yazıçılar başlı-başına qalıblar. Ədəbiyyatda çəkisi olan yazarlarla gənclərin təmas qurması çətin baş tutur. Ədəbiyyat nomenklaturası illərlə vəzifədə oturduqlarından kütləşiblər, səriştələrini itiriblər. Bu gün cilalanmamış istedad çaylaq daşı kimi bihudə bir şey misalındadır. Ədəbi mühit harda yaranmalıdır? Təhsil müəssisələrində, mədəniyyət ocaqlarında, kitabxanaların nəzdində, qəzet və jurnal redaksiyalarında, yazıçı birliklərində. Buna imkan verilirmi? Əsla! Odur ki, gənclərin formalaşmasından danışmağa dəyməz. Gənclərin formalaşması üçün ədəbi məktəblər olmalıdır. Ustad-şagird münasibətləri yaradılmalıdır. İdmandakı kimi. Musiqidəki kimi. Rəngkarlıqdakı kimi. Başqa sənət sahələrində necə, burda da elə olmalıdır. Ustad şəyirdinə yiyə durmalıdır, cavab verməlidir.

— Sizin dövrünüzdə ədəbiyyat aləmində yazıçılardan, şairlərdən kimlər daha çox görünüb?

— Bayaq qeyd etdiyim dərnəkləri nəzərdə tuturam. Biz o dərnəklərə gedirdik. Məsələn, Nəriman Həsənzadənin dərnəyini buna misal çəkə bilərəm... O dövr ədəbiyyatda Nəriman Həsənzadənin, Seyfəddin Dağlının dövrü idi. Biz Nəriman Həsənzadəni, Seyfəddin Dağlını, rəhmətlik Söhrab Tahiri görərək öyrənmişik. İndi hamısı rəhmətə gedib. "Kirpi" jurnalının redaksiyasında arıq bir oğlan idim. Gedib deyirdim ki, salam, qardaş, Seyfəddin Dağlının yanına gəlmişəm. Qapını döyüb birbaşa otağına girirdin. Soruşurdu ki, nə gətirmisən? "Hekayə gətirmişəm" deyəndə "Gəl, bala, gəl" deyə qarşılayırdı. Yanaşmalar belə idi. Yəni o dövrün ədəbiyyatında gözəl bir demokratizm var idi.

— Satiraya marağınız necə yarandı?

— Bilirsiniz, imkansız, kasıb ailələrdə böyüyən uşaqlarda ətrafa qarşı bir qədər aqressiv, ironik münasibət formalaşır. Hələ uşaq yaşlarından var-dövlət uğrunda mübarizəni, cəmiyyətdəki çatışmazlıqları, rüşvəti və digər mənfilikləri öz gözünlə görürsən. Bütün bunlara qarşı isə səndə daxili bir müqavimət, əks-həmlə yaranır. Satira məhz buradan qaynaqlanır. Diqqət etsəniz, görərsiniz ki, həm bizim dövrün, həm də bizdən əvvəlki satiriklərin həyatı çox böyük çətinliklərlə keçib. Elə buna görə də satiraya meyilli olublar. Kefin kök, damağın cağ olanda niyə satira yazasan ki? Gedib Nizami kimi gözəl məhəbbət şeirləri yazarsan.

— Sizə satiriklərimizdən ən çox kimin təsiri olub?

— Mənə ən çox Mirzə Ələkbər Sabir təsir edib. Daha sonra isə rus müəllifləri gəlir. Xüsusilə rus dilində təhsil aldığım üçün Koltsovu oxumuşam və çox sevirəm. Zoşşenkonu da çox bəyənirəm. Bizimkilərdən Cəlil Məmmədquluzadəni, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi, Üzeyir Hacıbəyovun satiralarını qətiyyən unutmaq olmaz. Onların adi qəzet məqalələri belə insana güclü təsir edir. Nə qədər çox oxuyursansa, bir o qədər bu təsirlər beyninin bir küncündə yığılır və vaxtı gələndə qəflətən üzə çıxır. Bu zaman hekayə və ya satira səndən asılı olmadan yaranır. Mənim taxta qapı ilə dəmir qapının mübarizəsindən bəhs edən bir hekayəm var idi. O vaxtlar "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində çap olunurdu, lakin oradakı güclü satira və sarkazma görə bir müddət çapına qadağa qoydular. Orada yumor yox, birbaşa sərt satira var idi.

— Daha çox kimləri hədəf almışdınız?

— Əsas hədəfimiz varlı adamlar, var-dövlət idi. Biz nə ilə vuruşurduq? Yaşadığımız cəmiyyət sosial bərabərlik cəmiyyəti kimi təqdim olunurdu. Başımızı Karl Marks, Lenin kimi fiqurlarla xarab etmişdilər. Utopik kommunizm ideyaları artıq beynimizə yeridilmişdi. Ona görə də içimizdə var-dövlətə qarşı bir antaqonizm, inkarçılıq var idi. Biz özünü sosial ədalətə çağıran bir cəmiyyətdə, kommunizm, sosializm cəmiyyətində yaşayırdıq.

— Hekayəni yazarkən konkret bir şəxsi hədəf almışdınız?

— Əlbəttə, konkret şəxslər idi. Səndən bir az yaxşı yaşayan qonşun və ya kənarda yaşayan bir başqası. Məsələn, o vaxtlar bizim qəsəbədə bir zərgərin ikimərtəbəli mülkünü müsadirə etdilər. Özünə 20 il həbs cəzası verdilər, ailəsini isə köçürüb birinci mərtəbədə kiçik bir otağa sığışdırdılar. Qalan otaqları kommunal yataqxanaya çevirdilər. İndi o binaya gedib baxanda xəcalət çəkirəm ki, bu adamı o cılız mülkə görə tutub bədbəxt ediblər. Kiçik binadır, indiki milyonluq villalarla müqayisə belə edilə bilməz. O iki mərtəbənin ümumi hündürlüyü heç beş metr yarım da deyildi, amma "ikimərtəbəli" sayılırdı. Dövlət malını mənimsəməkdə günahlandırılaraq zərgərə 20 il iş kəsdilər, səkkiz otaqdan isə ancaq birini ailəsinə verdilər.

— Bəzən təxəyyülün yaratdığı mətnlər real həyatın özündən daha daha inandırıcı olur...

— Ümumiyyətlə, roman, povest, hekayə necə yaranır? Nəql edilən hadisələrin mənbəyi hardan başlayır? Yazıçı çılpaq, real həqiqətləri ədəbiyyata gətirməklə nə qazanır, ya nə itirir? Yaxşı, bəs, oxucuya nə lazımdı? Onun marağını hansı mətn təmin edir? Real həyat hadisəsi, ya yazıçının təxəyyülünün süzgəcindən keçən “hadisə”? Əbədi suallardır. Dünya və rus ədəbiyyatına, elə bizim klassiklərimizin yaradıcılığına nəzər salanda bir vacib məqam insanın diqqətini cəlb edir. Çılpaq həqiqət, natura oxucuya lazım deyil. Oxucunu müəllifin təxəyyülünün məsulu daha çox maraqlandırır. Diqqət edib görürsən ki, N.Gəncəvinin “Xəmsə”si də, M.Füzulinin “Leyli və Məcnun”unda, M.F. Axundovun komediyalarında, “Aldanmış kəvakib”ində, F.Dostoyevskinin, Drayzerin, Q.Markesin, O.Balzakın, V.Hüqonun romanlarında təxəyyülün fəzaları necə əngindi. Necə şəffafdır. Necə təmizdir. Necə əlçatmazdı. Məgər real həyat hadisələrində bu möhtəşəmliyi tapmaq olurmu?! Əsla...

— Müasir ədəbiyyatda təxəyyüllə reallığın uzalaşmasına, harmoniyasına necə baxırsınız?

— Markesi oxumamışdım əvvəl təxəyyül haqqında düşündüklərimi aydın deyə bilməzdim. “Yüz ilin tənhalığı”nın mütaliəsi bir məktəbdir. Bizim yazıçılarımızın yaradıcılığında məhz bu uzlaşma, reallıqla təxəyyülün hormoniyası çatışmır. Əslinə qalsa, bizdə də 1920-ci il işğalına qədər belə nümunələr vardı. “Aldanmış kəvakib”i, “Qan içində”ni “Ölülər”i, “İblis”i misal gətirmək olar. Sovet dövrü ədəbiyyatımızın “boz” dövrüdür. Əsilzadələri qırıb-çatandan sonra ədəbiyyata fəhlə-kəndli elitası gəldi. Dünya ədəbiyyatından bixəbər bir nəsil... Onlar velosipedi yenidən icad etməklə məşğul idilər. Yeni ədəbiyyat yarada bilmədilər.

— Tarixi romanlar yazarkən faktla bədii uydurmanın balansı necə qorunmalıdır?

— Tarixi romanlar yazmaq istəyən yazıçı cismən öz dövründə olsa da, fikrən təsvir elədiyi tarixi dövrə köçməlidir, həmin dövrü yaşamalı, əldə etdiyi bilikləri oxucu ilə bölüşməlidir. İki dövrdən qidalanmalıdır. Hadisələri uydurmamalıdır, əksinə, fikrən köçdüyü qədim dövrü rekonstruksiya etməlidir. Tarixi binaların dağıntılarına yenidən can verən memar kimi, usta kimi bərpa etməlidir. Dediyiniz balans isə yazıçının peşəkarlığının məhsuludur. Tarixi romanlardan “Babil”, “Firon”, “Qan içində”, “Qılınc və qələm” romanlarını misal gətirə bilərəm. Həmin yazıçıların unikal texnikasına heyran qalmamaq olmur. “Kiaksarın axırıncı savaşı” romanını yazanda məhz həmin müəlliflərin texnikasından bəhrələnməyə çalışmışam.

— Niyə tarixi şəxsiyyətlər haqqında yazılan bəzi müasir romanlar oxucunu inandıra bilmir?

— Dediyiniz tarixi romanları yazan müəlliflərin söykəndiyi böyük ideya yoxdur. Söykənəcək kimi istifadə etdiyi hadisələri vahid axara sala bilmirlər, vahid bir nöqtəni döyəcləyə bilmirlər. Müəllif, dediyim kimi, təsvir elədiyi dövrü yaşamalıdır. Halbuki indiki yazıçılar coğrafiyanı unudurlar, vahid məkanda yaşayan bir neçə xalqın topladığı maddi-mənəvi tarixi faktları mənimsəməyə çalışır, bir xalqın adına yazır, xalqların arasına nifaq toxumu səpirlər. Azərbaycan deyəndə ancaq Şimali Azərbaycanı görən müəllifdən nə gözləyəsən? Təkrar edirəm, monumental tarixi roman tarixi sifarişlə yazılır. Xalqın II Qarabağ müharibəsindəki qələbəsindən ruhlanıb “Kiaksarın axırıncı savaşı” romanını yazdım. Muğanda mövcud olan 28 illik Skif çarlığı ilə axırıncı 28 ildə mövcud olan Erməni-Qarabağ anklavı arasında bir paralellik gördüm. İndi də I Qarabağ müharibəsi haqqında roman üzərində çalışıram.

— Siz həm də müharibə iştirakçısısınız. Həmin vaxtları necə xatırlayırsınız? Proseslərə necə qoşuldunuz?

— Müharibə qəflətən gəlmədi, biz ona tədricən qoşulduq. Mən də eynilə. Hər şey 1988-ci ildə başlayan xalq hərəkatından, Topxana hadisələrindən başladı. O vaxtlar mən 7 min fəhlə və qulluqçunun çalışdığı hərbi zavodda işləyirdim. Hərəkata elə oradan qoşulduq. 1991-ci ildə uşaqları dolandırmaq üçün fərqli işlərlə məşğul olmalı oldum. Dəhşətli vaxtlar idi. Çörək və pul tapmaq müşkülə çevrilmişdi. Ailəmi dolandırmaq üçün köhnə dostlarımla birlikdə Moskvaya getdim, onlar mənə bir az pul qazanmaqda kömək etdilər. Təxminən bir ay ezamiyyətdə olduqdan sonra evə qayıtdım. İçəri girən kimi dedilər ki, məni axtarırlar. Bir stəkan çay içirdim ki, qapı döyüldü. Açıb gördüm ki, qapıda 5 nəfər dayanıb: hərbi komissarlıqdan, icra hakimiyyətindən, qəsəbə nümayəndəliyindən, Mənzil İstismar Sahəsindən və bir də sahə müvəkkili. Pasportumu və hərbi biletimi təqdim etdim. Mənə dedilər ki, filan yerə gəl, səni orduya aparırlar. Orduya getdikdən sonra əsasən təminat bölüyündə xidmət etdim. Ayda bir-iki dəfə ön cəbhəyə silah-sursat, siqaret və yemək daşıyırdıq. Düzdür, yeməklə təminatı, əslində, icra hakimiyyətinin strukturları həyata keçirməli idi. Çox vaxt yaxşı təmin etməsələr də, birtəhər palçıqlı çörək də olsa, tapıb verirdilər. Bizim iki hissəmiz Ağdamın Şelli kəndində, digər ikisi isə Qırmızı Bazarda dayanmışdı. 1994-cü ildə, deyəsən, artıq mən tərxis olunandan sonra həmin hissələri Qazaxa atdılar. Mən məhz o hissələrin təminatında iştirak edirdim. Kontuziyanı və yaranı da elə Şellinin ətrafında aldım. Beləliklə, biz müharibənin içinə düşdük.

— Müharibə və ondan sonrakı dövr yaradıcılığınıza necə təsir etdi?

— Çox pis təsir etdi. Kontuziyadan sonra özümə gəlməyim uzun çəkdi, o vaxtdan bəri əllərim titrəyir. Digər tərəfdən isə ailəni, uşaqları dolandırmaq lazım idi. Üç övladım var idi, onların geyimi, yeməyi böyük problemə çevrilmişdi. Ölkə kasıb, imkanlar isə məhdud idi. Heç yerdən dəstək yox idi. Öz canınla əlləşə-əlləşə pul qazanıb evə ruzi gətirməli idin. Bütün bunlar yaradıcılığımı dayandırdı, təxminən üç-beş il fasilə verməli oldum. Çox ciddi zərbə oldu. Uşaqların acından əziyyət çəkirsə, qafiyəpərdazlığı kənara qoyub çörəkpulu qazanmalısan. Əks halda, bu, böyük bir ayıb olardı. Biz də bu ayıbdan qaçmaq üçün var gücümüzlə çalışırdıq...

— Yaradıcılığa qayıdışınız necə baş verdi?

— Üç-dörd ildən sonra özümə gəlməyə başladım və hiss etdim ki, artıq romanlarımı yazmağa hazıram. Buna qədər 100-dən çox hekayə yazmışdım, üç-dörd kitabım nəşr olunmuşdu. Romançılıq elə bir sənətdir ki, mütləq ona ruhi və peşəkar olaraq hazır olmalısan. Əvvəlcə hekayə və povestlərdən başlamalısan ki, bişəsən. Romanın öz şərtləri var və sən bu şərtlərə əməl etməlisən. Bu gün romançılığın tələblərinə cavab vermədən roman yazanlar var. Əsl fəlakət də elə buradan başlayır, o cızma-qaralar roman adı ilə çap olunur. Çox güman ki, onlar ədəbiyyat tarixində qalmayacaqlar. Amma mən ümid edirəm ki, mənim romanlarım ədəbiyyatda iz buraxacaq; bu ümidlə yaşayıram. Mənim iki romanım rus dilinə, dörd romanım ingilis dilinə tərcümə edilib. Bir romanım isə türk dilinə uyğunlaşdırılıb. Sentyabr ayında bəlkə də, məni və tərcüməçimi kitabın Ankaradakı təqdimatına dəvət etdilər. Orada bir neçə ticarət obyektində kitablarım nümayiş etdirilir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında çıxan kitablarım isə Amazon.com-da yayımlanır və hərdən bir neçə yüz dollar müəllif qonorarı verirlər. Bizim xaricdə öz vəsaitimizlə kitab çap etdirmək imkanımız yoxdur, ona görə də nəşr hüququnu onlara veririk, müqabilində simvolik məbləğ alırıq. Lakin mənim üçün maddi gəlirdən daha vacibi odur ki, bir Azərbaycan yazıçısının kitabı Amerikada çap olunur və üzərində "Azərbaycan yazıçısı" yazılır. Bu, ölkəmiz haqqında yayılan mənfi stereotipləri və səfsətələri dağıtmaq üçün mənim tərəfimdən kiçik də olsa bir töhfədir. Əgər həmin kitabı yüzlərlə əcnəbi oxuyursa və üzərində "Azərbaycan yazıçısı" sözünü görürsə, bu, onların təfəkküründə dərhal yeni bir yanaşma yaradır. Başa düşürlər ki, Azərbaycanda yalnız alverçilər, korrupsionerlər və rüşvətxorlar yaşamır, eyni zamanda yazıçılar, ziyalılar da var.

— Müharibənin ağrılarını içindən keçirmiş bir yazıçı kimi məğlubiyyət və qələbə psixologiyasının yaradıcılığa təsirini necə fərqləndirirsiniz?

— Yazıçı üçün məğlubiyyəti, əsirlikdə olan qız-gəlini, əlsiz-ayaqsız ahılları, körpə uşaqları, əlacsızlıqdan susan kişiləri təsvir eləmək əzabdır. Yazılan əsər insanı qəhrəmanlığa səsləməlidir. Yazıçının bir ideyası olmalıdır. Məğlubiyyətin ideyası yoxdur, rəngi yoxdur. Yazıçı bir rəssamdır. 20 faiz torpağı işğal edilmiş, qadını zorlanmış, boylularının qarnı yarılmış, körpələri şikəst edilmiş Vətən övladının şəkli hansı rənglərlə çəkməlidir?! Bu həqiqətlər necə yazılmalıdır? Həqiqəti yazmadan isə necə əsər yaratmaq olar?

Amma II Qarabağ müharibəsindəki qalibiyyət hər şeyi yerli-yerinə qoydu. Artıq əsirliyi də, fərariliyi də, zorlamaları da yazmaq olar. Qalib xalqın hər şeyi bilməyə haqqı var. Qalibiyyət insanı ruhlandırır. Səməd Vurğun demişkən: “Bir qaraquş kimi uçan xəyalım, Vətən göylərini seyr edir yenə!”

— Yazıçı əyalətdən meqapolisə gələndə təhkiyəsi dəyişməlidirmi?

— Azərbaycan ədəbiyyatının əbədi suallarından biridir. Əyalət və şəhər mövzusu. Əyalət və şəhər yazıçısı. Ümumiyyətlə, mövzu təhkiyəni öz dalınca aparır. Sadə misallar gətirək. Fantastika, detektiv, intim, istehsalat, süni intelekt, müharibə və s. mövzular haqqında yazanda əyalətdə işlənən təhkiyədən necə istifadə eləmək olar? Əyalətdə formalaşan yazıçılarımız bəzən böyüyüb boy atdıqları sehirli dairədən çıxa bilmirlər. Elə ona görə də yeni mövzulardan qaçırlar. Görkəmli yazıçılarımızdan çoxu yaradıcılıqlarında əyalət mövzularından kənara çıxa bilmədilər. Çıxanda da qulaq cırmaqlayan yazıları ilə xalqın qəzəbinə tuş gəldilər.

— Bu gün hər ay yeni kitablar çap edilərək “böyük ədəbiyyat hadisəsi kimi” təqdim edilir. Bunun oxucu zövqünün korladığını düşünürsünüz?

— ”Böyük ədəbi hadisə” kimi təqdim olunma ədəbiyyatın anasını ağlar qoyub. Bir bəladı düşmüşük. Bunda hamımızım günahı var. Musa Yaqub demiş, tərəzinin bir gözünü mən əyirəm, o biri gözünü sən. Heç kim, heç bir tənqidçi, heç bir səlahiyətli ədəbiyyat məmuru, heç bir özünə hörmət edən jurnalist belə kitab müəlliflərinin ayranına turş demir ki, demir. Bu kitablar olan-qalan oxucu kütləsini də, əgər varsa, çaşdırır. Yüzlərlə, minlərlə, on minlərlə yararsız makulatura nəşr olunur, havayı paylanılır, kitab rəflərinə gedib çıxır. Bu informasiya ekspansiyasına oxucu necə dözsün? İnsanın zövqü korlanandan sonra ona ən gözəl romanları da versən, xeyri yoxdur, yaxşını pisdən ayıra bilməyəcək.

— Ədəbiyyat nəzəriyyəsini bilmək və müəyyən süjet qurmaq texnikasına yiyələnmək yaxşı əsər yazmaq üçün kifayətdirmi? Mətni hərəkətə gətirən, hadisələrə can verən məqamlar özünü nədə göstərir?

— Romançılığın texnikasını, ədəbiyyatşünaslığın əsaslarını bilmək, ədəbiyyat nəzəriyyəsinə yiyələnmək yazıçı və irihəcmli əsərlər yazan şair üçün vacibdir. Demək istədiyim odur ki, özündən qoşma və gəraylı toqquşduranlara nə nəzəriyyə! Halbuki, nəzəriyyəni bilmədən keyfiyətli əsər yaratmaq olmaz. Əlbəttə, klassiklərin yaradıcılığına nəzər salanda görürsən ki, bu ölçülər pozulub. Amma elə ölçüləri yaradanların da klassiklərimiz olduğunu unutmaq olmaz. Amma sizə məlum bir sirr açım. Heç texnika və nəzəriyyəni bilmək də hər şey deyil. Uğur gətirən yalnız Allah vergisidir. Əgər yazıçı dənizdən yazırsa, oxucu ləpələrin səsini, meşədən yazırsa, ağacların xışıltısını, bulaqları təsvir edirsə, bulağın zümzüməsini, quşlardan yazırsa, quşların nəğməsini, ildırımdan yazırsa, şimşəyin şaqqıltısını eşitmirsə, yazmasa yaxşıdır. Əgər çəməndən yazırsa cümlələrdən gül-çiçəyin ətri, torpaqdan yazırsa torpağın qoxus gəlmirsə, vallah, yazmasa yaxşıdır. Bir sözlə, Allah vergisi yoxdursa, yazmasa yaxşıdır. Kimə deyirsən! Qulaq asmırlar. Gecə-gündüz yazırlar ki yazırlar.

— Ədəbiyyatımızın sərhədləri aşması üçün hansı mövzulara müraciət edilməlidir?

— Söhbət mövzudan getmir. Bütün mövzular bəşəridir. Gözəl yazmaq lazımdır. Sərhədləri aşmaq üçün tərcüməçi məktəbi yaratmaq lazımdır, bədii tərcümə mərkəzləri yaradılmalıdır. Həmin işə böyük vəsait cəlb olunmalıdır. Tərcüməçilik istedad tələb edir. İstedadın isə qiyməti verilməlidir. Bu, əlbəttə, tək ədəbiyyatçıların işi deyil. Bu, dövlət maraqları çərçivəsində baş tuta bilər. Sovet dövründə rus dilinə verilən əhəmiyyətin nəticəsi olaraq Azarbaycan ədəbiyyatının nümunələri Moskvada çap olunurdu. Bu dünyaya çıxış üçün bir pəncərə idi. Sovet dövləti dağılandan sonra bu pəncərə də aktuallığını itirdi, yazıçıların üzünə qapandı. İki romanım rus dilinə tərcümə olunub, “Литературный Азербайджан” jurnalında çap olunub. “Золотой Осленок” kitab halında işıq üzü görüb, “Karyer” romanı da çap olunacaq. Amma Rusiyada çap olunmağı sual altındadır... Dörd romanım ingilis dilində, Nyu-Yorkda çap olunub, Amazon.com-da yayımlanıb. Amma reklama vəsait ayıra bilmədiyimə görə hələ də yerimdə sayıram.

— Ən çox sevdiyiniz əsəriniz hansıdır?

— Mənim ən çox ürəyimə yatan əsərlərimdən biri "Qızıl xotuğ" romanıdır. O, xalis yumorla yazılıb. Bizim tanınmış şairlərdən biri onun haqqında dərc olunmuş məqaləsində qeyd etmişdi ki, bu, birinci səhifədən axırıncı səhifəyə qədər təbəssümlə, gülə-gülə oxunan yeganə romandır. Orada satira yoxdur, ancaq yumor var, gürcü yumoruna, eyni zamanda bizim ədəbiyyatdan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin yumoruna bənzəyir. Cəlil Məmmədquluzadədə satira sərt idi, amma Haqverdiyevin gülüşü çox yumşaqdır. Mənim o romanım da məhz elə bir auradadır.

Digər tərəfdən, "Şeytana daş atanlar" adlı romanım var. İndiyə qədər Azərbaycanda Həcc ziyarəti haqqında irihəcmli, ciddi bir roman yazılmayıb. Yol qeydləri, hekayələr qələmə alınıb, amma böyük roman yox idi.

Eynilə Midiya dövrü ilə bağlı yazılarımız da demək olar ki, yoxdur. Teymur Məmmədov adlı bir alim var idi, Şərqşünaslıq İnstitutunda işləyirdi. O, 70-ci illərdə rus dilində "Tanrılar yatan vaxt" adlı povest yazmışdı. Amma o da Midiya yox, Kir və Dara dövrünə qısa bir ekskurs idi. Həm də müəllif peşəkar yazıçı deyil, alim idi. Buna baxmayaraq, o əsər mənim üçün bir növ təkan oldu ki, həmin dövrün başqa bir tərəfini, daha qədim mərhələsini işıqlandırım. Hesab edirəm ki, mənim əsərim bu mövzuda yazılmış ikinci irihəcmli yazıdır. Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin də lap qədim dövrlərə aid povesti var, lakin mövzular fərqlidir. Bununla yanaşı, Bakıda 100 il ərzində baş verənləri əhatə edən əsərlərim də var. Burada ermənilər, mafiya qruplaşmaları, oğru qanunları və bu şəbəkələr tərəfindən idarə olunan proseslər mövcud idi. "Karxana" romanı məhz o dövrü əhatə edir və hadisələr 1990-cı il 20 Yanvarında yekunlaşır. Çünki 20 Yanvarda bizi gülləbaran edəndə bütöv bir dövr başa çatdı, istila və müstəmləkə dövrü bitdi. Düzdür, mənəvi müstəmləkəçilik qismən davam etsə də, fiziki müstəmləkəçiliyin sonunu məhz 20 Yanvar hesab edirəm. Ondan sonra mürəkkəb proseslər yaşandı, amma həmin hadisələr bizi, azərbaycanlıları birləşdirdi. İnsanımızı “yoğurdu” və yeni bir xarakter, yeni bir insan siması yaratdı. Məhz o yeni xarakterin sayəsində biz 1991-1992-ci illərdəki erməni-rus təcavüzünə dözə bildik. Təsəvvür edin, biz döyüşə əliyalın getmişdik, əlimizdə heç nə yox idi, top-tüfəngi haradan tapmalı idik?! Silah istehsalına yenicə başlayırdıq, bu isə böyük zəhmət və vaxt tələb edirdi. Ruslar bizə silah vermirdi, Ukrayna və ya başqa ölkələrdən almaq üçün isə dövlətin vəsaiti yox idi. Ona görə də hesab edirəm ki, həmin illər yeni bir dövrün başlanğıcı oldu və Azərbaycan mərdliyi, əsl Azərbaycan kişisi formalaşdı. O mərdlik və xarakter isə illər sonra, 2020-ci ildə Azərbaycan torpaqlarını işğaldan tamamilə azad etdi. Əslində, biz 1990-cı ildən etibarən fərqli, yeni bir insan kimi formalaşdıq.

• Sərbəst yaşamağa haradan başlamalıyıq? - Rəhman Bədəlov
• “7 Ruh: Cənnətə” adlı tamaşa nümayiş olundu
• "Ölüm bizim imkanlarımızın həddidir..." - Martin Haydeggerdən aforizmlər