Bu gün fransız yazıçı və ədəbi tənqidçi, ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Anatol Fransın anım günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.
Anatol Frans haqqında danışanda, sanki kitab qoxusu gələn bir ömürdən söz açırsan. Bu ömür nə böyük səs-küylü qalmaqallarla, nə də pafoslu çıxışlarla yadda qalıb. O, daha çox səssiz düşüncənin, incə istehzanın və insan ruhuna dərindən baxa bilən nadir bir zəkanın tarixidir.
1844-cü ilin yazında Parisdə doğulan Jak Anatol Fransua Tibo taleyini elə ilk gündən kitabların arasında tapmışdı. Onun atası Böyük Fransa inqilabına dair əsərlər üzrə ixtisaslaşmış bukinist idi və “Libraire France” adlı kitab dükanı dövrün ziyalılarının görüş yerinə çevrilmişdi. Kiçik Anatol üçün bu dükan sadəcə ailə biznesi deyildi — bu, düşüncənin, mübahisənin, tarixlə bu günün toqquşduğu canlı bir məktəb idi. O, kitabları oxumazdan əvvəl onların nəfəsini duymağı öyrəndi.
Təhsil həyatında isə hər şey bu qədər parlaq görünmürdü. O, universitet oxumamışdı, Stanislas kollecini isə çətinliklə bitirmişdi. Amma zahiri uğursuzluğun arxasında sakit, lakin inadkar bir zəka yetişirdi. Latın və yunan klassiklərini oxuyan, dili hiss edən, fikri incəliklə yoğuran bu gəncin yazıçı olacağını ilk sezən isə anası oldu. Bəzən bir istedadın taleyini dəyişmək üçün bir nəfərin inamı kifayət edir.
Ədəbi aləmə yolu nəşriyyatda biblioqraf kimi işlədiyi illərdə açıldı. Alfred de Viqni haqqında yazdığı oçerk onu tanıtdı, ədəbi çevrələrə daxil etdi. Ardınca "Le Temps" qəzetində başladığı fəaliyyət onu həm tənqidçi, həm də müşahidəçi kimi formalaşdırdı. “Ədəbi həyat” rubrikasında yazdıqları sonradan kitablaşdı, amma o, tənqidin sərhədlərində qalmaq istəmədi. Çünki onun üçün ədəbiyyat başqalarını izah etmək yox, insanı anlamaq idi.
Bu anlayış onu bədii yaradıcılığa gətirdi. "Silvestr Bonnarın cinayəti" romanı ilə o, ilk böyük uğurunu qazandı. Silvestr Bonnar — hər şeyə şübhə ilə yanaşan, amma mərhəmətini itirməyən qoca alim — əslində Anatol Fransın özünün ədəbi əks-sədası idi. O, insanı mühakimə etmirdi, onu başa düşməyə çalışırdı.
"Kraliça Qazayağının aşxanası" romanında (1893) Anatol Frans fransız ədəbiyyatının başqa bir sevilən qəhrəmanının – sərgərdan həyat keçirən müdrik və əhlikef Jerom Kuanyarın obrazını yaratmışdı. Yazıçı çağdaş Fransa cəmiyyətinin qüsurlarını tənqid etmək fikrinə düşəndə yenidən bu obraza müraciət etmişdi. "Cənab Jerom Kuanyarın mülahizələri" (1893) belə yaranmışdı. Növbəti ildə çap olunan "Qırmızı zanbaq" romanı isə Anatol Fransın şəxsi həyatı ilə sıx bağlı idi. O, evli olmasına baxmayaraq Parisdəki məşhur ədəbi salonlardan birinin sahibəsi Leontine Arman de Kanavanı sevirdi. Arvadından boşandıqdan sonra onunla qeyri-rəsmi nikaha girmişdi. İtaliyaya ilk birgə səfərləri yazıçıya "Qırmızı zanbaq" romanını qələmə almaq üçün ilham və mövzu vermişdi.
1896-cı ildə Anatol Frans Fransa Akademiyasının üzvü seçilmişdi. Təxminən həmin vaxtda müəllif həm də özünün "Müasir tarix" ümumi adı altında birləşdirdiyi tetralogiyası üzərində işə başlamışdı. Bu əsər vasitəsi ilə fransızlar başqa bir sevimli ədəbi qəhrəmanları — əyalət məktəbinin müəllimi cənab Berjere ilə tanış olmaq imkanı qazanmışdılar. Fransada "Dreyfus işi" günün mövzusuna çevriləndə (1898) və Emil Zolya özünün məşhur "Mən ittiham edirəm" pamfletini çap etdirəndə onun səsinə səs verən və antisemitizmə qarşı mübarizəyə ilk qoşulan məşhur simalardan biri də Anatol Frans olmuşdu. Sənət adamlarının fəal mövqeyi nəticəsində Fransa ordusunun yəhudi əsilli zabiti Dreyfus casusluq ittihamından bəraət almışdı. Cəmiyyəti silkələyən bu hadisələr Anatol Fransın "Müasir tarix" əsərinin "Cənab Berjere Parisdə" (1901) adlı 4-cü cildində öz geniş əksini tapmışdı.
Müasir cəmiyyət həyatı ilə bir sırada ölkəsinin tarixi keçmişi ilə bağlı mövzular da Anatol Fransı diqqətindən kənarda qalmamışdı. Dostu, məşhur filosof Ernst Renanın təşviqi ilə Fransa tarixinin mühüm dövrü haqqında yazdığı iki cildlik "Janna d`Arkın həyatı" əsəri (1908) həm kilsə, həm də tarixçilər tərəfindən qeyri-məmnunluqla qarşılanmışdı və ciddi tənqidə məruz qalmışdı. Fransa tarixinə parodiya şəklində qələmə alınan "Pinqvinlər adası" (1908) isə böyük maraq və coşğu doğurmuşdu. "Allahlar qurban tələb edir" (1912) tarixi romanında müəllif Böyük Fransa inqilabına münasibətini əks etdirməyə çalışmışdı.
Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Anatol Frans memuar ədəbiyyatına qayıtmış, uşaqlıq və gənclik xatirələrini qələmə almışdı. Bu yazılar müəllifin "Kiçik Pyer" (1913) və "Çiçəklənən həyat" (1922) romanlarına daxil edilmişdi. 1921-ci ildə fransız yazıçısı "üslubunun gözəlliyi, qəlbinin dərinliklərindən gələn humanizmi və həqiqi qall temperamenti ilə seçilən parlaq ədəbi nailiyyətlərinə görə" ədəbiyyat sahəsində növbəti Nobel mükafatı laureatı olmuşdu.
İsveç Akademiyasının daimi katibi Erik Karlfeldt onu "fransız mədəniyyətinin ən nüfuzlu nümayəndəsi" və "sonuncu böyük klassik" adlandırmış, hətta bəzilərinin Anatol Fransı "sonuncu həqiqi avropalı" hesab etdiklərini diqqətə çatdırmışdı.
Laureatın Nobel mühazirəsi pasifist ruhda köklənmişdi.
Anatol Fransın yaradıcılığı sakit üsyandır. Onun əsərlərində həqiqət heç vaxt tək olmur — o, çoxqatlıdır, dəyişkəndir və bəzən narahatedicidir.
Bəlkə də onun ən böyük dərsi budur: insanı anlamaq, onu mühakimə etməkdən daha çətindir. Və ədəbiyyatın ən böyük gücü də məhz bu çətinliyi qəbul etməkdədir.
Ölümündən sonra Anatol Frans sürətlə populyarlığını itirməyə başlamışdı. Yazıçını "mənəvi kasadlıqda" ittiham edənlər də tapılmışdı.
İngilis yazıçısı Cozef Konrad isə öz fransız həmkarını "nəsrin şahzadəsi" saymış və ədəbi tənqidin bütün fikir dəyişkənliklərinə baxmayaraq onun adının dövrün görkəmli satiriki kimi Bernard Şounun, fransız dilinin mahir ustası kimi isə Rable, Molyer və Volterin adları ilə bir cərgədə dayanacağına əminliyini bildirmişdi.
