Kulis.az SSRİ dövründə senzura məruz qalan kitab və filmlərin siyahısını təqdim edir.
1. Doktor Jivaqo
Boris Pasternakın Rusiyada inqilab və vətəndaş müharibəsi fonunda yazdığı bu məşhur roman SSRİ-də anti-sovet təbliğatı hesab edilərək qadağan olunmuşdu. Əsər gizli yollarla Qərbdə çap edildikdən və müəllifə Nobel mükafatı qazandırdıqdan sonra, 1965-ci ildə rejissor Devid Lin tərəfindən ekranlaşdırıldı. Beş "Oskar" mükafatı qazanan bu film dramatik səhnələri, unudulmaz musiqisi və möhtəşəm aktyor oyunu ilə dərhal dünya kinosunun klassikasına çevrildi. SSRİ rəhbərliyi filmi ölkə daxilində nümayiş etdirməyə icazə vermədi və onu sovet xalqına qarşı ideoloji təxribat adlandırdı. Yalnız 1988-ci ildə yenidənqurma dövründə rəflərdən çıxarılan həm roman, həm də film sovet tamaşaçılarına təqdim olundu.
2. İt ürəyi
Mixail Bulqakovun 1925-ci ildə qələmə aldığı bu povest "yeni sovet insanı" anlayışını kəskin satira atəşinə tutduğu üçün dərhal senzuraya məruz qaldı. Əlyazması DTK (KQB) tərəfindən müsadirə edilən əsər onilliklər boyu SSRİ-də yalnız gizli "samizdat" yolları ilə oxucular arasında yayıldı. 1988-ci ildə rejissor Vladimir Bortko bu qadağan olunmuş əsər əsasında SSRİ-nin dağılmaq ərəfəsində eyniadlı iki seriyalı televiziya filmi çəkdi. Yevgeni Yevstigneyev və Vladimir Tolokonnikovun aktyorluq məharəti sayəsində ekran əsəri qısa zamanda xalqın sevimli filminə çevrildi. Film həm Bulqakovun yaradıcılığına bəraət qazandırdı, həm də bolşevik ideologiyasının absurdluğunu kinematoqrafik dillə ifşa etdi.
3. Master və Marqarita
Mixail Bulqakovun həyatının son illərində yazdığı və SSRİ-də totalitar rejimi fəlsəfi cəhətdən ifşa edən şah əsəri 1966-cı ilə qədər tamamilə qadağan idi. Əsərin mürəkkəb mistik quruluşu və sovet senzuraya qarşı üsyankar ruhu onun ekranlaşdırılmasını həm texniki, həm də siyasi cəhətdən çətinləşdirirdi. Rejissor Yuri Karanın 1994-cü ildə çəkildiyi film rəsmi anlaşılmazlıqlar və senzura səbəbindən düz 17 il arxivdə gizli qaldı. Daha sonra rejissor Vladimir Bortko tərəfindən çəkilən 2005-ci il serialı və indiyədək çıxan yeni versiyalar əsərin ölməzliyini bir daha sübut etdi. Bu filmlər qorxu və istibdad altında belə sənətkar azadlığının və həqiqi sevginin məğlubedilməz gücünü ekrana daşıyır.
4. İvan Denisoviçin bir günü
Aleksandr Soljenitsının QULAQ düşərgələrinin dəhşətindən bəhs edən bu povesti Nikita Xruşovun dövründə çap olunsa da, Brejnev hakimiyyəti zamanı tamamilə qadağan edildi. Kitabın SSRİ kitabxanalarından yığışdırıldığı bir vaxtda, 1970-ci ildə Norveç və Britaniya kinematoqrafçıları əsər əsasında bədii film erkanlaşdırdı. Rejissor Kaspar Vredenin çəkdiyi və Tom Kortneynin baş rolu oynadığı bu ekran əsəri sovet siyasi məhbuslarının acınacaqlı həyatını bütün reallığı ilə nümayiş etdirdi. SSRİ hökuməti filmin nümayişinə kəskin etiraz edərək onu anti-sovet təbliğatının bir hissəsi kimi dəyərləndirdi və qadağanı daha da sərtləşdirdi. Yalnız Sovet İttifaqı süqut etdikdən sonra həm Soljenitsının əsərləri bəraət qazandı, həm də bu tarixi dram öz azad tamaşaçısına qovuşdu.
5. Komissar
Vasili Qrossmanın "Berdiçev şəhərində" adlı hekayəsi əsasında rejissor Aleksandr Askoldovun 1967-ci ildə çəkdiyi bu film sovet kinosunun ən böyük qadağa qurbanlarından biridir. Vətəndaş müharibəsi zamanı hamilə qalan qırmızı komissarın yəhudi ailəsində sığınacaq tapmasını anlatan ekran əsəri rəsmi ideologiyanın humanizm anlayışına zidd hesab edildi. DTK-nın əmri ilə filmin bütün nüsxələri məhv edilməyə göndərildi, rejissor Askoldov isə kinodan həmişəlik uzaqlaşdırılaraq partiyadan xaric olundu. Xoşbəxtlikdən filmin bir nüsxəsi kinostudiyanın cəsur işçiləri tərəfindən gizlədildi və düz 20 il rəflərdə saxlanıldı. 1987-ci ildə nümayiş etdirilən "Komissar" dərhal beynəlxalq sensasiya yaratdı və Berlin Film Festivalında "Gümüş ayı" mükafatına layiq görüldü.
6. Həyat və tale
Vasili Qrossmanın İkinci Dünya müharibəsindən bəhs edən bu monumental romanda stalinizm ilə faşizm arasında ideoloji paralel aparıldığı üçün SSRİ-də qətiyyətlə qadağan olunmuşdu. 1960-cı ildə DTK müəllifin evində axtarış apararaq əlyazmanı və hətta yazı makinasının lentlərini belə "həbs etdi". Əsər xaricə qaçırılıb çap edildikdən çox sonra, 2012-ci ildə rejissor Sergey Ursulyak tərəfindən çoxseriyalı bədii film kimi ekranlaşdırıldı. Döyüş səhnələrindən daha çox insanın daxili azadlığına və mənəvi seçim üzüntüsünə diqqət çəkən bu serial dramatik dərəcədə təsirli alındı. Bu ekran əsəri yarım əsr ərzində gizlədilən bir həqiqətin — totalitarizmin insan taleyində açdığı dərin yaraların vizual abidəsidir.
7. 1984
Corc Oruellin totalitar rejimləri və cəmiyyətin zombiləşdirilməsini ifşa edən bu məşhur anti-utopik romanı 1988-ci ilə qədər SSRİ-də ən sərt qadağan edilən kitablardan idi. Sovet rəhbərliyi romandakı "Böyük Qardaş" simvolunda və tarixi saxtalaşdırma mexanizmlərində öz birbaşa əksini gördüyü üçün əsəri xalqdan gizli saxlayırdı. Kitabın adını daşıyan 1984-cü ildə rejissor Maykl Redford tərəfindən çəkilən film Con Xört və Riçard Börtonun aktyorluğu ilə ədəbi əsərin ruhunu mükəmməl canlandırdı. Ekran əsəri boz rəng çalarları və boğucu atmosferi ilə fərdi azadlıqların tamamilə məhv edildiyi diktatura cəmiyyətinin vizual xəritəsini cızdı. SSRİ-də uzun müddət həm oxunması, həm də filminin izlənməsi cinayət sayılan bu əsər bu gün azad düşüncənin ən güclü simvollarındandır.
8. Heyvanistan
Corc Oruellin 1917-ci il Rus inqilabından və sonrakı Stalin diktaturasından alleqorik şəkildə bəhs edən bu əsəri SSRİ ərazisində tamamilə qara siyahıya salınmışdı. Əsərdə sosial bərabərlik şüarlarının necə yeni bir istismara və zülmə çevrildiyi fermadakı heyvanların üsyanı üzərindən ustalıqla göstərilmişdi. 1954-cü ildə Con Halas və Coy Batçelor tərəfindən bu kitaba əsasən çəkilən cizgi filmi Böyük Britaniyanın ilk uzunmetrajlı animasiya filmi oldu. Sovet təbliğatına qarşı Qərbdə geniş istifadə olunan bu animasiya filminin SSRİ daxilində nümayişinə qətiyyən yol verilmirdi. Həm kitab, həm də animasiya filmi "bütün heyvanlar bərabərdir, lakin bəziləri daha bərabərdir" ideyasının siyasi saxtakarlığını ifşa etmək baxımından əvəzsizdir.
9. Lolita
Rus mühacir ədəbiyyatının nümayəndəsi Vladimir Nabokovun yazdığı bu qalmaqallı roman həm mövzu cəsarətinə, həm də müəllifinin anti-sovet mövqeyinə görə SSRİ-də qadağan olunmuşdu. Kitab qərb dünyasında böyük müzakirələr yaratdıqdan sonra, 1962-ci ildə dahi rejissor Stenli Kubrik tərəfindən böyük ustalıqla ekranlaşdırıldı. Kubrik dövrün sərt kino senzuradan yayınmaq üçün psixoloji dram və satira elementlərindən istifadə edərək unudulmaz bir film ərsəyə gətirdi. SSRİ-də burjua əxlaqsızlığının nümunəsi kimi təqdim edilən bu əsərin ölkəyə gətirilməsi və filminin nümayişi ciddi nəzarət altında saxlanılırdı. Yalnız 1980-ci illərin sonlarında Nabokovun yaradıcılığına qoyulan qadağalar götürüldükdən sonra sovet oxucusu və tamaşaçısı bu əsərlə tanış ola bildi.
10. Stalker
Struqatski qardaşlarının ağır senzuraya məruz qalan "Yol kənarında piknik" povesti əsasında dahi Andrey Tarkovskinin çəkdiyi "Stalker" filmi sovet kinosunun ən mistik şah əsəridir. Kitabın özü SSRİ-də rəsmi nəşr olunana qədər dövlət senzurası tərəfindən illərlə yubadılmış və dəfələrlə ideoloji dəyişikliklərə məruz qalmışdı. Filmin çəkiliş prosesi fəlakətli texniki problemlər, itirilmiş lentlər və sovet kino rəhbərliyinin bitməyən təzyiqləri ilə müşayiət olunurdu. Rəsmi dairələr filmin pessimizm yaydığını iddia edərək ona ən aşağı prokat kateqoriyası verib geniş xalq kütləsindən gizlətməyə çalışdılar. Bütün bu maneələrə baxmayaraq, həm povest, həm də film insan fəlsəfəsini, inamını və daxili azadlığını axtaran ölməz bir sənət nümunəsinə çevrildi.
