Kulis.az Fəxri Uğurlunun "Kamal Abdullanın “Bulud xatun və Beyrək” hekayəsi haqqında" yazısını təqdim edir.

Kamal Abdullanın “Dədə Qorqud” yozumları bitib tükənmir. Kamal müəllim ana kitabımızın həm hafizi, həm də yorulmaz təfsirçisidir. Otuz ildir o bizi dastan qəhrəmanlarının pərdə arxasında qalmış macəralarıyla tanış eləyir. “Bulud xatun və Beyrək” hekayəsində də sevimli qəhrəmanımız Boz ayğırlı Beyrəyin yeni üzü, yeni cəhətləriylə rastlaşırıq.

Sən demə, gavur qızının cadusunun təsiriylə Beyrəyin yaddaşı itibmiş. Beyrək elini-obasını, əslini-kökünü, nişanlısını xatırlamırmış. Belə çıxır ki, gavur qızına aşina olan Beyrəyin əsirliyi bir növ elə könüllü əsirlikmiş, o məhz yaddaşını itirdiyinə görə keçmişinə can atmırmış. Bu minvalla on altı il keçib, on yeddinci ildə onun yaddaşını atasının göndərdiyi bəzirganların tanış ləfzi, Dədə Qorqud qopuzunun çalğısı – sənət dirildib. Sənətin başlıca missiyası da elə bəşər övladının hafizəsini qorumaqdır: “Oğuzda belə bir adət vardı: kimisə axtarırdınsa saz götürüb çala-çala, ondan da eyni şəkildə cavab ala-ala istəyinə çatırdın. Bu dəfə də əlləri hər yerdən üzülən bəzirganların Qorqud sazının səsinə Bayburd hasarından Beyrək səs vermiş, onlar beləcə tapışmış və Beyrək Oğuzda onsuz baş verənləri bəzirganlardan öyrənmişdi...”

Yurduna qayıdan yolda Beyrək öz atı qarışıq Bulud xatunun sehriylə metafizik aləmə düşür. Bu əbədi dünyada qəhrəmanımız buluddan işlənmiş təmiz ruh halına gəlir, Platonun ideyalar aləmində olduğu kimi hər şeyin əslini görür, həm kiçik ölümü (yuxu), həm də gerçək ölümü ondan ayrı düşür: “Bulud xatun Beyrəyi özünün ağ mərmərdən ucaldılmış sarayının qapısında qarşıladı. Beyrəyi ehtiyatla onun qarşısındakı ağ sandalyaya oturtdular. Bulud xatun Beyrəyə diqqətlə və sınayıcı baxışla nəzər yetirib heç nə demədən əlilə yaxından üzüb keçən bir parça buludu havadaca tutdu. O bulud parçası onun gözəl əlində ağ şərbətlə dolu bir piyaləyə çevrildi. Bulud xatun Beyrəyin başı üstünə əyilib bu piyaləni Beyrəyin dodaqlarına tutdu. Bir damla ağ şərbətdən ona içirdi. Beyrək anındaca gözlərini açdı. Küçücük ölüm şeytani qiyafəsiylə Beyrəyin canından istəməyə-istəməyə ayrıldı, Bulud xatuna bir nifrətli baxış atdı və ətrafdakı buludların arasıyla uzaqlaşıb əridi. Beyrək gözlərini açandan sonra sonsuz bir maraqla ətrafını seyr eləməyə başladı. Beyrək burada nə görürdüsə buluda oxşadırdı...”

Bulud xatun zamanın fövqündə qərar tutduğuna görə keçmişi də, gələcəyi də görür. O bilir ki, getdiyi yerdə Beyrəyi namərd əliylə qətlə yetirilmək gözləyir: “Bura artıq sənin yeni evindir, Beyrək. Sən ki mənim niyyət ağacımın altında oturdun, mən səni yardımsız qoya bilməzdim. Sən yardım istədin, mən də o yardımı sənə verəcəyəm. Mən qoymanam, sən getmək istədiyin yerə gedib namərd əlilə qətlə yetirilmiş olasan. Bax ətrafına. Burda nə varsa, gözünə nə görükürsə artıq sənindir. Sən isə mənimsən”.

Beyrək Bulud xatunun onun fikirlərini oxuya bildiyini anlayandan sonra daha heç nə düşünməməyə çalışır. Eləcə səmadakı bulud qəsrdən dünyanı seyrə dalır. Fəqət igid sərkərdə seyr adamı deyil, əməl adamıdır. Onu bu göylər aləmində rahat, arxayın oturmağa vadar eləyən səbəb yaddaşını yenə itirməsidir. Əcəba, əbədiyyət yaddaşsızlıq deməkdirmi? Hamı ümid eləyir ki, öləndən sonra doğmalarına qovuşacaq. Belə çıxır o dünyada heç kim heç kimi tanımayacaq?..

Bu minvalla daha nə qədər zaman keçir, bilmirik, çünki oranın zamanı yer üzündəki zamandan fərqli zamandır: “Beləcə zaman ötüb keçməyə başladı. Amma bulud içindəki və yer üzündəki zaman eyni zaman deyildilər. Yer üzündəki zaman ağır-ağır keçirdi, çünki üstündəki yük - insanlar, evlər, qəsrlər çox idilər. Bu, ağırlıq demək idi. Buludlar isə quş lələyi kimi yumşaq və çəkisiz... Onlardakı zamanın sürəti böyük idi. Bu zamanlar bir-birinə uyuşmur və bu uyuşmazlığa cavab olaraq buludlar tərəfindən aşağı uzun sürəli yağışlar, sellər axırdı. Onlar insanları, obaları yuyub aparmaq, yer üzünün sonundan o yandakı boşluğa atmaq dilərdilər. Onlar bu şəkildə yer üzünü əlavə yükdən xilas etmək istərdilər...”

Nəhayət, hər şeyi bilən Bulud xatun bir gün düşdüyü cadunun sirrini Beyrəyə açır: “Sənin yaddaşını səndən alıblar. Bunu Bayburd bəyinin sehrbaz qızı edibdir. Mən dəxi yaddaşını sənə qaytarmağı diləmədim. İndi isə mən bir qərara gəldim... Əgər mən sənin yaddaşını sənə qaytararamsa, gedib elində-obanda istədiklərinə qovuşarsansa, geri dönüb mənimlə burada əbədi olaraq yaşamağına söz verirsənmi? Bir şeyi də bilməni istərəm. Burada səni böyük bir azadlıq gözləyir. Üz bu səma dənizində haraya istərsən. Amma Oğuzda sənin ölümün səni arar. Orada qalsan bu ölümdən qaça bilməyəcəksən...”

Bəli, Beyrəyə yer həyatıyla göy həyatı, ölümlü həyatla əbədi həyat arasında seçim təklif olunur. Beyrək ölümlü həyatı seçir. Gavur qızına verdiyi yalan vədin birini də səma ilahəsinə verir. Səbəb-nəticə zəncirinə vurulmuş yer həyatını azad həyatdan üstün tutur. Boz ayğıra süvar olub ölümünə sarı çapır...

Adam bu macəranın gerisini də oxumaq istərdi. Ancaq ardı zatən bəllidir, Beyrəyin aqibəti dastanda aydın yazılıb. Yerüstü qayğılara qurşanandan sonra o, bulud səltənətinə bir də heç vaxt qayıda bilməyəcək...

• Tuve Yanssonun möcüzəli aləmi - Onu niyə "muminlərin anası" adlandırırdılar?
• Çarli Çaplindən ilhamlanan rejissor - Onun hansı filmi ölümündən sonra yayımlanmışdı?
• Tanınmış aktyor vəfat etdi