Kulis.az "Futbol gündəliyi" layihəsindən ikinci yazını təqdim edir.

Birinci yazı burada

Ədəbiyyat dünyasında "magik realizm" deyildikdə ağıla dərhal Latın Amerikası gəlir. Qabriel Qarsiya Markesin "Yüz ilin tənhalığı" əsərindəki göydən yağan sarı kəpənəklər, Xorxe Luis Borxesin sonsuz labirintləri və ya İzabel Alyendenin ruhlarla söhbət edən qəhrəmanları... Bu ədəbi cərəyanın əsas xüsusiyyəti fövqəltəbii, qeyri-adi və sehrli hadisələrin tamamilə normal, gündəlik həyatın bir parçası kimi qəbul edilməsidir. Magik realizmdə möcüzəyə təəccüblənmirlər, onunla yaşayırlar. Lakin Latın Amerikasında magik realizm sadəcə kitablardakı səhifələrə həbs olunmayıb. O, hər həftəsonu yaşıl meydançalarda, tozlu küçələrdə və nəhəng stadionlarda yenidən yazılır. Cənubi Amerika futbolu sadəcə bir idman növü deyil; o, magik realizmin fiziki, canlı və nəfəs alan təcəssümüdür.

Avropada futbol daha çox sistem, taktika, intizam və riyazi hesablamalar üzərində qurulub. Oyunçular bir mexanizmin çarxları kimi hərəkət edirlər. Lakin Cənubi Amerikada futbol məntiqin sərhədlərini aşır. Burada fizika qanunlarına meydan oxuyan qollar, izahı mümkün olmayan fərdi bacarıqlar və bir insanın on minlərlə tamaşaçını hipnoz etməsi qeyri-adi hal deyil. Bu qitədə futbol topu cansız bir əşya deyil, oyunçunun ruhunun əksidir. Cənubi Amerika futbolu ilə magik realizmin kəsişmə nöqtəsi məhz budur: reallıq o qədər absurdlaşır ki, o, ancaq sehrlə izah oluna bilər. Və bu sehr hər kəs tərəfindən gündəlik həqiqət kimi qəbul edilir.

***

Cənubi Amerikada futbolun sehri akademiyaların mükəmməl biçilmiş, yamyaşıl qazonlarında deyil, yoxsulluğun hökm sürdüyü "favela"larda (Braziliyada gecəqondu məhəllələri) və "potrero"larda (Argentinada boş, tozlu, nahamar torpaq sahələri) doğulur. Yoxsulluq adətən imkanları məhdudlaşdırır, lakin bu qitədə o, təxəyyülün ən böyük katalizatoruna çevrilir. Əsl futbol topu almağa pulu olmayan uşaqlar köhnə corabları bir-birinə tikərək, qəzet kağızlarını iplə sarıyaraq və ya hətta xarab olmuş meyvələri təpikləyərək özlərinə top yaradırlar. Bu cür qeyri-bərabər şərtlərdə, daşların və şüşə qırıqlarının arasında oynamaq məcburiyyəti oyunçulara qeyri-adi bir çeviklik, balans və topa nəzarət hissi bəxş edir.

Potrero mədəniyyəti, eyni zamanda, qanunsuzluğun və fərdiyyətçiliyin məkanıdır. Burada hakim yoxdur, taktika yoxdur, məşqçinin qışqırıqları yoxdur. Sadəcə sən, top və rəqibin var. Oyunçular rəqibi aldatmaq üçün ağlasığmaz fəndlər kəşf etmək məcburiyyətində qalırlar. Bu küçə oyunlarında formalaşan futbolçular Avropaya gəldikdə, özləri ilə bərabər o anarxik, gözlənilməz və sehrli stili də gətirirlər. Markesin romanlarında sadə kəndlilər necə qeyri-adi güclərə sahib olurlarsa, Braziliyanın ən yoxsul məhəlləsindən çıxan bir gənc də bir gün milyonların qarşısında topu elə rəqs etdirir ki, sanki yerin cazibə qüvvəsi ona təsir etmir. Bu, yoxdan var etmək, əskikliyi incəsənətə çevirmək sənətidir. Bu küçələrdə formalaşan xarakter Cənubi Amerika futbolçusunun ən kritik anlarda belə sistemə tabe olmamaq, instinktlərinə güvənmək qərarının əsasını qoyur.

***

Magik realizm ədəbiyyatında qəhrəmanlar heç vaxt qüsursuz, mükəmməl mələklər deyillər. Onlar ehtiraslı, günahkar, bəzən zəif, lakin içlərində ilahi bir qığılcım daşıyan insanlardır. Cənubi Amerika futbolunun ən böyük arxetipi "El Pibe"dir (uşaq, gənc). "El Pibe" həmişə üsyankar, oyunbaz, məsuliyyətsiz, amma ayağında top olanda dahi olan bir fiqurdur. Bu arxetipin ən mükəmməl təcəssümü bəlkə də tarixin ən çox müzakirə olunan futbolçusu Dieqo Armando Maradonadır. Maradona sadəcə bir idmançı deyildi; o, Argentina xalqının kollektiv xəyallarından doğulmuş, ətdən və sümükdən ibarət bir mifik qəhrəman idi.

Onun 1986-cı ildə Meksikada keçirilən Dünya Çempionatında İngiltərəyə qarşı oynadığı matç bəşər tarixinin ən bariz magik realizm səhnələrindən biridir. Bu matç sadəcə yarımfinala vəsiqə qazanmaq üçün deyil, Folklend müharibəsinin psixoloji qisasını almaq üçün oynanırdı. Maradona o gün iki qol vurdu. Birinci qolu o, əli ilə vurdu. Hakimlər bunu görmədi, bütün dünya isə ekran qarşısında şokda idi. Lakin Maradona matçdan sonra bunu "Tanrının əli" (La Mano de Dios) adlandırdı. Avropa məntiqi ilə yanaşsaq, bu, sadəcə qayda pozuntusu, fırıldaqçılıq idi. Lakin Cənubi Amerika fəlsəfəsində, xüsusən də magik realizm prizmasından baxdıqda, bu doğrudan da ilahi müdaxilə, güclü və məğrur imperiyaya qarşı məzlumun hiyləgərliyinin (picardía) zəfəri idi.

Cəmi dörd dəqiqə sonra isə o, mərkəzdən topu alaraq altı ingilis futbolçusunu və qapıçını keçərək əsrin qolunu vurdu. Birinci qol xaos və hiylə idisə, ikinci qol mütləq ilahi gözəllik və sənət idi. Hər iki qolun eyni insanın, eyni matçda, cəmi dörd dəqiqə fərqlə vurması həyatın özünün yazdığı ən böyük magik realist romandır.

***

Əgər Argentina futbolu ehtiras və hiylə üzərində qurulubsa, Braziliya futbolu rəqs, sevinc və illüziyadır. Portuqal dilində "Joga Bonito" (Gözəl oyun) adlanan bu futbol sadəcə qol vurmaq yarışından çıxararaq bir estetik mərasimə çevirir. Bunun kökləri köləlik dövrünə, afrikalı qulların gizlincə döyüş sənəti öyrənmək üçün onu rəqs kimi qələmə verdikləri "Kapoyera"ya dayanır. Braziliya futbolu axıcıdır, musiqilidir və birbaşa ruha xitab edir.

Bu sehrin ən qəribə hekayələrindən biri Qarrinçaya (Mane Garrincha) məxsusdur. O, anadangəlmə fiziki qüsurlarla doğulmuşdu: onurğası əyri idi, sağ ayağı sol ayağından 6 santimetr qısa idi və dizləri içəriyə doğru bükülmüşdü. Həkimlər onun nəinki qaçmağının, ümumiyyətlə, normal gəzməyinin belə çətin olacağını deyirdilər. Lakin magik realizmdə məntiqin aciz qaldığı anlar başlanır. Qarrinça məhz bu "qüsurlu" bədəni ilə futbol tarixinin ən böyük driblinq ustalarından birinə çevrildi. O, rəqiblərini o qədər çaşdırırdı ki, sanki zamanı və məkanı bükə bilirdi. Avropalı müdafiəçilər onun hərəkətlərini qabaqcadan görə bilmirdilər, çünki bu hərəkətlər insan anatomiyasına zidd görünürdü.

Daha müasir dövrdə isə bu rolu Ronaldinyo öz üzərinə götürdü. O, yaşıl meydançada sanki topla yox, sehrli bir kürə ilə oynayırdı. Ən gərgin, stresli anlarda belə onun üzündən təbəssüm əskik olmurdu. Rəqiblərin başı üzərindən atılan toplar, baxmadan verilən paslar, topu çiynində saxlayaraq qaçmaq... Bütün bunlar idmançının deyil, bir sirk ustasının, bir sehrbazın repertuarı idi. Ronaldinyonun oyununu izləyən tamaşaçılar yalnız bir məqsədlə ekrana baxırdılar:

"Bu gün məni daha hansı mümkünsüzlüklə təəccübləndirəcək?"

O, topu bir əşya kimi deyil, sanki sözünə qulaq asan, onun iradəsinə tabe olan canlı bir varlıq kimi idarə edirdi.

***

Magik realizmin ən təsirli forması qeyri-adi hadisələrin ən adi görünüşlü insanlar tərəfindən həyata keçirilməsidir. Lionel Messi bu tərifin mütləq qarşılığıdır. Cüssəli, qorxuducu və ya xüsusi atletik bir görünüşə sahib deyil; uşaqlıqda böyümə hormonu çatışmazlığından əziyyət çəkib və cılız bir gənc olub. O, meydanda hərəkət edərkən çox vaxt adi bir insan qədər sakit görünür. Lakin top ayağına dəydiyi an reallıq qırılır. Xorxe Luis Borxesin hekayələrindəki qəhrəmanlar zamanı dayandıra bildiyi, fərqli paralel kainatları görə bildiyi kimi Messi də meydandakı həndəsəni başqa cür oxuyur.

Matç zamanı o, çox vaxt qaçmır, sadəcə yeriyir. Digər futbolçular yüksək sürətlə hərəkət edərkən, o, sanki yuxarıdan bir şahmat taxtasına baxır, rəqiblərin hərəkət vektorlarını, açıq qalan santimetrlik boşluqları hesablayır. Və qəfildən, ildırım sürəti ilə o labirintin içinə girir. Top onun ayağına o qədər yapışmış şəkildə qalır ki, fiziklər bunun ağırlıq mərkəzinin aşağı olması və ya kiçik addımlarla izah etməyə çalışırlar. Amma izləyən üçün bu, sadəcə sehrdir.

Messinin ənənəvi "superqəhrəman" xarakteri olmaması – onun sakit, utancaq və diqqətdən kənarda qalmağa çalışan bir adam olması – onun etdiklərini daha da magik edir. Bu qədər adi görünən bir insanın on ildən çox müddət ərzində mütəmadi olaraq dünyanın ən yaxşısı olması, adi həyatın içinə gizlənmiş ilahiliyin – magik realizmin ən saf nümunəsidir.

***

Cənubi Amerikada futbol matçları sadəcə iki komandanın mübarizəsi deyil; onlar minlərlə insanın iştirak etdiyi kütləvi ayinlər, dünyəvi dini rituallardır. Bu ayinlərin keçirildiyi məkanlar, stadionlar isə müasir dövrün məbədləridir. Buenos-Ayresdəki "La Bombonera" ("Boca Juniors" komandasının stadionu) və ya Rio-de-Janeyrodakı "Marakana" kimi stadionlar cansız arxitekturadan daha artığıdır. Onlar nəfəs alan, titrəyən və öz daxili ekosistemi olan canlı orqanizmlərdir.

"La Bombonera"da azarkeşlər (hinchadas) eyni anda tullanmağa başlayanda, sözün əsl mənasında stadion və ətrafdakı küçələr titrəyir. Futbolçular bu səsi qulaqları ilə deyil, ayaqlarının altındakı torpaqdan, sümüklərindən hiss edirlər. Matç başlamazdan əvvəl göyə atılan minlərlə kağız parçası (Markesin sarı kəpənəkləri kimi) yandırılan məşəllərin yaratdığı qatı duman və aramsız döyülən təbillər insanı tamam başqa bir dünyaya aparır.

Bu mühitdə məntiq səsini kəsir. Tribunadakı insan daxilən inanır ki, onun oxuduğu mahnı, onun etdiyi dua matçın nəticəsini birbaşa dəyişdirə bilər. Və ən qəribəsi odur ki, bəzən doğrudan da dəyişdirir. Cənubi Amerikada "stadionun ruhu" deyilən bir anlayış var. Bəzən elə geri dönüşlər, elə dramatik qollar son saniyələrdə vurulur ki, azarkeşlər bunu komandanın taktiki üstünlüyünə deyil, stadionda mövcud olan keçmiş əfsanələrin, görünməz qüvvələrin köməyinə bağlayırlar. Bu mistik atmosfer bütöv bir qitənin psixologiyasının aynasıdır: çətinliklər nə qədər böyük olsa da, birlikdə hərəkət edən kütlənin yarada bilməyəcəyi möcüzə yoxdur.

***

Cənubi Amerika futbolu və magik realizm arasındakı bağ sadəcə estetik bir bənzətmə deyil; bu, bir mədəniyyətin dünyaya baxış tərzinin, həyatı anlamaq üsulunun iki fərqli dildə (biri sözlərlə, digəri isə topla) ifadəsidir. Bu qitənin insanları üçün reallıq tarixi boyu çox vaxt ağır olub: hərbi diktaturalar, kəskin iqtisadi böhranlar, yoxsulluq və sosial bərabərsizliklər. Lakin bəlkə də məhz bu acı reallıqdan xilas olmaq üçün onlar özlərinə alternativ, sehrli bir kainat yaradıblar. Kitablarda bu sığınacaq "Macondo" kimi xəyali şəhərlərdə baş verir, həqiqi həyatda isə bazar günləri baş tutan 90 dəqiqəlik futbol matçlarında.

Maradonanın "Tanrının əli" ilə tarix yazması, Qarrinçanın əyri qıçları ilə etdiyi ritmik rəqs, Ronaldinyonun təbəssümü, Messinin zamanı dayandıran zəkası və stadionların vahid orqanizm kimi döyünən ürəyi, bütün bunlar eyni romanın müxtəlif fəsilləridir.

Cənubi Amerika futbolu bəşəriyyətin indiyə qədər yaratdığı ən böyük, ən kütləvi və hər həftəsonu milyonlarla insan tərəfindən yenidən yazılan magik realist romandır. Və nə qədər ki, o tozlu küçələrdə yoxsulluq içində böyüyən, lakin topu ayağına alanda bütün kainata hökm etdiyini hiss edən bir uşaq var, bu möcüzəli rəqs, bu sehrli reallıq heç vaxt sona çatmayacaq. Taktikalar, analizlər və riyaziyyat nə qədər inkişaf etsə də, futbolun dərinliyində yatan o mistik hiss həmişə sağ qalacaq, çünki insanın sehrə və möcüzəyə olan ehtiyacı ölümsüzdür.

• Oxuduqca müəllifə inam artır, amma... - Vüsal Bağırlının "Vertrag"ı nə vəd edir?
• Castin Biberin oxşarı qadını qaçırmağa cəhd etdi - Polis hər yerdə onu axtarır
• Ədəbiyyatımız niyə dünyaya çarpayı altından baxır?