Bu gün Çin intellektualı, insan haqları müdafiəçisi, Nobel Sülh mükafatı laureatı Lyu Syaobonun anım günüdür.
Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.
Lyu Syaobo 1955-ci il dekabrın 28-də Çinin Çançun şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. Onun gənclik illəri Çin tarixinin ən təlatümlü dövrlərinə – "Mədəniyyət İnqilabı" illərinə təsadüf edir. Bu amansız dövr gənc Syaobonun xarakterini və dünyaya baxışını formalaşdıran əsas faktorlardan biri olur.
O, 1977-ci ildə Tszilin Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinə daxil olur. Daha sonra isə təhsilini Pekin Pedaqoji Universitetində davam etdirərək ədəbiyyat üzrə magistr və doktorluq dərəcələri alır. 1980-ci illərdə Lyu artıq Çin ədəbi mühitində özünün kəskin, qorxusuz və tənqidi baxışları ilə tanınırdı. O, ənənəvi Çin ədəbiyyatının kollektivizmini tənqid edir, fərdiyyətçiliyi, fərdi azadlıqları və estetik müstəqilliyi müdafiə edirdi.
Ədəbi tənqidləri o qədər səs-küylü və fərqli idi ki, mətbuat onu Çin ədəbiyyatının "Qaranlıq atı" (gözlənilməz, sürpriz edən fiqur) adlandırırdı. Lyu hesab edirdi ki, yazıçı dövlətin və ya ideologiyanın deyil, yalnız və yalnız öz daxili həqiqətinin xidmətçisi olmalıdır.
***
1980-ci illərin sonlarında Lyu Syaobo xaricdə – Norveç, Havay və ABŞ-da (Kolumbiya Universiteti) dəvətli alim kimi fəaliyyət göstərirdi. Lakin 1989-cu ilin baharında Pekində tələbələrin demokratiya tələbi ilə Tyananmen meydanına çıxması onun həyatını əbədi olaraq dəyişdi. Təhlükəsiz və parlaq akademik karyerasını Nyu-Yorkda qoyaraq o, vətəninə – tələbələrinin yanına dönməyə qərar verdi.
İyunun əvvəlində ordu meydana girməyə hazırlaşarkən Lyu və bir neçə ziyalı aclıq aksiyasına başladılar. Ən kritik məqamda isə o, hərbi rəhbərliklə danışıqlara gedərək yüzlərlə tələbənin meydanı sağ-salamat tərk etməsinə nail oldu. O, qan tökülməsinin qarşısını qismən alsa da, sonrakı günlərdə hökumət tərəfindən "qara əl" (iğtişaşların təşkilatçısı) elan edildi və həbs olundu. Bu, onun uzun illər davam edəcək həbsxana, sürgün və nəzarət həyatının başlanğıcı idi.
***
Həbsdən çıxdıqdan sonra da Lyu Syaobo susmadı. O, kitablar, esselər yazır, xarici mətbuatda məqalələr dərc etdirirdi. Yazılarında senzuranı, insan hüquqları pozuntularını tənqid edir, azad sözün əhəmiyyətini vurğulayırdı. Onun ən böyük və eyni zamanda ən "təhlükəli" addımı isə 2008-ci ildə atıldı.
Çexoslovakiyanın məşhur "Xartiya 77" hərəkatından ilhamlanan Lyu yüzlərlə ziyalı ilə birlikdə "Xartiya 08" manifestini hazırladı. Bu sənəd Çində siyasi islahatların aparılmasını, sərbəst toplaşma, söz və din azadlığını, demokratik seçkilərin keçirilməsini tələb edirdi. Manifestin yayımlanmasından əvvəl o, yenidən həbs olundu.
2009-cu il dekabrın 25-də, dünyanın Milad bayramını qeyd etdiyi bir gündə məhkəmə ona "dövlət hakimiyyətini devirməyə təhrik" ittihamı ilə 11 il həbs cəzası verdi.
***
Lyu Syaobonun cəsarəti və sarsılmaz iradəsi beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətindən kənarda qalmadı. 2010-cu ildə Norveç Nobel Komitəsi "Çində əsas insan hüquqları uğrunda uzunmüddətli və qeyri-zorakı mübarizəsinə görə" Nobel Sülh Mükafatını ona verdi.
Lakin Çin hökuməti nə onun özünə, nə də ev dustaqlığına məhkum edilmiş şair həyat yoldaşı Lyu Syaya mükafatı almaq üçün Osloya getməyə icazə vermədi. Mərasim günü səhnədə Lyu Syaobonu təmsil edən boş kürsü qoyuldu. Üzərində onun diplomu olan o boş kürsü, bütün dünyada azadlığın, senzuranın və dinc müqavimətin ən güclü vizual simvollarından birinə çevrildi.
Məhkəməsində dediyi sözlər isə Nobel mərasimində aktrisa Liv Ullmann tərəfindən oxundu:
"Mənim düşmənim yoxdur, heç kimə nifrət bəsləmirəm... Çünki nifrət insanın zəkasını və vicdanını korlaya bilər".
***
Həbsxanada keçirdiyi illər ərzində Lyu Syaobonun səhhəti ciddi şəkildə pisləşdi. 2017-ci ilin may ayında ona son dərəcə ağır mərhələdə qaraciyər xərçəngi diaqnozu qoyuldu. Xaricdə müalicə almaq barədə beynəlxalq təzyiqlərə və müraciətlərə baxmayaraq, onun ölkəni tərk etməsinə icazə verilmədi.
13 iyul 2017-ci ildə Şenyan şəhərindəki xəstəxanada, güclü polis nəzarəti altında o, həyata gözlərini yumdu. Onun vəfatı dünyanı sarsıtdı. Hökumət onun məzarının gələcəkdə bir ziyarətgaha və ya etiraz məkanına çevrilməsindən qorxduğu üçün cənazəsinin dərhal yandırılmasını və küllərinin dənizə səpilməsini tələb etdi.
