Bu gün ingilis yazıçı və ədəbiyyatşünas Entöni Börcesin doğum günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.


Əslində, onun peşəkar yazıçı karyerası bir növ ölüm hökmü ilə başlamışdı. 1959-cu ildə Börces cənub-şərqi Asiyada, indiki Malayziyada müəllim kimi işləyərkən sinifdə dərs zamanı qəfildən huşunu itirərək yerə yıxıldı. Həkimlər dərhal ona əməliyyat edilməsi mümkün olmayan beyin şişi diaqnozu qoydular və yaşamaq üçün cəmi bir il vaxtının qaldığını bildirdilər. Bu dəhşətli xəbər onu sındırmaq əvəzinə, insan iradəsinin hüdudlarını üstələyən, misilsiz bir məhsuldarlığa sövq etdi.

O, vəfatından sonra həyat yoldaşı Linnin maddi çətinlik çəkməməsi və geridə ona pul qoya bilməsi üçün fasiləsiz şəkildə yazmağa başladı. Börces cəmi bir il ərzində beş (bəzi mənbələrə görə altı) tamhəcmli roman ərsəyə gətirdi. Lakin ən qəribəsi və taleyin ən böyük ironiyası o idi ki, həkimlər yanılmışdılar; Börces nəinki həmin il ölmədi, hətta yalançı diaqnozdan sonra daha otuz üç il yaşayaraq ədəbiyyat dünyasında silinməz iz buraxdı və otuzdan çox kitabın müəllifi oldu.

Börcesin ən məşhur əsəri olan "Mexaniki portağal"ın yaranma tarixçəsi isə onun həyatının ən qaranlıq, kədərli və faciəvi səhifələrindən birinə gedib çıxır. Romanın qəhrəmanı Aleks və onun dəstəsinin törətdiyi dəhşətli zorakılıq səhnələri sırf yazıçı təxəyyülünün məhsulu deyildi. İkinci Dünya müharibəsi illərində, 1944-cü ildə Londonun qaranlıq və mühafizəsiz küçələrində Börcesin hamilə həyat yoldaşı Linn qarət məqsədilə dörd amerikalı fərari əsgər tərəfindən vəhşicəsinə döyülmüşdü. Bu qəddar və amansız hücum nəticəsində qadın bətnindəki uşağı itirmiş, ağır daxili qanaxma keçirmiş və ömrünün sonuna qədər həm fiziki, həm də psixoloji travmalardan əziyyət çəkmişdi.

Börces “Mexaniki portağal” romanını məhz bu ağır travma ilə hesablaşmaq, daxili qəzəbini cilovlamaq və həmin zorakılığın fəlsəfi köklərini dərk etmək üçün yazmışdı. Əsərdəki cinayətkarların istifadə etdiyi, əsasən rus dili, London küçə jarqonu və müəllifin öz ixtiralarından ibarət olan "Nadsat" dili isə onun dahi bir linqvist olduğunun və dillərlə necə ustalıqla oynadığının ən bariz sübutudur.

Onun linqvistik qabiliyyətləri sadəcə "Nadsat" dili ilə bitmirdi. Entoni Börces əsl poliqlot idi; o, ingilis dili ilə yanaşı, malay, rus, fransız, alman, ispan, italyan və yapon dillərini mükəmməl bilirdi. Hətta bir çox əsərlərində xüsusi sintaktik konstruksiyalardan istifadə edərək süni dillər yaratmaq onun üçün adi bir məşğuliyyətə çevrilmişdi. Rejissor Jan-Jak Annonun "Od axtarışında" adlı məşhur filmi üçün o, xüsusi olaraq ibtidai insanların danışığı olan süni "Ulam" dilini yaratmışdı.

O, həmçinin bədii tərcümə ilə də ciddi məşğul olurdu və xüsusilə fransız ədəbiyyatından etdiyi mürəkkəb tərcümələr bu gün də mütəxəssislər tərəfindən istinad mənbəyi kimi qəbul edilir.

“Mexaniki portağal”ın ona qazandırdığı dünya şöhrəti, xüsusən də dahi rejissor Stenli Kubrikin eyniadlı ekranlaşdırmasından sonra, əslində Börces üçün əsl lənətə çevrildi. O, Kubrikin filminə sözün əsl mənasında nifrət edirdi və bunu heç vaxt gizlətmirdi. Bunun əsas səbəbi rejissorun romanın iyirmi birinci və ən sonuncu fəslini filmə daxil etməməsi idi. Məhz həmin (sonuncu) fəsildə gənc Aleks öz səhvlərini anlayır, cəmiyyətə qarşı hiss etdiyi aqressiyadan yorulur, zorakılıqdan imtina edir və normal, yetkin bir insana çevrilirdi. Kubrik isə amerikan nəşrinə əsaslanaraq bu fəsli tamamilə ataraq, hekayəni qəhrəmanın yenidən öz vəhşi təbiətinə qayıtması kimi qaranlıq, bədbin bir sonluqla bitirmişdi.

Börces hesab edirdi ki, bu dramatik kəsinti romanın bütün mənəvi mesajını məhv edib, iradə azadlığı mövzusunu təhrif edib və onu sadəcə zorakılığı təbliğ edən bir vasitəyə çevirib. Yazıçı dəfələrlə müsahibələrində filmi və onun yaratdığı reaksiyaları sərt tənqid etmiş, hətta bəzi ictimai tədbirlərdə “Mexaniki portağal”ın adını eşidəndə nümayişkaranə şəkildə zalı tərk etmişdi.

Lakin Börcesin həyatındakı ədəbi qalmaqallar yalnız bununla məhdudlaşmır. O, ədəbi mühitdəki eqoist tənqidçiləri lağa qoymaq və sistemin boşluqlarını hər kəsə göstərmək üçün olduqca cəsarətli, bir o qədər də riskli bir addım atmışdı. Bir müddət İngiltərənin nüfuzlu "Yorkşir Post" qəzetində əsas ədəbi tənqidçi kimi fəaliyyət göstərərkən, o, "Cozef Kell" təxəllüsü ilə yazılmış "Mister Enderbinin daxilində" adlı yeni bir romanın geniş və təriflə dolu rəyini qələmə almışdı. Məsələ burasında idi ki, Cozef Kell elə Entoni Börcesin özü idi.



Öz kitabına özü təriflər yağdıraraq onu ilin ən mühüm və dərin ədəbi hadisələrindən biri adlandıran, strukturunu və üslubunu yüksək qiymətləndirən yazıçı çox keçmədən ifşa olundu. Qəzet rəhbərliyi bu irimiqyaslı "aldatmacanı" və qayda pozuntusunu biləndə onu dərhal işdən qovdu, lakin bu hadisə Börcesin onsuz da mürəkkəb olan reputasiyasına əlavə bir xarizma, yumor və qatı üsyankar bir rəng qatdı.

Çox az adama məlumdur ki, Börces özünü ilk növbədə və hər şeydən əvvəl bir yazıçı deyil, ciddi bir bəstəkar hesab edirdi. Onun musiqi savadı tamamilə özünə təhsilə və böyük əzmkarlığa əsaslansa da, o, həyatı boyu iki yüz əllidən çox müxtəlif həcmli musiqi əsəri, o cümlədən möhtəşəm simfoniyalar, baletlər, sonatalar və operalar bəstələmişdi. O, hər zaman müsahibələrində qeyd edirdi ki, sözlərlə işləmək, romanlar yazmaq pul qazanmaq üçün bir məcburiyyətdir, lakin musiqi onun ruhunun əsl ifadəsi və xilasıdır.

Hətta bir dəfə o, ədəbiyyatdan qazandığı bütün pulları ancaq heç kəsdən asılı olmadan musiqi yazmaq üçün sərbəst vaxt əldə etmək məqsədilə xərclədiyini acı bir təbəssümlə bildirmişdi. Təəssüf ki, sənət dünyası onu heç vaxt böyük bir bəstəkar kimi ciddiyə almadı və o, ömrünün sonuna qədər yalnız bir kitabın yaradıcısı kimi xatırlanmağın ağır və ədalətsiz yükü altında yaşadı.

• “Simurq quşu” tamaşası nümayiş olunacaq
• Ölən qızının robotunu düzəldib özüylə yatıran dahi - Fəlsəfənin "ata"sını kim zəhərlədi?
• Eldar San-Marinoda münsif oldu