Bu gün Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının sədri, Xalq rəssamı Fərhad Xəlilovun doğum günüdür.

Kulis.az görkəmli sənətkarı 80 illik yubileyi münasibətilə təbrik edir və onun həyatı, yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

Xalq rəssamı Fərhad Xəlilov Azərbaycan təsviri sənətində milli mənzərə janrını sadə coğrafi təsvirdən çıxarıb fəlsəfi təfəkkür səviyyəsinə qaldıran görkəmli fırça ustalarındandır. 1946-cı ildə Bakıda, ziyalı mühitində dünyaya göz açan sənətkarın estetik dünyagörüşü hələ erkən yaşlarından Abşeronun qədim aurası və intellektual mühitlə qidalanıb.

Ə.Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində, daha sonra isə Moskva Poliqrafiya İnstitutunda aldığı təhsil onun bədii intuisiyasını möhkəm plastika və kompozisiya qanunları ilə zənginləşdirib.

O, 1960-cı illərin sonlarından başlayaraq sovet təsviri sənətində hökm sürən süjetçilik və pafoslu realizm qəliblərini cəsarətlə qıran «yetmişincilər» nəslinin öncülü kimi tanındı. Rəssamın yaradıcılığının leytmotivi, onun təbirincə desək, «böyük sevgisi və əbədi vətəni» olan Abşeron torpağı, onun küləyi, dənizi və ağ daşlı kəndləridir.

Fərhad Xəlilovun fırçasında landşaft təkcə gözlə görünən təbiət deyil, insanın varlıqla, zamanla və sonsuzluqla qurduğu daxili dialoqun güzgüsünə çevrilir. O, akademik realizmin tələb etdiyi xırdalıqları, detalları kənara ataraq formanı təmiz, lakonik həndəsi və koloristik həddə çatdırmağı bacaran sənətkardır.

Təbiətə olan bu minimalist və lakonik baxış onu zamanla realizmdən lakonik ekspressionizmə və dərin konseptual abstraksiyaya doğru aparıb.

Rəssamlar İttifaqının uzunmüddətli rəhbəri və Xalq rəssamı kimi o, təkcə fərdi dəsti-xətti ilə deyil, milli rəngkarlıq məktəbinin müasir dünya arenasına inteqrasiyasında oynadığı rolla da böyük iz qoyub.

"Şəhərdə axşam" (1975)

Bu tablo Fərhad Xəlilovun erkən dövr axtarışlarının, xüsusilə şəhər və memarlıq ritmləri ilə qurduğu həssas dialoqun maraqlı bir nümunəsidir. Tablonun kompozisiyasında ilk baxışdan nəzərə çarpan cəhət klassik perspektiv qanunlarının şüurlu şəkildə qırılması, məkanın bir qədər qabardılmış, ekspressiv bucaq altında təqdim edilməsidir. Sol tərəfdə qübbəsi ilə ucalan qədim memarlıq abidəsi, onun yanınca axan sarımtıl-oxra divarlı binalar və fonda görünən qırmızı kərpicli yaşayış tikililəri şəhərin təbəqələşmiş zamanını təcəssüm etdirir.

Lakin bu kətanı sadəcə bir şəhər peyzajı olmaqdan çıxaran əsas qüvvə ön plandakı ağaclardır. Bu ağaclar sanki torpaqdan deyil, rəssamın daxili təlatümündən cücərib, onların qaralmış, qıvrılan, dramatik budaqları kətanın mərkəzində sanki canlı bir plastika nümayiş etdirir. Arxa plandakı memarlıq elementlərinin düzxətli, həndəsi ciddiliyi ön plandakı budaqların qeyri-sabit, azad xətləri ilə toqquşaraq güclü bir vizual ziddiyyət yaradır. Otla örtülmüş maili yamacın zümrüdü yaşılı ilə binaların isti görüntüsü arasındakı rəng münasibəti tablonu monoxrom soyuqluqdan xilas edir, ona gizli bir canlılıq qatır.

Rəssamın imzasının sol alt küncdə böyük cəsarətlə yerləşdirilməsi də bu tablonun onun yaradıcılıq yolundakı həlledici cığırlarından biri olduğunu xəbər verir. Burada hələ forma tam əriməyib, lakin onun gələcək böyük ümumiləşdirmələrinə aparan bünövrə artıq atılıb.

"Çiçəklənən badam ağacı" ( 1976)

Bu əsər bizi birbaşa Fərhad Xəlilov poeziyasının mərkəzinə - Abşeronun həyətlərinə və onun əbədi sakini olan ağaca aparır. Əsərin mərkəzi oxunu təşkil edən bu düyünlü, qoca gövdə təkcə bir təbiət elementi deyil, bütöv bir nəslin, keçmişin və yaddaşın dözümlülük simvoludur. Ağacın budaqları göy üzünün təmiz, lakin bir qədər narahat maviliyinə doğru elə bir təşnəliklə açılıb ki, insan bu formanı seyr edərkən xəttatın qələmindən çıxmış qədim bir yazı nümunəsi görür.

Ağacın arxasında yerləşən binalar tipik Abşeron memarlığını - ağ və qumdaşı rəngli yastı damları, günəşdən qorunmaq üçün salınmış dərin pəncərə oyuqlarını və damdakı ənənəvi havalandırma formalarını xatırladır. Xəlilov bu tikililəri təfərrüatla çəkmir - o, sadəcə işıq və kölgənin divarlar üzərindəki qırılmalarını göstərir. Ağacın yerə saldığı tünd, kəskin kölgə günortanın yandırıcı istisini, torpağın susuzluğunu və eyni zamanda o kölgənin gətirdiyi bəxşiş dolu sərinliyi eyni anda hiss etdirir. Yaşıl otluq zolağı ilə torpağın sarılığı arasındakı keçid Abşeron bağlarının ənənəvi həyatını vurğulayır.

Bu kətan elə bil unudulmuş bir bayatının vizual görüntüsüdür: tənha, məğrur, kökü torpağa pərçimlənmiş, başı isə sonsuz mavi göyə dikilmiş bir ömür hekayəsi...

"Goradildə. Abşeron" (1966)

Bu tabloda rəssamın yaradıcılığı üçün xarakterik olan Abşeron mənzərəsi, özünəməxsus kənd evləri, təpələr və torpaq tonlarının ekspressiv və lakonik təsviri əks olunub.

Rəssamın realizmin təsvirçiliyindən arınıb formanı heykəltəraşlıq yığcamlığına çatdırdığı bir dövrün şah əsəridir. Burada palitra tamamilə təbiətin ilkin materiallarına - torpağa, gilə, külə və qumdaşına tabe edilib. Əsərdə Abşeron təpələrinin ritmik dalğalanması ilə kənd evlərinin kubik formaları arasında vəhdət var. Evlər sanki bu dağlardan qopub ayrılmayıb, əksinə, torpağın öz içindən təbii bir qaya kimi böyüyüb çıxıb.

Ön plandakı bürünc və kül çalarlı formalar, yuxarıya doğru uzanan yol və arxa plandakı günbəzvari örtüklər Şərq miniatürlərinin qat-qat qurulan perspektivini yada salır.

Lakin burada heç bir miniatür xırdalığı yoxdur - əksinə, monumental bir ağırlıq və əzəmət duyulur. Rəssam yaxmaları qalın, fakturalı qoyub; kətana baxarkən o torpağın kobud dənəvərliyini, küləyin sovurduğu qumun xışıltısını barmaqların ucunda duymaq mümkündür. Səmanın tünd, təlatümlü göyü ilə yerin isti torpaq qatı arasındakı sərhəd dramatik bir gərginlik yaradır. Bu rəsm yüz illər boyu xəzri və gilavarın cilaladığı, insanların gəlib-getdiyi, amma mahiyyətin dəyişmədiyi bir torpağın əbədi yuxusu kimimkətana köçürülüb.

"Dağ" (1983)

Əsər iki hissədən ibarət diptix (rəsmin iki kətan üzərində çəkilməsi) formasındadır və rəssamın özünəməxsus abstrakt-ekspressionist üslubunu, xüsusilə dağ və təbiət motivlərini əks etdirir. Bu və bu qəbildən olan rəsmlər Londonun məşhur Saatchi Qalereyası da daxil olmaqla bir çox beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilib.

Fərhad Xəlilovun artıq minimalist və abstrakt ifadə formalarına tam yiyələndiyi, sənət dilini iki-üç rəngin maksimal gücünə endirdiyi mərhələni təmsil edir. Diptix kompozisiya quruluşu bu əsərə xüsusi bir monumentalizm və monumental freska aurası bəxş edir. Rəsm qarlı bir dağ silsiləsini, yaxud da yerlə göyün toqquşduğu sərt bir geoloji qatı xatırlatsa da, əslində təbiətin fövqündə dayanan saf vizual enerjidir.

Qara, qonur yaxmaların kətan üzərindəki dinamik hərəkəti, onların ağ rəngin təmizliyi ilə qarşılaşması heyrətamiz bir kontrast doğurur. Rəssam rəngi kətanın üzərinə bir nəfəs, bir zərbə kimi endirib. Yuxarıdakı mavi-boz səma layı ilə aşağıdakı qaranlıq kütlə arasındakı ağ zolaq sanki bir işıq partlayışıdır. Kompozisiyanın tən ortasından keçən şaquli ayırıcı xətt məkana həm bir nizam verir, həm də tamaşaçını təbiətin parçalanmış, lakin bütöv qalan harmoniyası üzərində düşünməyə vadar edir.

Bu tabloda artıq konkret kənd, bina və ya ağac axtarmaq əbəsdir - burada materiyanın ilkin xaosu və o xaosdan doğan heyrətamiz nizami ritm hökm sürür. Bu, fəlsəfi mənada varlığın iki qütbünün - zülmətlə nurun əbədi qovuşmasıdır.

"Goradildə" (1966)

Bu rəsmdə biz Xəlilovun yaradıcılığındakı başqa bir parlaq xəttə - dekorativliyə, rəng sevinclərinə və sanki uşaqlıq xatirələrinin saf prizmasından süzülən bir dünyaya qayıdırıq. Kompozisiya zənginliyi və rəng polifoniyası ilə seçilən bu tabloda Abşeron mənzərəsi mifoloji məkana çevrilib. Burada ağ divarlı sadə kənd evləri, mavi rəngli tikili blokları, günbəzlər və tən ortadan axıb keçən qızılı-oxra yol bütöv bir nağıl xəritəsi cızır.

Arxa plandakı ağacların sarı, zümrüdü yaşıl, qırmızımtıl çalarları payızın və ya ilıq bir yaz axşamının rəng libasını xatırladır. Ön planda yerləşdirilmiş təndirlər və ya saxsı küpləri xatırladan dairəvi, günbəzvari formalar isə məişətin təbiətlə necə iç-içə keçdiyini göstərir. Rəssamın göy, qırmızı, sarı və yaşıl rəngləri bu dərəcədə təmiz və ahəngdar şəkildə yanaşı qoyması onun kolorist kimi fitri istedadından xəbər verir. Perspektiv yenə də uşaq rəsmlərindəki kimi səmimi və sərbəstdir; yuxarıdan aşağıya açılan baxış bucağı tamaşaçıya kəndin bütün gizli guşələrini bir baxışda qucaqlamaq imkanı verir. Bu əsər torpağın təkcə sərt və küləkli deyil, həm də necə bərəkətli, doğma və isti bir qucaq olduğunu anladan nəğmədir.

"Qürub" tablosu

"Qürub" əsəri Fərhad Xəlilovun yetkinlik fəlsəfəsinin ən yüksək zirvələrindən biridir.

Abstrakt ekspressionizm üslubunda çəkilmiş bu əsər rəssamın Abşeron mənzərələri və təbiət motivlərinə həsr olunmuş məşhur yaradıcılıq nümunələrindən biridir. Əsər beynəlxalq sərgilərdə nümayiş etdirilib.

Əsər üfüq xəttinin minimalist bölgüsü üzərində qurulub: aşağıda çat-çat olmuş, qara, qranit kimi ağır və qaranlıq bir yer qatı, yuxarıda isə coşqun, qat-qat mavi və ağ yaxmalarla çalxalanan nəhəng bir səma. Lakin tablonun əsl ürəyi və dramatik mərkəzi bu iki qüvvənin birləşdiyi yerdə qəfil alovlanan parlaq narıncı-sarı şəfəq zolağıdır.

Aşağı qatdakı qara sahənin fakturasına diqqət yetirdikdə boyanın quruyarkən aldığı çatları, torpağın qədimliyini və yorğunluğunu görmək olur. Sanki bu qara zolaq əsrlərin dözümünü öz içinə çəkmiş bir qayalıqdır. Səmada isə fırça zərbələri küləyin hərəkətini, buludların qovuşmasını və havanın nəfəsini vizuallaşdırır. O incə qızılı-narıncı işıq xətti isə qaranlıqla səmanın arasında bir ümid kimi, yeni başlayan bir günün və ya sönməkdə olan bir anın əbədiləşmiş təcəssümüdür. Bu, artıq konkret bir gün çıxması və ya batması deyil; bu, kainatın yaranış anının, kosmik nizamın kətan üzərindəki dərkidir. Rəssam minimum vasitələrlə tamaşaçıda maksimal emosional təsir oyadır, insanı təbiətin böyüklüyü və insanın bu əzəmət qarşısındakı heyrəti ilə baş-başa qoyur.

Fərhad Xəlilovun tabloları bütöv bir sənətkar ömrünün təkamül mənzərəsini yaradır və şəhərin bədii dinamikasından başlayan yol torpağın, ağacın və kəndin səmimi sevgisindən keçərək kainatın, işığın uca fəlsəfi ümumiləşdirməsidir.

• Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında premyera - “Sürgün sevgi”
• İlyas Əfəndiyevin xatirəsi Bakı teatrlarının səhnələrində yad ediləcək
• Kris Braun hakim qarşısında - Müğənnini üç ilədək həbs cəzası gözləyir