Kulis.az Samir Zülfiyevin "Tərk edilmiş zaman: Qədim kəndlərin donmuş yaddaşı" yazısını təqdim edir.

Dünyanın hər hansı bir dağ yamacında, ya da unudulmuş bir düzənliyində boşalmış evlərin pəncərələrindən içəri baxdıqda gördüyümüz şey sadəcə tozlu döşəmələr deyil, bütöv bir sivilizasiyanın nəfəsidir. Tərk edilmiş kəndlər bəşəriyyətin “donmuş yaddaşı”dır.

Bu, artıq sadəcə bir məqalə deyil, İsmayıllının dumanlı dağlarında zamanın sükuta qərq olmuş öz keçmişi ilə üzləşdiyi bir “Yaddaş ağısı”dır. Sizin gözlərinizlə o kəndin küçələrində gəzərək, elmi və fəlsəfi həqiqətləri bu kədərli mənzərəyə toxuyuram.

İsmayıllının sərt, lakin vüqarlı coğrafiyasında, dumanın içindən boylanan vüqarlı dağ kəndlərindən birinin astanasında dayanarkən, adamı ilk vuran şey hava deyil, zamanın ağırlığıdır. Bir vaxtlar yüzlərlə ailənin qaynar nəfəsi ilə isinən bu küçələr, evlər təbiyətin dağıdıcı gücü qarşısında acız qalıb. İndi isə qarşımda duran mənzərə, bəşəriyyətin həm ən böyük dramı, həm də təbiətin sükutla qazandığı qələbədir. Mənim gördüklərim sadəcə xarabalıq deyil, bu zamanın təsiri ilə dağılmış və məhvə məhkum olmuş mədəniyyətin pəncərəsidir.

Tərk edilmiş bu kəndin astanasından içəri addım atdığım an, sanki iki dünyanın toqquşmasına şahidlik edirəm: biri insan əli ilə qurulan nizam, digəri isə təbiətin qarşısıalınmaz xaotik gözəlliyi. Gördüklərim sadəcə xarabalıq deyil, gözlərim önündə divarların arasından inadla boy atan ağaclar var. İnsan gedən kimi təbiət öz mülkiyyət hüququnu bərpa etməyə başlayıb. Bu, sosioloqların dediyi sadəcə bir köç deyil, “mədəniyyətin geri çəkilməsi” prosesidir. Bir vaxtlar yüzlərlə ailələrin istisindən qızınan o daşlar indi mamırların yaşıl məxməri ilə örtülüb. İnsanlar bir yeri tərk edəndə özləri ilə birlikdə ləhcələrini, ağıllarını, mətbəx mədəniyyətlərini və qonşuluq ənənələrini də aparırlar. Təbiət sanki insanın buraxdığı yaraları müalicə edir, beton və kərpicin kəskin künclərini yaşıllıqla yumşaldır. Zamanın axarı bəzən elə bir nöqtəyə çatır ki, orada saatlar dayanır, divarlar dil açır, amma kimsə onları dinləmir. Biz buna “tərk edilmiş məkanlar” deyirik.

Arxeologiya elmi üçün tərk edilmiş bir məkan xəzinədir. Amma bu xəzinə qızıl və ya gümüşdən deyil, yaşanmışlıqdan ibarətdir. Bir evin küncündə qalmış qırıq saxsı qab və ya paslanmış kotan, o dövrün iqtisadiyyatından, ailə strukturundan və gündəlik qayğılarından xəbər verir.

​Arxeoloqlar bu vəziyyəti “maddi mədəniyyətin sükutu” adlandırırlar. İnsan əli bir əşyadan çəkildiyi an, o əşya öz funksiyasını itirir və bir simvola çevrilir.

Tərk edilmiş kəndlərdəki o ağır sükut, əslində orada vaxtilə mövcud olmuş həyatın nə qədər gur və mənalı olduğunun sübutudur.

Artıq o ev “yaşayış sahəsi” deyil, “xatirə abidəsi”dir. Divarların çatlarından sızan külək səsi, keçmişin pıçıltısı kimi qəbul edilir. Bu, bizə sübut edir ki, insan əməyi olan hər bir daş və hər bir ağac zamanla ruh qazanır. Bu kəndlərdə gəzərkən əslində fiziki dünyadan çıxıb, mənəvi bir arxivin içində addımlayıram.

Tərk edilmiş bu kənddə mən sadəcə daş və divar görmürəm. Mən burada itirilmiş bir insanlıq layihəsi görürəm. Təbiət öz haqqını geri alır; ağaclar divarları parçalayır, mamırlar məktəb pilləkənlərini örtür. Elm buna bərpa deyə bilər, amma ruhumuz buna “fəna” deyir.

​Mənim gördüyüm bu mənzərə bizə bir sual verir: Biz şəhərlərin səs-küyündə daha xoşbəxtikmi, yoxsa bu dağ kəndlərində qoyub gəldiyimiz o “sadə həqiqətləri” axtarırıq?

Bu kəndlərin ruhları bizi lənətləmir, onlar sadəcə bizə acıyırlar. Çünki biz köklərimizi tərk etməklə əslində gələcəyimizi tərha qoymuşuq.

Tərk edilmiş kəndlər təbiətin səbri qarşısında insanın nə qədər tələskən olduğunun güzgüsüdür. Elm bizə deyir ki, insan müdaxiləsi dayandığı andan etibarən təbiət öz mühəndislik işinə başlayır. Bu proses bir məhv olma deyil, əslində yenidən inteqrasiyadır. Təbiət insan tərəfindən tikilmiş divarları qucaqlayır, onları mamırlarla bəzəyir və öz ekosisteminə qatır. Bu mənzərə bizə təkəbbürdən uzaqlaşmağı və kainatın bir parçası olduğumuzu xatırladan ən böyük elmi-fəlsəfi dərsdir.

Adətən biz zamanı “keçmiş” və “indi” deyə iki hissəyə ayırırıq. Lakin tərk edilmiş kəndlərdə “üçüncü bir zaman” - dayanıqlı sükut zamanı mövcuddur. Bura nə tamamilə keçmişə aiddir, nə də indiki zamana tabedir. Bu məkanlar zamanın axarından qopmuş adalar kimidir.

Fizika qanunlarına görə zaman həmişə irəliyə doğru axır (t > 0). Lakin tərk edilmiş bir kəndə daxil olduğunuzda, subyektiv zaman anlayışı dəyişir. Elm adamları bunu “donmuş zaman” effekti adlandırırlar.

İnsan ayağı çəkilən yerdə mədəniyyət “muzeyləşir”. Artıq orada yeni bir hadisə baş vermir, hər şey keçmişin enerjisi ilə qidalanır.

Bu kəndlər bizə göstərir ki, insan olmadan zamanın mənası yoxdur. Saat divarda asılı qalsa da, onu quran əl yoxdursa, o sadəcə bir metal parçasıdır.

Hər bir evin divarı illərlə orada yaşanan sevincləri, kədərləri və duaları özünə çəkir. ​Tərk edilmiş kəndlərin “ruhları” dediyimiz şey, əslində orada yaşamış insanların buraxdığı enerji izləridir. Boş qalmış bir beşik və ya paslanmış bir qapı kilidi, bizə keçmişin hekayəsini danışan simvollardır. Biz o kəndlərdə gəzərkən əslində öz köklərimizlə, unudulmuş “mən”imizlə qarşılaşırıq.

​İnsan bir məkanı tərk etdikdə, təbiət öz haqqını geri alır: Bitki kökləri divarların arasından sızaraq betonu və daşı parçalayır. ​Damların arasından ağaclar boylanır. ​Daşların arasını mamırlar örtür. ​Küçələri vəhşi bitkilər işğal edir. İnsan səsi kəsilən yerdə quşların və heyvanların səsi daha uca gəlir. Bu, təbiətin memarlığıdır.

Bu proses bizə mühüm bir fəlsəfi dərsi xatırladır: Biz təbiətin sahibi deyil, sadəcə müvəqqəti qonaqlarıyıq. Biz gedəndə təbiət heç nə olmamış kimi öz işinə davam edir. ​Platonun ideyalar dünyası ilə əlaqələndirsək, tərk edilmiş kəndlər ideallıqdan maddi dünyaya, oradan isə yenidən təbiətin ilkin xaosuna qayıdışın təsviridir.

Bəs niyə bu xarabalıqlar bizi bu qədər kədərləndirir, həm də özünə çəkir?

Çünki insan ruhu tərk edilmiş yerlərdə qəribə bir hüzur tapır. Biz o kəndlərdə, o boş küçələrdə öz keçmişimizi görürük. Hər şeyin bir sonu olduğunu anlasaqda, amma o sonun içindəki gözəlliyi və yaşanmışlığı hiss etmirik. Cəmiyyəti bir arada tutan bağlar zəiflədikdə, məkanlar da öz cazibəsini itirir. Müasir şəhərləşmə bizə daha rahat həyat vəd etsə də, ruhumuzu o qədim kəndlərin kollektiv istiliyindən məhrum qoyur. Bu gün boş qalan kəndlər, müasir insanın tənhalığına açılan bir pəncərədir. Zaman insanın sahib olduğu tək şeydir. Kəndlərini tərk edən insanlar əslində zamanın bir hissəsini orada qoyub gedirlər.

​Tərk edilmiş kəndlərin ruhları — sönmüş ocaqların külü deyil, gələcək nəsillər üçün bir xəbərdarlıq və bir mirasdır. Onlar bizə öyrədir ki, bir məkanı “vətən” edən onun daşı-divarı deyil, oradakı insan münasibətləri və sevgi enerjisidir. ​​

Baxdığım hər küncdə bir sükut var, amma bu sükut boş deyil. O, qəribə hissi oyadır: həm çox doğma, həm də qorxulu dərəcədə yad. Bir küncdə qalmış, rəngi solmuş bir uşaq ayaqqabısı və ya paslanmış bir çaydan mənə bəşəriyyətin ən böyük həqiqətini pıçıldayır. Bir vaxtlar uşaq səsi gələn, ocaq çatılan otaqların indi boş olması insanın öz ölümünü, öz faniliyini xatırladır. Amma bu kədər həm də təmizləyicidir. O bizə maddiyyatın müvəqqəti, ruhun isə əbədi olduğunu pıçıldayır.

İsmayıllının o sapsarı payız dumanında boğulan kəndin hər qarışında sanki bir “fəryad sükutu” var. ​ ​Uca dağlar arasında tərk edilmiş bu kənd, sanki kainatın qara dəliyinə bənzəyir; hər şeyi udur – xatirələri, ümidləri və hətta ölülərin hüzurunu. Burada zaman sadəcə dayanmayıb, həm də çürüyür.

İnsan nəfəsi dəyməyən məscid, insanların qayıdışını intizarla gözləyən dəyirman, bir vaxtlar ruhların təmizləndiyi hamam və uşaq səsinə həsrət qalan məktəb binası...

Kəndin mərkəzində ucalan məscid, indi insan nəfəsinə həsrət qalan bir ruh kimidir. Bir vaxtlar minarəsindən ucalan azan səsi bu dağların əks-sədası ilə birləşib insanın daxili aləminə hüzur daşıyardı. Kəndin məscidi indi Allaha yalvaran tənha bir dərviş kimi durur. İnsan nəfəsi dəyməyən o minarə artıq azan deyil, sükut carçısıdır. Yanındakı məktəb binası isə şagird həsrətindən divarları çatlamış bir qocanı xatırladır.

​İslam dünyasının ən böyük mütəffəkirlərindən biri ilahiyyatçı və filosofu İman Qəzali deyirdi ki, “Qəlb boş qalanda ora vəsvəsə dolar.” Amma bu məscidin boşluğu fərqlidir; ora ilahi bir sükut dolub. İndi bu məkanın “camaatı” pəncərədən süzülən günəş şüaları və divarlarda yuva quran qaranquşlardır. İnsan enerjisi və təmiri çəkilən kimi, rütubət və zaman daşın molekulyar quruluşuna sızır. Amma mənim gördüyüm, o daşların hələ də bir dua kimi dik dayanmasıdır.

Bir vaxtlar uşaq gülüşləri ilə döyünən məktəb binası indi şagird həsrəti ilə nəfəs alan bir nəhəngə bənzəyir. ​Divardakı çatları mən şagirdlərin illər öncə qaçarkən buraxdığı izlərin zamanla böyümüş yaraları kimi görürəm. Elm bura “təhsil səviyyəsinin aşağı düşməsi” deyə bilər, amma ruhum bura gələcəyin keçmişdə dustaq qalması” deyir. ​Məktəb binasının soyuq dəhlizlərində indi sadəcə külək qaçdı-tutdu oynayır. Bəlkə də kəndin ən ağır dərdi bu binanın pəncərələrində gizlənib. Boş qalmış partalar, rəngi solmuş lövhə və dəhlizlərdəki o ağır sükut. Siniflərdəki qara lövhədə təbaşir iziylə yarımçıq qalmış bir cümlə, bir vaxtlar burada olan gələcəyin necə “keçmişdə” dustaq qaldığını göstərır. Sanki bu kəndin taleyinin yarımçıq qalmış hökmüdür. Burada işıq var, amma o işığa baxacaq gözlər çoxdan şəhərin süni işıqlarına köçüb.

Kəndin bir küncündə su xətti partlamış, divarları nəm çəkmiş köhnə hamam binası durur. Köhnə hamam binasının partlamış su xətləri binanın divarlarından yaş kimi süzülür. Sanki hamamın divarlarından sızan su, binanın öz daxili qanıdır. Su bir vaxtlar təmizlik və dirilik rəmzi idisə, indi bu kimsəsizliyin içində daşı-daşın üstündən ayıran, binanı daxildən çürüdən bir yaradır. ​ Hamam sadəcə yuyunma yeri deyil, kəndin daxili ünsiyyət damarı idi. Artıq o damar partlayıb və kəndin həyat enerjisi o su ilə birgə torpağa qarışıb.

Hamamlar qədim kənd strukturunda sadəcə yuyunma yeri deyil, ən böyük sosial kommunikasiya mərkəzləri idi. Bu partlamış borular, əslində qırılmış insan əlaqələrinin, dağılmış qonşuluq münasibətlərinin əyani göstəricisidir. Burada su artıq təmizləmək üçün deyil, yox etmək üçün axır.

Dəyirmanın ağır daşları illərdir eyni tempdə fırlanır, amma indi bu hərəkət bir iş deyil, bir ayindir. O, hər dövrəsində sanki “Gələcəklər...” deyə pıçıldayır. Dəyirmançı gedib, amma suyun inadkar axını çarxı hələ də fırladır. Daşın daşa dəyib çıxardığı o qığılcım və səs, kəndin üfüqündə görünəcək ilk insana verilən bir siqnaldır. ​ Daşın üzərindəki dərin cizgilər arasında qalmış sonuncu un tozları, bir zamanlar bərəkətlə dolub-daşan çuvalların xatirəsidir. O, indi boş fırlansa da, özünü hələ də o isti çörək qoxusuna borclu hiss edir. ​Divarlar çat verib, damı ot basıb, amma dəyirman daşı dayanmır. Çünki o bilir ki, insan qayıdanda ilk olaraq çörəyə, yəni ona gələcək. Dəyirman daşı sadəcə buğda üyütmür, o həm də zamanı üyüdür. İnsanların gedişi ilə yaranan o böyük boşluğu öz səsi ilə doldurmağa çalışır. O, kəndin tərk edilmiş deyil, sadəcə “müvəqqəti unudulmuş” olduğunu sübut etmək üçün fırlanır.

O, hər səhər günəş doğanda tozlu pəncərəsindən yola baxır; bir gün bir əlin dəstəyi tutub, ilk buğda ovucunu onun bağrına tökəcəyi günü gözləyir.

Kənd klubunun qapısı küləyin ixtiyarı ilə qıcırdayaraq açılır. İçəridə zamanın “muzeyləşmiş” kədəri var. Divarda asılı qalmış köhnə afişalar, insanların bir vaxtlar burada necə güldüyünü, necə birgə olduğunu xatırladır. Səhnədə artıq nə tar səsi, nə xalq mahnıları, nə alqış sədaları, nə də pərdə arxası həyəcan var. İndi burada sadəcə toz zərrəciklərinin günəş işığında rəqs edən sükutu hakimdir. Divarlardakı rütubət ləkələri sanki keçmişin xəritəsidir. Sosiologiya buna “kollektiv yaddaşın silinməsi” deyir; bina çökmür, əslində bir xalqın ortaq ruhu dağılır.

Kitabxanadakı rəflər isə bir-birinə söykənib mürgüləyən qocalar kimi titrəyir. Rəflərdə vərəqləri saralmış, rütubətdən bir-birinə yapışmış kitablar arasında qalmış bir qurumuş gül və ya qeyd kağızı sanki öz talelərinə ağlayır. Bu kəndin intellektual intiharıdır. Borges deyirdi: “Cənnəti həmişə bir növ kitabxana kimi təsəvvür etmişəm.” Burası isə cənnətin tərk edilmiş bir guşəsidir. Heç kimin oxumadığı bu kitablar, heç kimə çatmayan biliklər — əslində ölmüş bir fikirdir.

​​Bir evin küncündə boynu bükük qalmış odun sobası və üstündə unudulmuş bir çaydan... Onun paslanmış boruları bir vaxtlar göyə istilik və ümid püskürərdi. O soba kəndin ürəyi idi. Ətrafında nağıllar danışılar, soyuq qış gecələrində kainatın mərkəzi o istilik olardı. İndi isə o, soyuq bir dəmir parçasıdır. Sobanın yanında unudulmuş bir cüt köhnə başmaq, sanki sahibinin bir anlıq çıxıb qayıdacağını gözləyir. Amma o qayıdış sosioloji olaraq imkansız, fəlsəfi olaraq isə bir möcüzədir. Küncdə qalan köhnə beşik bəşəriyyətin ən ağır mənzərəsidir. Bir vaxtlar gələcəyin yelləndiyi o beşikdə indi sadəcə toz yatır.

​ Və ən ağrılısı: kəndin kənarındakı o qərib məzarlıqdır. Bura artıq ölümün hüzur tapdığı yer deyil, unudulmağın vəhşətidir. Baş daşlarını alaq otları bürüyüb, yazılar silinib. Baxımsızlıqdan və torpaq sürüşmələrindən parçalanmış baş daşları, sökülmüş məzarlar elə bir mənzərə yaradır ki, sanki insanlar buradan sadəcə dirilərini deyil, sanki ölülərini də tərk edib gediblər. Məzarlardakı çatların arasından görünən o bəmbəyaz sümüklər elmin gözündə sadəcə fiziki qalıq olsa da, mənim üçün torpağın bağrından boylanıb öz doğmalarını haraylayan sonsuz bir həsrətin obrazıdır. Bu, əslində ölülərin həsrətdən torpağın altından bayıra çıxaraq sevdiklərinə qovuşmaq üçün etdiyi sonuncu və ən çarəsiz çağırışdır.

İnsan iki dəfə ölür: bir fiziki olaraq, bir də xatırlanmayanda. Bu qəbiristanlıqdakı insanlar ikinci dəfə ölürlər, çünki onların məzarlarını ziyarət edəcək, daşındakı tozu siləcək kimsə qalmayıb. ​Ölüm hər yerdədir, amma unudulmaq ən böyük ölümdür. Bu qəbiristanlıq unudulmağın fiziki formasıdır.

​XIX əsrin Böyük Fransız dramaturqu Viktor Hüqo deyirdi: “Xarabalıqlar zamanın gülümsəməsidir.” Həqiqətən də, bu boş evlərə baxanda zamanın bizimlə necə zarafat etdiyini görürəm. Biz elə bilirik ki, qurduğumuz şəhərlər əbədidir, amma bu kənd mənə göstərir ki, biz sadəcə keçici bir mehik.

Bu kənd bizə bir şeyi öyrədir: İnsan getdisə, həyatın bütün qatları çökməyə məhkumdur. Daş divar dözər, amma ruh dözmür. İsmayıllının bu dumanlı kəndində mən sadəcə xarabalığı deyil, bütöv bir nəslin həsrətdən parçalanmış cəsədini görürəm.

​Azərbaycan ədəbiyyatının “təbiət şairi” kimi tanınan, poeziyada təbiətin fəlsəfəsini yaradan nadir sənətkarlardan biri olan Musa Yaqub bu kədəri sanki illər öncədən görüb o möhtəşəm misralarına köçürüb:

​“Yaxın gəl, bu ocaq, bu köz mənimdir,

Bu duman, bu bulud, bu göz mənimdir.

Mən burda qalsam da, izim itəcək,

Yiyəsiz yurdumda bayquş ötəcək...”

Nəticə etibarilə, mənim gördüyüm bu mənzərə bir məğlubiyyət deyil, insanın təbiətlə olan əbədi rəqsidir. İnsan geri çəkildikcə, təbiət öz mamırları və ağacları ilə binaları qucaqlayır, onları sığallayır və ağrılarını dindirməyə çalışır. Bu, hər şeyin daimi bir axın içində olduğunun canlı sübutudur. İnsan gedir, əşya köhnəlir, təbiət qayıdır, amma o məkanın “ruhu” - yəni bizim oraya qoyduğumuz sevgi və əmək - əbədi bir enerji olaraq kainatın yaddaşına həkk olunur. Mən bu kənddən çıxanda anlayıram ki, tərk edilmiş olan kənd deyil, əslində bu gözəlliyi görməkdən məhrum olan müasir insanın ruhudur. Təbiət evi dağıtdıqca, evin ruhu daha da azad olur. Divarlar yıxıldıqca, oradakı yaşanmışlıq artıq dörd divara sığmır, havaya, küləyə və torpağa qarışır.

XIX əsrin məhşur Alman Filosofu Nitsşe deyirdi: “Özündən bir şey qatmadığın hər yer sənə yaddır.” Bu kənd bizə yad deyil, çünki burada hələ də bizim ulu babalarımızın alın təri, duaları və ilk əlifba sədaları var. Mən bu kənddən çıxanda anlayıram ki, əslində tərk olunmuş olan bu binalar deyil; tərk olunmuş olan bizim öz köklərimizə qayıtmaq qorxumuzdur. Bu ruhlar bizi unutmayıb, sadəcə onların dilini yenidən öyrənməyimizi gözləyirlər.

Tərk edilmiş qədim kəndlərin ruhları bizə deyir ki, heç bir həyat izsiz qalmır. Bir gün bizim qurduğumuz şəhərlər də eyni sükuta qərq ola bilər. Bu kəndlər bir son deyil; onlar zamanın necə qat-qat yığıldığını göstərən canlı tarix kitablarıdır. Onları qorumaq və anlamaq, əslində özümüzü və gələcəyimizi anlamaq deməkdir. Çünki keçmişi tərk edilmiş bir cəmiyyətin, gələcəyi qurmaq üçün bünövrəsi olmaz. Bir kənd boşalanda orada sadəcə insanlar getmir, oranın gələcəyi də keçmişinə çevrilir.

Bu sətirlər sadəcə oxunmaq üçün deyil, hər birimizin içindəki o gizli “vətən” ağrısını oyatmaq, qaysaq bağlamış yaraları qanatmaq və bizi yenidən özümüzə qaytarmaq üçündür. ​

​Ey bu sətirləri oxuyan, şəhərin beton qəfəslərində səs-küyə boğulan insan! İndi bir anlıq gözlərini yum və İsmayıllının o uca dağlarından gələn küləyin səsini dinlə. O külək sadəcə hava deyil; o, tərk etdiyin babanın səsidir, o, damı çökmüş məktəbin pıçıltısıdır, o, həsrətdən qəbri yarılan əcdadının ahıdır.

​Nə qədər uzağa getsən də, nə qədər modern binalarda yaşasan da, ruhunun bir parçası o sönmüş odun sobasının külündə qalıb. Biz şəhərlərdə “yaşayırıq” sanırıq, amma əslində hər gün bir az daha köksüzləşirik. Köksüz ağac isə ilk fırtınada yıxılmağa məhkumdur.

​İndi təsəvvür et...

​Sən o kəndə qayıdırsan. Paslanmış kilidi çevirirsən və illərdir həbs qalan o doğma qoxu səni qarşılayır. Sən gələn kimi ocağı çatırsan. O sönmüş, soyuq odun sobasından yenidən göyə doğru mavi, ümid dolu bir tüstü yüksəlir. O tüstü kəndin səmalarına yazılan bir bəyannamədir: “Mən qayıtdım!”

​Məktəbin dəhlizlərində yenidən qaçışan uşaqların gülüşü eşidilir. O çatlamış divarlar artıq kədərdən deyil, şagird sevincindən titrəyir.

​Kitabxananın rütubətli vərəqlərinə bir gəncin əli toxunur, o saralmış sətirlər yenidən bir beyində həyat tapır.

​Məscidin minarəsindən ucalan azan səsi dağlara əks-səda verir, hamamın partlamış boruları təmir olunur və su yenidən həyat eşqi ilə çağlayır.

​Klubun pərdələri açılır, tarın simindən qopan bir “Segah” ruhları yerindən oynadır.

​Ən əsası isə... O dağılmış qəbiristanlıqdakı babalarımız, nənələrimiz rahat nəfəs alır. Onların sümükləri artıq həsrətdən torpağın üstünə çıxmır, sən gəlib o məzarların üstünü təmizləyəndə, bir ovuc su səpəndə onlar da yenidən hüzura qovuşurlar. Çünki insan unudulmayanda ölmür.

​Qayıt, qardaşım, qayıt bacım! Ata-baba yurdunun sənə ehtiyacı var. O binaların işığı yanmalıdır. O kəndlərin “ruhları” artıq ağlamamalıdır. Şəhərin süni parıltısını burax, gəl öz həqiqi nuruna. Çünki vətən sadəcə torpaq deyil, vətən sənin qayıtmağını gözləyən o sönmüş ocaqdır.

​Böyük şairimiz Musa Yaqub elə bil bu gün üçün deyirdi:

​“Mən burda qalsam da, izim itəcək,

Yiyəsiz yurdumda bayquş ötəcək...

Amma sən gələndə bülbüllər ötər,

Ocağın başında ümidlər bitər!"

​Qoy kəndlərimizin işığı yansın, qoy yurdumuzun nəfəsi yenidən isinsin. Hər şey sənin bir addımınla başlayır.

​Keçmişinizi ziyarət edin. Çünki tərk edilmiş bir kəndin küçəsində gəzərkən tapacağınız şey sadəcə qədim əşyalar deyil, müasir dünyanın səs-küyündə itirdiyiniz öz daxili sükutunuzdur.

• Vaqif Mustafazadə - Dünyanı heyran edən istedad
• Bu verilişlər efirdən yığışdırılır - SƏBƏB
• "Kim gətirmiş adımı sоlğun dоdaqlarına?.." -Almas İldırımın şeirləri