Bu gün görkəmli yazıçı, salnaməçi, jurnalist, tərcüməçi, redaktor və etnoqraf Ceyhun Hacıbəylinin anım günüdür.
Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsindən onun haqqında materialı təqdim edir.
Ceyhun Hacıbəyli 1891-ci il 15 fevralda Şuşa şəhərində anadan olub. Mənsub olduğu ailə həm inzibati idarəetmə, həm də mədəniyyət baxımından Qarabağın nüfuzlu nəsillərindən hesab edilirdi. Atası Əbdülhüseyn bəy Hacıbəyov Xurşidbanu Natəvanın sarayında darğa vəzifəsini icra edib, anası Şirinbəyim xanım isə Əliverdibəyovlar nəslindən olmaqla Natəvanın süd bacısı idi. Bu evlilikdən Zülfüqar, Üzeyir, Ceyhun, Sayad və Abuhəyat adlı övladlar dünyaya gəlib. Təhsil həyatına Şuşada, dövrün tanınmış maarifçisi Haşım bəy Vəzirovun rəhbərlik etdiyi ikisinifli rus-tatar məktəbində başlayan C.Hacıbəyli sonradan Bakı real məktəbində oxuyub. O, yeniyetməlik illərində incəsənətlə yaxından maraqlanıb, 1908-ci il yanvarın 12-də Hacı Zeynalabdin Tağıyev teatrında səhnəyə qoyulan "Leyli və Məcnun" operasında İbn Səlam və Nofəl partiyalarını ifa edib. Lakin onun əsas fəaliyyət xətti hüquq və jurnalistika istiqamətində inkişaf edib. İlk mətbu çıxışları 1907-ci ildə "Proqres" qəzetində çap olunan hekayələrlə başlayıb. 1908-ci ildə xeyriyyəçi Murtuza Muxtarovun maliyyə dəstəyi ilə Sankt-Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra, 1909-cu ildə o, təhsilini davam etdirmək məqsədilə Parisə yollanaraq Sorbonna Universitetində və Ali Politexnik Elmlər Məktəbində ali təhsil alıb. Bu akademik trayektoriya onun sonrakı illərdə həm rus, həm də fransız dillərinə, o cümlədən Avropa siyasi fəlsəfəsinə dərindən yiyələnməsinə şərait yaradıb.
Parisdən qayıtdıqdan sonra Hacıbəyli Bakı mətbuatında peşəkar jurnalist kimi formalaşıb. O, "Kaspi", "Baku", "İrşad", "Tərəqqi" kimi qəzetlərlə sıx əməkdaşlıq edib, 1917-ci ildə isə "İttihad" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması ilə onun jurnalistik fəaliyyəti rəsmi dövlət siyasətinin ruporuna çevrilib. 1918-ci il noyabrın 28-də C. Hacıbəyli AXC hökumətinin orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinin azərbaycandilli versiyasının baş redaktoru təyin olunub, qəzetin rusdilli nəşrinə isə Şəfi bəy Rüstəmbəyli rəhbərlik edib. Hacıbəyli qəzetin idarəçiliyində dövlət maraqlarını, müstəqillik ideyalarını və parlamentarizm prinsiplərini ön plana çıxaran analitik yazılar dərc etdirib.
1919-cu ildə Azərbaycan hökuməti beynəlxalq tanınma əldə etmək üçün Əlimərdan bəy Topçubaşovun rəhbərliyi ilə Paris Sülh Konfransına nümayəndə heyəti göndərdi. Mir Yaqub Mehdiyev və Məhəmməd Məhərrəmovla yanaşı, diplomatik bacarıqlarına və fransız dilini mükəmməl bilməsinə görə Ceyhun Hacıbəyli də bu missiyaya daxil edildi. Heyətin əsas vəzifəsi Qərb dövlətlərini Azərbaycanın müstəqilliyini tanımağa inandırmaq idi. Bu çərçivədə Ceyhun Hacıbəyli 1919-cu ildə Parisdə "Ernest Leroux" nəşriyyatında "İlk müsəlman Respublikası Azərbaycan" adlı geniş həcmli tədqiqat əsərini çap etdirdi. Əsərin əsas ideoloji hədəfi Qərb ictimaiyyətinə yeni yaranmış dövlətin strukturu, tarixi və ictimai təməlləri barədə obyektiv informasiya ötürmək idi. 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanın XI Qırmızı Ordu tərəfindən işğal edilməsi nümayəndə heyətinin fəaliyyət xəttini kökündən dəyişdi. Geri dönüş yolları kəsilən C. Hacıbəyli ailəsi ilə birlikdə Parisdə qalaraq mühacirət həyatına başlamağa məcbur oldu. Bakıda qalan böyük qardaşı Üzeyir Hacıbəyov ilə yazışmaları (xüsusən 1909-cu ildən mühacirətə qədər olan dövrü əhatə edən məktublar) bu tarixi ayrılığın ən bariz sənədli sübutlarındandır.
Sovet işğalından sonra Ceyhun Hacıbəylinin fəaliyyəti, tamamilə anti-bolşevik və müstəqillik ideyalarının xaricdə yaşadılmasına yönəldi. O, Parisdə fransız dilli mətbuatla yanaşı, "Qafqaz" jurnalının və Münhendə nəşr olunan "Azərbaycan" jurnalının redaktoru kimi çalışaraq Sovet rejiminin iqtisadi və sosial cinayətlərini ifşa edirdi. Mühacirətdə apardığı elmi-tədqiqat işləri siyasi mübarizənin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdi. Onun 1933-cü ildə nəşr etdirdiyi Qarabağ dialekti və folkloru üzrə əsəri, o dövrün Avropa şərqşünaslığında fundamental istinad mənbəyinə çevrilib və siyasi xarakterdən uzaq görünməsinə baxmayaraq, əslində ərazi və mədəniyyət mübahisələrində dəlil rolunu oynayıb. Bu əsər daha sonra, 1999-cu ildə Bayram Ağayev tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq nəşr edilib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra "Soyuq müharibə"nin başlanması, Qərb dövlətlərinin sovetlərə qarşı siyasi strategiyalarını kəskinləşdirməsinə səbəb oldu. Bu kontekstdə Almaniyanın Münhen şəhəri anti-sovet mühacirətinin mərkəzlərindən birinə çevrildi. C. Hacıbəyli ABŞ kəşfiyyatı və Qərb institutlarının dəstəyi ilə qurulan "SSRİ-ni Öyrənmə İnstitutu"nun aktiv elmi işçisi oldu. Bununla paralel olaraq, 1953-cü ildə fəaliyyətə başlayan məşhur "Azadlıq" radiosunun Azərbaycan redaksiyasının ilk baş redaktoru vəzifəsinə məhz Ceyhun Hacıbəyli təyin olundu. Bu platformadan istifadə edərək, o və silahdaşları "Dəmir Pərdə"nin arxasında qalan həmvətənlərinə müstəqillik ideyalarını aşılayan, qadağan olunmuş xəbərləri yayan radioyayımlar təşkil edirdilər. 1954-cü ildə mühacirətdəki Milli Birlik Məclisinin rəhbəri və köhnə silahdaşı Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginskinin Sovet kəşfiyyatı (SMERŞ) tərəfindən qətlə yetirilməsindən sonra, onun Almaniyanın Nyu-Ulm şəhərindəki dəfn mərasimində C. Hacıbəyli Gerhard fon Mende və digər beynəlxalq nümayəndələrlə birlikdə iştirak edərək mühacirətin siyasi iradəsini nümayiş etdirib.
Siyasi analizlər Ceyhun Hacıbəylini sadəcə jurnalist deyil, həm də post-sovet məkanında tanınmış A. Sinyavski, A. Soljenitsın və A. Qaliç kimi məşhur rus dissident yazıçılarının qabaqcılı hesab etməyə imkan verir. O, sovet totalitarizminin mənəvi, iqtisadi və sosial cinayətlərini publisistik pafosla deyil, yüksək bədii sənətkarlıqla ifşa edib. Bunun bariz nümunəsi onun fransız dilində qələmə aldığı "Müəzzinin lənəti" adlı irihəcmli hekayəsidir. Hekayə Sovet rejiminin (əsərdə "qırmızı kafirlər" kimi təsvir olunur) kənd mühitində dini etiqada, xüsusilə bir müəzzinə qarşı apardığı amansız və məntiqsiz repressiya metodlarını təfərrüatlı şəkildə işıqlandırır. Digər tərəfdən, iqtisadi və sənaye sahəsində sovet təbliğatının iç üzünü açan "Stalinin öpüşü və ya staxanovçu Fatimə" və "Nejdanovun işi" kimi hekayələri mühacirət ədəbiyyatının incilərindən hesab olunur. Bu əsərlərdə mərkəzi planlaşdırma, kolxoz-sovxoz sisteminin absurdluğu və staxanovçu (zərbəçi) hərəkatının riyakarlığı ironik və sənədli bir üslubla Qərb oxucusuna çatdırılıb. Ömrünün sonlarında yazdığı və memuar janrında olan "Bir il xəyallarda və bütöv bir ömür" əsərində isə müəllif yuxu metodundan istifadə edərək siyasi sətiraltı mesajlarını, mühacirətin gətirdiyi dərin sarsıntıları və Vətən həsrətini psixoloji aspektdən təqdim edib.
Ceyhun Hacıbəyli Parisdə Zöhrə xanım Hacıqasımova-Hacıbəyli ilə ailə həyatı qurub və bu evlilikdən Ceyhun və Timuçin adlı iki oğlu dünyaya gəlib. Ailə, Vətəndən uzaqda bir tərəfdən fiziki məhrumiyyətlərlə, digər tərəfdən faciəvi itkilərlə üzləşib. Böyük oğlu Ceyhun 1937-ci ildə Paris Hərbi Akademiyasını müvəffəqiyyətlə bitirərək Fransa ordusunda xidmətə başlayıb. Lakin İkinci Dünya müharibəsi zamanı Fransa uğrunda gedən döyüşlərdə (Puatye yaxınlığında) 23 yaşında həlak olub. Bu itki ata Hacıbəyliyə ağır psixoloji zərbə vurub. Kiçik oğlu Timuçin Hacıbəyli isə Fransanın Nitsa şəhərində dünyaya gəlib. O, ali təhsil alaraq Fransa Alüminium Konserninin baş mühəndisi vəzifəsinə qədər yüksəlib. Timuçin Hacıbəyli fransız əsilli Paskal Hacıbəyli Buşe ilə ailə qurub və bu evlilikdən 1990-cı ildə Benjamin adlı oğlu doğulub. Paskal xanımın verdiyi müsahibələrə görə, Timuçin öz azərbaycanlı kimliyi və əmisinin, atasının qoyduğu irslə hər zaman fəxr edib, ilk dəfə 1985-ci ildə Bakıya səfər edib.
Ceyhun Hacıbəyli xaricdə 42 il davam edən ağır mühacirət həyatından sonra, 1962-ci il oktyabrın 22-də 71 yaşında Parisdə infarktdan dünyasını dəyişib. Dəfn mərasimi Paris ətrafındakı Sen-Klu qəbiristanlığında baş tutub. Onun ölümündən qısa müddət sonra, "Mücahid" jurnalının 1963-cü il buraxılışında Ceyhun bəyin siyasi irsini təhlil edən irihəcmli "Ceyhun bəyin vəsiyyəti" adlı məqalə dərc olunub ki, bu da onun anti-sovet bloku içərisindəki reputasiyasını nümayiş etdirir. Azərbaycanda SSRİ dövründə Hacıbəylinin adı rəsmi dairələrdə qadağan edilsə də, qardaşı Üzeyir bəy ilə birgə Şuşada yaşadıqları ata evi 1959-cu ildə ev-muzeyi kimi fəaliyyətə başlamış və ailəyə məxsus bəzi əşyalar gizli şəkildə olsa da burada qorunub. Mühacirətdə saxlanılan zəngin arxivin taleyi isə 1990-cı illərdə dəyişdi. Fransada fəaliyyət göstərən azərbaycanlı diplomat və tədqiqatçı Ramiz Abutalıbov, Timuçin Hacıbəyli ilə qurduğu şəxsi əlaqələr sayəsində bu irsin qorunmasına nail oldu. O, SSRİ-nin dağılması ərəfəsində, 1990-cı ildə C. Hacıbəylinin şəxsi arxivini Azərbaycana gətirərək Salman Mümtaz adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivi rəhbərliyinə (649 saylı fond) təhvil verib. Məhz bu tarixi addımdan sonra, müstəqillik illərində Hacıbəylinin həm "Seçilmiş əsərləri" müxtəlif nəşriyyatlarda çoxsaylı tirajlarla çap olunub, həm də "Nuri-didə Ceyhun" kimi səhnə əsərləri və sənədli filmlərlə onun yaddaşı institusional səviyyədə bərpa edilib.
Bugünkü siyasi və tarixi dəyərləndirmələrə əsasən, Ceyhun Hacıbəyli təkcə bir cümhuriyyət nümayəndəsi yox, diplomatik müstəvidə yaranmış boşluğu elmi və publisistik müqavimətlə dolduran, bütöv bir xalqın Qərb qarşısında siyasi, etnoqrafik və mənəvi vəkili qismində çıxış edən fenomenal bir fiqurdur.
Ana səhifə
Reels
Yazarlar
Xəbərlər