Bu gün görkəmli rus şair, nasir və tərcüməçi Marina Svetayevanın anım günüdür.
Kulis.az onu həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
Marina Svetayevanın həyatı və yaradıcılığı XX əsr rus ədəbiyyatının ən mürəkkəb, ziddiyyətli və faciəvi səhifələrindən birini təşkil edir. Onun tərcümeyi-halı quru tarixi faktların ardıcıllığından çox, sənətkarın öz dövrü, ailəsi və daxili aləmi ilə apardığı gərgin mübarizənin tarixidir.
Svetayeva poeziyanı sadəcə peşə və ya yaradıcılıq forması kimi deyil, birbaşa yaşayış tərzi, nəfəs almaq biçimi kimi qəbul edirdi. Onun həyat yolu isə böyük istedadın həm bəxş etdiyi azadlığın, həm də gətirdiyi ağır yükün əyani sübutudur.
Marina İvanovna Svetayeva 1892-ci il oktyabrın 8-də Moskvada ziyalı ailəsində anadan olub. Atası İvan Svetayev tanınmış incəsənət tarixçisi, professor və Moskvadakı İncəsənət Muzeyinin banisi idi. Anası Mariya Meyn isə pianoçu idi və Marinanın musiqi təhsilinə xüsusi önəm verirdi. Lakin uşaqlıq illərində anasının vərəm xəstəliyindən vəfat etməsi Marina və kiçik bacısı Anastasiya üçün böyük zərbə oldu.
Atasının sərt pedaqoji yanaşması, evinə bağlılığı ilə yanaşı, Marinanın erkən yaşlardan etibarən kitablarla, xüsusilə də alman və fransız ədəbiyyatı ilə tənha ünsiyyət qurmasına səbəb oldu. O, altı yaşında ikən artıq rus, alman və fransız dillərində şeirlər yazmağa başlamışdı. İlk şeir kitabları gənc şairənin ədəbi dairələrdə tez tanınmasını təmin etdi. Bu dövrdə o, gələcək həyat yoldaşı, özündən yaşca kiçik, lakin romantik təbiətə malik Sergey Efronla tanış oldu. Onların 1912-ci ildə baş tutan evliliyi ilk baxışdan ideal görünsə də, əslində gələcək faciələrin başlanğıcı idi.
_1788158300.jfif)
1917-ci il bolşevik inqilabı Svetayevanın həyatını tamamilə alt-üst etdi. Sergey Efron könüllü olaraq Ağ qvardiya ordusuna qoşuldu və uzun müddət ailəsindən ayrı düşdü. Moskvada başlanan dəhşətli aclıq və soyuq illərində Marina iki qızı Alyona (Ariadna) və İrinanı təkbaşına saxlamağa məcbur qaldı. Maddi imkansızlıq o həddə çatdı ki, uşaqlarını acından xilas etmək üçün onları uşaq evinə vermək məcburiyyətində qaldı. Lakin bu qərar faciə ilə nəticələndi: kiçik qızı İrina 1920-ci ildə uşaq evində aclıqdan və baxımsızlıqdan vəfat etdi. Bu itki Svetayevanın həyatında sağalmaz bir travma olaraq qaldı və onun sonrakı bütün psixoloji vəziyyətinə təsir göstərdi.
1922-ci ildə Svetayeva əvvəlcə Berlinə, daha sonra Praqaya və nəhayət, Parisə mühacirət etdi. Mühacirət illəri onun yaradıcılığının ən məhsuldar dövrlərindən biri olsa da, maddi baxımdan olduq̆ca ağır keçdi. Parisdə və Avropanın digər şəhərlərində rus mühacir cəmiyyəti onu tam qəbul etmirdi; onun yenilikçi, sərt və hər cür şablonu rədd edən poeziya tərzi bir çoxları tərəfindən anlaşılmırdı. Ailənin dolanışığı əsasən Sergey Efronun təsadüfi işləri və Marinanın qəzetlərə yazdığı məqalələrdən gələn az məbləğlərlə təmin olunurdu. Bu dövrdə o, Boris Pasternak və avstriyalı şair Rainer Mariya Rilke ilə illərlə davam edən, yalnız məktublaşmalardan ibarət dərin və qiyabi intellektual "romanlar" yaşadı. Rilkenin ölümü və Pasternakla fiziki olaraq heç vaxt tam birləşə bilməmələri onun daxili tənhalığını daha da dərinləşdirdi.
Mühacirət illərinin sonuna yaxın Sergey Efron sovet kəşfiyyatı ilə əməkdaşlıq etməyə başladı və onun siyasi fəaliyyəti üzə çıxandan sonra təcili olaraq Fransanı tərk edərək SSRİ-yə qayıtdı. Qızı Ariadna da valideynlərinin ardınca Vətənə döndü. Marina isə uzun müddət tərəddüd etdikdən sonra, 1939-cu ildə oğlu Georgi (Mur) ilə birlikdə SSRİ-yə qayıtmağa məcbur oldu. Lakin onları Moskvada gözləyən reallıq hər cür təsəvvürdən qorxunc idi. Qayıdışdan qısa müddət sonra həm qızı Ariadna, həm də həyat yoldaşı Sergey Efron NKVD tərəfindən həbs olundu. Sergey Efron bir müddət sonra güllələndi, Ariadna isə illərlə həbs düşərgələrində və sürgündə qaldı. Svetayeva təkbaşına, kimsəsiz və hər tərəfdən təcrid olunmuş vəziyyətdə qaldı.
1941-ci ildə Böyük Vətən Müharibəsi başlayanda Marina Svetayeva oğlu Mur ilə birlikdə Tatarıstanın dərinliklərində yerləşən kiçik Yelabuga şəhərinə təxliyə olundu. Burada o, demək olar ki, heç bir maddi dəstək görmədi, yazıçı və şair həmkarlarından kömək istəsə də, əksəriyyət onunla əlaqə saxlamaqdan qorxurdu. İş tapa bilməməsi, oğlunun gündəlik həyatdakı sərt və tələbkar münasibəti, həmçinin daxilindəki tükənməz yorğunluq onu son həddə çatdırdı.
1941-ci il avqustun 31-də Marina Svetayeva özünü asaraq intihar etdi. O, ölümündən əvvəl bir neçə məktub qoymuşdu; oğluna ünvanlandığı məktubda onu bağışlamasını xahiş edir, yazıçı yoldaşlarından isə oğluna baxmalarını xahiş edirdi.
Marina Svetayevanın yaradıcılığı forma və məzmun baxımından rus poeziyasında təkrarolunmaz bir hadisədir. O, XIX əsr klassik rus qadın poeziyasının sentimental və mülayim çərçivəsini tamamilə dağıtdı. Onun şeirlərindəki sintaksis qırıq-qırıqdır, durğu işarələri adətən xüsusi vurğular yaratmaq üçün fərqli istifadə olunur, sözlər isə sanki fiziki təzyiq altında sıxılaraq yeni mənalar qazanır. O, lirik "mən"ini ştrixlərlə deyil, sərt cizgilərlə, həm qadın zərifliyi, həm də kişi qətiyyəti ilə qələmə alırdı. Onun poeziyasında sevgi heç vaxt rahat və xoşbəxt məişət səhnəsi deyil; sevgi burada həmişə fəlakət, uçurum, iki ruhun qarşıdurması və qarşısıalınmaz yanğıdır.
_1788158354.jfif)
Svetayeva nasir kimi də olduqca güclü əsərlər yazıb. Onun Andrey Belı, Maksim Qorki, Aleksandr Puşkin haqqındakı xatirə esseləri, eləcə də mühacirət dövrünün gündəlikləri rus ədəbi nəsrinin zirvələrindən sayılır. Bu yazılarda o, dövrün portretini sənətkar obyektivliyi və amansız dürüstlüklə əks etdirib.
Svetayeva sağlığında demək olar ki, özünə layiq oxucu kütləsi tapmadı, kitabları əsasən məhdud tirajlarla nəşr olunurdu. Lakin ölümündən onilliklər sonra onun arxivləri üzə çıxdıqca və əsərləri yenidən dəyərləndirildikcə, o, XX əsr dünya ədəbiyyatının ən qüdrətli simalarından biri kimi qəbul edildi.
Onun taleyi göstərdi ki, böyük sənətkar olmaq həm də zamanın sərt axınına qarşı təkbaşına dayanmağa və bu mübarizədə yanmağa hazır olmaq deməkdir.
