Kulis.az filologiya elmləri doktoru, professor Gülxani Pənahın "Sözün, səhnənin və ekranın sənətkarı - İlqar Fəhmi" yazısını təqdim edir.

Azərbaycan ədəbiyyatında elə yaradıcı şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyətini yalnız bir sənət sahəsinin sərhədləri daxilində təsəvvür etmək mümkün deyil. Şair, nasir, dramaturq, kinodramaturq, publisist və ədəbi təşkilatçı kimi müxtəlif istiqamətlərdə çalışan belə sənətkarlar öz yaradıcılıqları ilə ədəbi prosesin yalnız iştirakçısına deyil, həm də onun formalaşmasına təsir göstərən simalara çevrilirlər. İlqar Fəhminin yaradıcılıq yolu da məhz bu çoxşaxəlilik və janrlararası keçidlər baxımından səciyyəvidir.

18 avqust 1975-ci ildə Bakıda dünyaya gələn İlqar Fəhmi yarım əsrlik ömür yolunu Azərbaycan söz sənətinin müxtəlif sahələrinə həsr edib. Onun 51 illik yubileyi yalnız fərdi yaradıcılıq tarixinin müəyyən mərhələsini qeyd etmək deyil, eyni zamanda müasir Azərbaycan ədəbiyyatında poeziya, nəsr, dramaturgiya və ekran sənətinin qarşılıqlı əlaqələri haqqında düşünmək üçün də əlamətdar bir fürsətdir.

İlqar Fəhminin sənət dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri ənənə ilə müasirliyin dialoqudur. Onun yaradıcılığında klassik Azərbaycan poeziyasının, xüsusilə əruz və qəzəl ənənəsinin izləri müasir düşüncə və həyat materialı ilə bir araya gəlir. Bu baxımdan onun yaradıcılıq istiqamətini yalnız klassik poetik formaların davamı kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Daha çox, burada ənənənin müasir insanın mənəvi və estetik təcrübəsi içərisində yenidən yozulması cəhdi müşahidə edilir.

İlqar Fəhmi ədəbi fəaliyyətə şeirlə başlayıb. “Sənli sözüm gəldi sənə”, “Ölüm gözəldi, yoxsa sən?”, “Yenə də qəzəllər” kimi kitabları onun poetik dünyasının müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Bu əsərlərdə klassik şeir poetikasına maraqla yanaşı, fərdi duyğunun, məhəbbətin, zaman və insan münasibətlərinin ifadəsi diqqəti cəlb edir.

Onun poeziyasının maraqlı cəhətlərindən biri klassik poetik təfəkkürlə çağdaş dünyagörüşünün yanaşı mövcudluğudur. Bu xüsusiyyət İlqar Fəhminin sonrakı nəsr və dramaturgiya yaradıcılığında da özünü göstərir. Başqa sözlə, onun yaradıcılıq təkamülündə janrlar bir-birindən təcrid olunmuş sahələr deyil. Şeirdə meydana çıxan poetik düşüncə sonradan nəsrdə süjetə, dramaturgiyada konfliktə, kinodramaturgiyada isə vizual hadisəyə çevrilir.

İlqar Fəhminin 2010-cu ildə yazdığı “Məni axtar” şeiri müəllifin klassik poetik ənənəyə, xüsusilə əruz düşüncəsinə müasir həyat materialı üzərindən yanaşmasının maraqlı nümunəsidir. Şeirin başlığının altında verilən “Əruz üstündə mini-poema” qeydi də əsərin poetik quruluşuna müəllifin şüurlu münasibətini göstərir. Burada klassik şeir forması müasir insanın tənhalığını, şəhər həyatının emosional boşluğunu və sevgiyə ehtiyacını ifadə edən vasitəyə çevrilir.

Əsəri yalnız ənənəvi mənada “sevgi şeiri” adlandırmaq kifayət deyil. “Məni axtar” müəyyən mənada lirik süjetə malik mini-poemadır. Burada hadisələr geniş epik süjet formasında inkişaf etmir; bunun əvəzinə lirik qəhrəmanın “sən”ə müraciəti müxtəlif situasiyalar vasitəsilə mərhələli şəkildə açılır.
Şeirin kompozisiyasını şərti olaraq üç mərhələyə bölmək mümkündür:

Çağırış: “Məni axtar darıxanda...”
Darıxma vəziyyətlərinin təsviri: gecə, kafe, bar, yağış, boş otaq, güzgü, taksi və s.
Final vədəsi:
“Çıxmaram bircə sözündən
Səni allam yer üzündən...”
Beləliklə, şeir dairəvi kompozisiya quruluşuna malikdir. Əvvəldə verilən “Məni axtar darıxanda” çağırışı əsərin sonunda yenidən təkrarlanır. Bu təkrar mətnə yalnız ritmik bütövlük vermir, həm də fikri tamamlayır: insan xoşbəxtlik içində deyil, məhz tənhalıq anında həqiqi ehtiyacını dərk edir.
Əruz məsələsi: klassik vəznin müasir tətbiqi. Şeirin “Əruz üstündə mini-poema” adlandırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada müəllif əruzu klassik qəzəl formasında deyil, daha sərbəst və müasir poetik konstruksiyada tətbiq edir.
Əruzun əsas prinsipi hecaların sadəcə sayına deyil, onların uzun və qısa heca münasibətinə əsaslanır. Azərbaycan şeirində əruzun işlənməsi tarixən Füzuli, Nəsimi, Xətai, Vaqifdən sonrakı klassik və modern poetik ənənəyə qədər geniş bir yol keçib. İlqar Fəhmi həmin ənənəni hazır formada təkrarlamır; onu gündəlik danışıq intonasiyası və müasir leksika ilə birləşdirir.
Şeirdə:
“Məni axtar darıxanda
Səni qəm-qüssə sıxanda”
kimi misralar həm heca baxımından nizamlıdır, həm də daxili uzun-qısa heca münasibəti hesabına əruz intonasiyası yaratmağa çalışır.
Burada mühüm məqam budur ki, müəllif əruzun sərt klassik qəlibini oxucuya nümayiş etdirmək məqsədi güdmür. Əksinə, vəzn danışıq dilinin təbii axını ilə gizlədilir. Oxucu ilk növbədə vəznin texniki mexanizmini deyil, misraların musiqisini hiss edir.

Bu, İlqar Fəhminin sənətkarlığının əsas cəhətlərindən biridir: klassik formanın texniki imkanını müasir emosional dilin daxilində görünməz hala gətirmək.
Şeirin ritmik təşkilində ən diqqətçəkən cəhət təkrarlanan ritmik modeldir. Bir çox bəndlər dörd misralı quruluşdadır və misraların sonunda oxşar səslənmə yaradılır: darıxanda – sıxanda – həyatdan – axanda. Burada qafiyə yalnız texniki funksiya daşımır. “-anda” sonluğu şeirin bütövlükdə davam edən, təkrarlanan və dairəvi emosional vəziyyətini ifadə edir.
“Məni axtar darıxanda” misrası isə əsərin ritmik leitmotividir. Bu misranın dəfələrlə təkrarlanması şeirin musiqi strukturunu formalaşdırır.
Başqa sözlə, burada vəzn + təkrar + qafiyə + sintaktik paralelizm birlikdə işləyərək poetik ritmi yaradır.
Şeirin ən mühüm texniki xüsusiyyəti anaforik təkrardır. “Məni axtar” ifadəsi müxtəlif bəndlərin əvvəlində və sonunda yenidən meydana çıxır:
“Məni axtar.”
“Məni axtar darıxanda.”
Bu, sadəcə poetik təkrar deyil. “Məni axtar” ifadəsi şeirin semantik mərkəzinə çevrilir.
Hər təkrarda həmin ifadənin emosional çaları bir qədər dəyişir. Əvvəlcə bu, sadə bir çağırışdır. Sonra tənhalıq anının tövsiyəsinə çevrilir. Daha sonra isə demək olar ki, ehtiyac və sığınacaq mənası qazanır.
Bu baxımdan təkrar statik yox, dinamik təkrardır: sözlər eyni qalır, lakin onların mətn daxilində yaratdığı məna dəyişir.

Şeirin qafiyə quruluşu klassik qəzəlin monolit qafiyə sistemindən fərqlənir. Müəllif bəndlər daxilində səsləşən sonluqlardan istifadə edir:
sıxanda – axanda
edəndə – keçirəndə
gələndə – çəkiləndə
donanda – sınanda
gedəndə – tüstülədəndə
Bu qafiyələrdə “-anda”, “-əndə” şəkilçilərinin iştirakı xüsusi ritmik sabitlik yaradır.
Maraqlı olan odur ki, qafiyələnən sözlərin böyük hissəsi hərəkət və vəziyyət bildirən fellərdir. Bu da şeirə dinamiklik verir. Darıxmaq burada abstrakt anlayış kimi qalmır; insan gedir, dayanır, baxır, tüstülədir, əsir, gözləyir, yağışa baxır.
Deməli, emosional vəziyyət hərəkətlərin təsviri ilə maddiləşdirilir.

Şeirin ən maraqlı cəhətlərindən biri klassik poetik forma ilə müasir şəhər mühitinin qarşılaşdırılmasıdır.
Klassik şeirdə sevgilinin həsrəti bağ, gül, bülbül, gecə, şam, mey və s. obrazlarla ifadə oluna bilərdi. İlqar Fəhmidə isə həmin emosional vəziyyətin məkanı dəyişir. Bu detallar müasir şəhər insanının poetik portretini yaradır.

Xüsusilə:
“Çıxıb hay-küylü salondan
Dayanıb fikrə gedəndə,
Kafenin boş foyesində
Siqaret tüstülədəndə...”
misralarında xarici səs-küylə daxili sükut qarşılaşdırılır. Salon insanlarla doludur, amma qəhrəman təkdir. Kafe sosial məkan olduğu halda, “boş foye” daxili tənhalığın məkanına çevrilir.

Beləliklə, şair müasir şəhəri insan çoxluğu içində tənhalıq məkanı kimi təqdim edir.
Kontrast poetikanın əsas vasitəsidir. Şeirdə çoxsaylı kontrastlar mövcuddur:
şənlik – tənhalıq
qəhqəhə – göz yaşı
hay-küy – sükut
isti münasibət – soyuq gecə
insanlar içində olmaq – özünlə qalmaq
işıq – kölgə
Məsələn, “şənlik” və “bar-kafe” kimi sosial məkanlar ilk baxışda sevinc atmosferi yaratmalıdır. Lakin lirik qəhrəman məhz belə məkanlarda darıxır.
Bu, şeirin psixoloji fəlsəfəsini açır - tənhalıq fiziki təklik deyil, mənəvi əlaqənin yoxluğudur.
Şeirin ən uğurlu poetik obrazlarından biri güzgüdür:
“Soyumuş güzgüdə bir qız,
Sənə hiddətlə baxanda.”

Burada güzgü sadəcə məişət predmeti deyil. O, insanın öz daxili siması ilə qarşılaşdığı məkandır. “Soyumuş güzgü” ifadəsində qeyri-adi metaforik sintez var. Güzgü fiziki olaraq “soyuq” ola bilər, amma burada soyuqluq emosional məna qazanır. Güzgüdə görünən “bir qız” isə lirik qəhrəmanın daxili tənhalığının obrazına çevrilir. Qızın özünə “hiddətlə baxması” insanın öz həyatından, seçimlərindən və tənhalığından narazılığını göstərir. Beləliklə, şeir xarici şəhər mənzərəsindən daxili psixoloji portretə keçir.
Bu mini-poema İlqar Fəhminin sənətkarlığının bir neçə mühüm xüsusiyyətini nümayiş etdirir.

Birincisi, klassik vəznə yiyələnmək bacarığıdır. Şair əruzun imkanlarını müasir danışıq dilinə yaxın ifadələrlə birləşdirir.
İkincisi, klassik poetik duyğunu müasir şəhər həyatının leksikası ilə birləşdirə bilir. “Əruz”la “taksi”, “kafe”, “bar”, “siqaret”, “avtomobil pəncərəsi” kimi sözlərin eyni poetik məkanda işlənməsi onun yaradıcılıq eksperimentinin mahiyyətini göstərir.
Üçüncüsü, şair təkrardan yüksək səviyyədə istifadə edir. “Məni axtar” ifadəsi sadəcə refren deyil, əsərin mənəvi dayağıdır.
Dördüncüsü, o, abstrakt hissi konkret situasiyalarla göstərir. “Darıxıram” demək əvəzinə qəhrəmanı kafenin boş foyesində, gecə yol kənarında, yağış altında, güzgünün qarşısında göstərir. Bu, “göstərmək, deməmək” prinsipinin poetik tətbiqidir.
Beşincisi, şeirdə kinematoqrafik baxış hiss olunur. Müxtəlif səhnələr bir-birini əvəz edir: kafe, salon, taksi, yağışlı küçə, avtomobil pəncərəsi, boş otaq, güzgü. Bu səhnələr sanki ardıcıl kadrlar kimi qurulur. Bu xüsusiyyət İlqar Fəhminin kinodramaturq təcrübəsi ilə poetik düşüncəsi arasında yaradıcılıq yaxınlığı olduğunu düşündürür.
Ümumiyyətlə, İlqar Fəhminin “Məni axtar” şeiri klassik poetik ənənə ilə müasir şəhər insanının psixologiyasını bir araya gətirən uğurlu nümunədir. Əsərin özəlliyi yalnız əruzdan istifadə edilməsində deyil, əruzun müasir həyatın emosional ritminə uyğunlaşdırılmasındadır.
Şair burada vəzni nümayiş etdirmir, onu hissin təbii hərəkətinə tabe edir. Təkrar, qafiyə, paralel konstruksiyalar, kontrast, metafora, personifikasiya, hiperbola və kinematoqrafik təsvirlər bir sistem halında işləyir.
Şeirin əsas poetik fikrini belə ümumiləşdirmək olar: insan bəzən ən çox adamların arasında tənhadır və həqiqi yaxınlığın qiymətini məhz həmin tənhalıq anında anlayır. “Məni axtar” çağırışı isə bu mənada sadəcə sevgiliyə müraciət deyil, insanın özünü itirdiyi anda onu anlayacaq bir başqa insana ehtiyacının poetik ifadəsidir.
Bu əsər İlqar Fəhminin klassik formaları müasir məzmunla birləşdirmək, şəhər həyatını poetik materiala çevirmək, ritmi emosiyanın daşıyıcısına çevirmək və lirik hissi konkret səhnələr vasitəsilə göstərmək bacarığını aydın nümayiş etdirir. Buna görə “Məni axtar” onun yaradıcılığında klassik poetik yaddaşla müasir insanın psixoloji dünyasının qovuşduğu maraqlı mətnlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

İlqar Fəhminin qəzəl yaradıcılığı: klassik poetik yaddaş və müasir lirik təfəkkür.

İlqar Fəhminin yaradıcılığında qəzəl xüsusi estetik əhəmiyyət daşıyan sahələrdən biridir. Onun qəzəlləri Azərbaycan klassik poeziyasının çoxəsrlik poetik təcrübəsi ilə müasir insanın hiss və düşüncə dünyası arasında əlaqə yaradır. Bu qəzəllərdə klassik forma, əruz ritmi, sevgili obrazı, gecə, ay, göz yaşı, ruh, ölüm və dirilmə kimi ənənəvi poetik anlayışlar qorunmaqla yanaşı, həmin elementlər çağdaş lirik subyektin fərdi duyğuları əsasında yenidən mənalandırılır.
Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr,
Qəmli ruhun haralar gəzdi, biləydim gecələr.
Hər səhər sübh nəsimiylə doğulmaqçün kaş,
Baş qoyub sinənə sakitcə öləydim gecələr.
Bölünüb min yerə, hər zərrəmi bir ulduz edib,
Başın üstündə səmaya düzüləydim gecələr.
Ağlayıb gündüzü biçarə bulud tək sənsiz,
Baxaraq göz yaşıma sənlə, güləydim gecələr.
Sən qaranlıqda ayı seyr elədikcə, mən də,
Ruhuna ay işığıyla süzüləydim gecələr.
Baş daşım üstə dodaq izlərini öpmək üçün,
Allahımdan da xəbərsiz diriləydim gecələr.
Fəhminin qəlbində son arzu qalmış yalnız,
Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr.
“Gecələr” adlı bu qəzəl bu baxımdan xarakterik nümunədir. Əsərin bütün poetik sistemi “gecələr” rədifi ətrafında qurulur:
“Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr,
Qəmli ruhun haralar gəzdi, biləydim gecələr.”
Burada “gecələr” yalnız zaman göstəricisi deyil. O, şeirin emosional və semantik məkanına çevrilir. Gecə gündüzdən fərqli olaraq lirik qəhrəmanın daxili aləminin, xəyalın, həsrətin və qeyri-real görüşün məkanıdır.
Azərbaycan qəzəlinin böyük ənənəsi Füzuli, Nəsimi, Xətai və digər klassiklərin yaradıcılığında formalaşmış mürəkkəb poetik sistemə əsaslanır. Bu sistemdə sevgili ilə aşiq arasındakı münasibət, hicran və vüsal, eşq və iztirab, ölüm və əbədiyyət kimi qarşıdurmalar mühüm yer tutur.

İlqar Fəhmi həmin poetik sistemə yadlaşmır. Əksinə, klassik qəzəlin əsas poetik kodlarından şüurlu şəkildə istifadə edir. Lakin onun məqsədi klassikləri təqlid etmək deyil. Ənənəvi poetik obrazları müasir fərdi hissin ifadəsinə çevirməkdir.
Bu baxımdan İlqar Fəhminin qəzəllərini təqlidçi klassisizm deyil, yaradıcı ənənəçilik kontekstində qiymətləndirmək daha doğrudur.
Qəzəlin ən mühüm texniki xüsusiyyəti “gecələr” rədifidir. Eyni sözün beytlərin sonunda ardıcıl şəkildə təkrarlanması əsərin ritmik və emosional bütövlüyünü təmin edir.
Rədif burada mexaniki təkrar funksiyası daşımır. Hər beytdə “gecələr” yeni semantik çalar qazanır.
Birinci beytdə gecə xəyal və yuxu məkanıdır:
“Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr...”
İkinci beytdə gecə ölüm və vüsal arzusunun məkanına çevrilir:
“Baş qoyub sinənə sakitcə öləydim gecələr.”
Sonrakı beytdə isə gecə kosmik çevrilmə təsəvvürünü yaradır:
“Bölünüb min yerə, hər zərrəmi bir ulduz edib,
Başın üstündə səmaya düzüləydim gecələr.”
Beləliklə, eyni rədif hər beytdə başqa poetik vəziyyət yaradır. Bu, şairin rədifdən yalnız musiqi vasitəsi kimi deyil, kompozisiya dayağı kimi istifadə etdiyini göstərir.
Qəzəldə lirik qəhrəmanın sevgiyə münasibətinin mühüm cəhəti onun öz “mən”indən keçməyə hazır olmasıdır.
“Bölünüb min yerə” ifadəsi aşiqin fiziki bütövlüyünün pozulmasını göstərir. Lakin bu parçalanma məhvolma deyil. Hər zərrə ulduza çevrilir və sevgilinin başı üzərində səmaya düzülür.

Burada klassik sufi-estetik düşüncəni xatırladan bir motiv meydana çıxır: aşiq öz fərdi varlığını itirməklə daha böyük, kosmik bir varlıq halına gəlir.
Ancaq İlqar Fəhminin mətnində bu motiv sırf mistik məzmun daşımır. O, sevgilinin yanında olmaq üçün bütün varlığı ilə çevrilmək arzusunun poetik ifadəsidir.
Qəzəldə təbiət elementləri (ağ duman, sübh nəsimi, ulduz, bulud, ay işığı) olduqca fəaldır. Bu obrazlar klassik qəzəl poetikasından gələn tanış elementlərdir. Lakin onların funksiyası yalnız dekorativ deyil.
Məsələn:
“Ağlayıb gündüzü biçarə bulud tək sənsiz...”
Burada bulud insanlaşdırılır. Buludun ağlaması lirik qəhrəmanın göz yaşının təbiətdəki qarşılığına çevrilir. İnsanla təbiət arasında emosional paralellik yaranır.
Başqa bir beytdə:
“Sən qaranlıqda ayı seyr elədikcə, mən də,
Ruhuna ay işığıyla süzüləydim gecələr.”
Ay işığı burada sevgilinin ruhuna çatmağın vasitəsidir. Lirik qəhrəman sevgilinin fiziki dünyasına daxil ola bilmədiyi üçün kosmik işıq formasında onun ruhuna süzülmək istəyir.
Beləliklə, təbiət hadisələri qəhrəmanın daxili hisslərinin obyektivləşdirilmiş poetik formalarına çevrilir.
Qəzəlin ən dramatik beytlərindən biri budur:
“Baş daşım üstə dodaq izlərini öpmək üçün,
Allahımdan da xəbərsiz diriləydim gecələr.”
Burada klassik qəzəl poetikasının mühüm motivlərindən biri - ölüm və dirilmə motivi meydana çıxır.

Aşiq ölümün sərhədini belə sevgiyə tabe edir. Baş daşı ayrılığın son həddi olduğu halda, “dodaq izləri” həmin sərhədi aşmağa imkan verən simvola çevrilir.
“Allahımdan da xəbərsiz” ifadəsi isə hiperbolik emosional gərginlik yaradır. Aşiqin arzusu o qədər güclüdür ki, hətta ölümün və həyatın sərhədlərini aşmaq istəyir.
Bu beyt qəzəldə məhəbbətin sadəcə hiss deyil, varlığı dəyişdirən və ölüm sərhədini belə pozmağa çalışan metafizik güc kimi təqdim edildiyini göstərir.
Qəzəlin ilk və son beytlərini bir-birinə bağlayan əsas obraz “ağ duman”dır:
“Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr...”
və finalda:
“Fəhminin qəlbində son arzu qalmış yalnız,
Ağ duman tək yuxuna kaş ki, gələydim gecələr.”
Bu təkrar qəzəldə halqavari kompozisiya yaradır.
Son beytdə müəllifin “Fəhmi” təxəllüsündən istifadə etməsi qəzəlin klassik ənənəsinə uyğun gəlir. Klassik qəzəldə şairin öz adını və ya təxəllüsünü məhz son beytdə işlətməsi geniş yayılmış poetik üsuldur.

Burada təxəllüs yalnız müəllif imzası deyil. “Fəhminin qəlbində son arzu...” ifadəsi şeirin əvvəlki bütün emosional inkişafını yekunlaşdırır. Şair sanki bütün arzuları bir nöqtəyə gətirir: sevgilinin yuxusuna daxil olmaq.
Qəzəldə vüsaldan daha çox hicran hakimdir. Lirik qəhrəman sevgiliyə çatmır; o, yalnız yuxuya, küləyə, ulduza, buluda, ay işığına, ruha çevrilərək sevgiliyə yaxınlaşmağa çalışır.
Bu məqam İlqar Fəhminin qəzəl poetikasının maraqlı xüsusiyyətini ortaya çıxarır: aşiq sevgiliyə insan kimi deyil, təbiətin və xəyalın müxtəlif formaları vasitəsilə çatmağa çalışır.
Bu, klassik qəzəldəki “aşiqin özünü sevgilidə əritməsi” ideyasının müasir emosional variantı kimi qiymətləndirilə bilər.

Qəzəlin poetik təbiətini müəyyən edən başlıca vasitələrdən biri əruz ritmidir. İlqar Fəhmi klassik qəzəlin məhz musiqi yaradan xüsusiyyətlərini qoruyur.
Uzun və qısa hecaların müəyyən nizamda düzülməsi misralara danışıq dilindən fərqli, xüsusi melodik axın verir. “Gecələr” rədifinin davamlı təkrarı isə həmin ritmik axını daha da gücləndirir.
Burada müəllifin əruzdan istifadə bacarığı xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki əruz sadəcə texniki vəzn deyil; o, düşüncə və ifadə tərzidir. İlqar Fəhminin qəzəllərində klassik ritm müasir Azərbaycan dilinin canlı intonasiyası ilə uzlaşdırılır.

Şeirin dili poetik, lakin ağır və süni deyil. Klassik qəzəl leksikasından gələn “nəsim”, “ruh”, “səma”, “vüsal” tipli anlayışlarla gündəlik emosional dil birləşir.
Bunun nəticəsində qəzəl nə tam arxaik görünür, nə də klassik formadan uzaqlaşır. Şair klassik poetik söz ehtiyatını müasir emosional ifadə ilə yeniləyir.
Metaforalar da əsasən şəffaf və emosionaldır. Şair mürəkkəb fəlsəfi fikri abstrakt mülahizələrlə deyil, obrazla ifadə edir: duman, ulduz, bulud, ay işığı və göz yaşı oxucunun təsəvvüründə konkret poetik mənzərə yaradır.

Bu qəzəl və ümumən İlqar Fəhminin qəzəl yaradıcılığı əsasında şairin sənətkarlığını bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək olar:

Ənənəyə yaradıcı münasibət.
Klassik qəzəl forması təqlid edilmir, müasir hissin ifadəsinə uyğunlaşdırılır.

Əruzun mənimsənilməsi.
Vəzn şeirin xarici bəzəyi deyil, onun daxili musiqisinin əsasını təşkil edir.

Rədifdən məna yaradan vasitə kimi istifadə.
“Gecələr” sözü hər beytdə yeni emosional çalar qazanır.

Klassik obrazların yenidən mənalandırılması.
Ay, ulduz, bulud, nəsim, duman kimi obrazlar klassik poetik yaddaşdan gəlir, lakin fərdi hissin ifadəsinə çevrilir.

Metaforik düşüncə.
Aşiqin sevgiliyə çatmaq arzusu duman, ulduz, ay işığı, külək və ruh kimi obrazlarla ifadə edilir.

Psixoloji lirizm.
Əsas hadisə xarici dünyada deyil, lirik qəhrəmanın daxilində baş verir.

Təxəllüsdən klassik şəkildə istifadə.
“Fəhminin qəlbində...” ifadəsi qəzəlin klassik sonluq prinsipini qoruyur.

Kompozisiya bütövlüyü.

İlk beytdə meydana çıxan “ağ duman” obrazının son beytdə təkrarlanması qəzəli halqavari şəkildə tamamlayır.
Ümumiyyətlə, İlqar Fəhminin qəzəl yaradıcılığı onun klassik Azərbaycan poeziyasını dərindən mənimsədiyini və bu ənənəni müasir lirik təfəkkürlə birləşdirmək bacarığına malik olduğunu göstərir. Onun qəzəllərində Füzuli və ümumən klassik qəzəl poetikasından gələn eşq, hicran, gecə, ay, ruh, ölüm, dirilmə və təxəllüs kimi poetik kodlar yaşamaqda davam edir. Lakin bu kodlar hazır qəlib kimi təkrarlanmır; fərdi hissin ifadəsi üçün yenidən qurulur.

Təhlil etdiyimiz qəzəldə aşiqin əsas arzusu sevgiliyə fiziki şəkildə qovuşmaq deyil, onun yuxusuna, ruhuna, gecəsinə daxil olmaqdır. Bu səbəbdən qəzəlin poetik məntiqini “var olmaqdan çevrilməyə, çevrilməkdən isə sevgilinin ruhunda yaşamaq arzusuna” doğru hərəkət kimi səciyyələndirmək mümkündür.
İlqar Fəhminin qəzəl sənətkarlığının mühüm cəhəti də məhz buradadır: klassik formanın intizamını müasir insanın fərdi və psixoloji hissləri ilə doldurmaq. O, əruzu, rədifi, qafiyəni və klassik obraz sistemini qoruyaraq qəzəli muzey eksponatına çevirmir; onu yaşayan, hiss olunan və çağdaş oxucuya emosional təsir göstərən poetik formaya gətirməyə çalışır. Bu baxımdan onun qəzəl yaradıcılığı Azərbaycan klassik poetik irsi ilə müasir ədəbi düşüncə arasında qurulan yaradıcı körpülərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

İlqar Fəhminin nəsr əsərlərinə nəzər saldıqda da bu xüsusiyyət aydın görünür. “İlk sui-qəsd”, “Qarğa yuvası”, “Kölgədə əqrəb”, “Akvarium”, “Aktrisa”, “Aqvalanq”, “Bakı tarixindən kollaj” kimi əsərləri onun nəsr imkanlarının genişliyini göstərir.
Xüsusilə “Bakı tarixindən kollaj” əsərinin adı belə müəllifin şəhər yaddaşına və tarixi-mədəni qatlara münasibətinin poetikasını müəyyən mənada ifadə edir. “Kollaj” anlayışı burada təsadüfi deyil, müasir şəhərin yaddaşı ayrı-ayrı insan talelərindən, tarixi hadisələrdən, məkanlardan, xatirələrdən və zaman parçalarından təşkil olunur. Bu baxımdan əsərə şəhər məkanının yalnız coğrafi ərazi deyil, həm də mədəni yaddaş daşıyıcısı kimi yanaşmaq mümkündür.

İlqar Fəhminin yaradıcılığında diqqət çəkən istiqamətlərdən biri “Çənlibel tülküsü” silsiləsidir. “İlk sui-qəsd”, “Qarğa yuvası” və “Kölgədə əqrəb” romanlarını birləşdirən bu silsilə tarix, siyasət, intriqa, insan xarakteri və hakimiyyət münasibətləri kimi mövzuları bədii müstəvidə bir araya gətirir.
Burada tarix yalnız keçmişin təsviri funksiyasını daşımır. Tarixi hadisə insan davranışının, siyasi münasibətlərin və mənəvi seçimlərin araşdırılması üçün materiala çevrilir. Bu yanaşma tarixi nəsrin əsas imkanlarından birinə - keçmiş vasitəsilə bu günü düşünmək imkanına söykənir.
İlqar Fəhminin nəsrində macəra və süjet dinamizmi ilə intellektual marağın birləşməsi də diqqətdən yayınmır. Oxucu hadisələri izləməklə kifayətlənmir, eyni zamanda həmin hadisələrin arxasında dayanan münasibətlər sistemini və insan psixologiyasını dərk etməyə yönəlir.

İlqar Fəhminin yaradıcılığında dramaturgiya xüsusi yer tutur. Onun “Axırıncı qatar”, “Krupye və Ulduz”, “Tut ağacı”, “Müsibəti-Fəxrəddin və...”, “Son reportaj”, “Zümrüd parıltısı”, “Şahnamə”, eləcə də sonrakı illərdə yazdığı “Mənəm, mən”, “İsgəndərə yeni namə”, “Balaca kişilər” kimi pyesləri müxtəlif mövzu və poetik istiqamətləri əhatə edir.
Dramaturgiyanı İlqar Fəhminin yaradıcılığında ayrıca əhəmiyyətli edən məqam müəllifin hadisəni yalnız nəql etmək deyil, onu səhnə konfliktinə çevirmək bacarığıdır. Nəsrdə müəllifin təsvir edə bildiyi daxili vəziyyət dramaturgiyada dialoq, pauza, davranış, səhnə hərəkəti və qarşıdurma vasitəsilə ifadə olunmalıdır. Bu isə tamam fərqli bədii düşüncə tələb edir.

“Son reportaj”ın, “Mənəm, mən”in, “İsgəndərə yeni namə”nin və “Balaca kişilər”in müxtəlif teatr kollektivləri tərəfindən səhnələşdirilməsi onun dramaturgiyasının yalnız kağız üzərində qalmadığını, canlı teatr prosesinə daxil olduğunu göstərir.
Burada diqqət çəkən başqa bir məqam müxtəlif nəsil və yaradıcılıq məktəblərinə mənsub rejissorların onun pyeslərinə müraciət etməsidir. Bəhram Osmanov, Mehriban Ələkbərzadə və Nicat Kazımov kimi rejissorların quruluşları dramaturqun mətnlərinin müxtəlif səhnə yozumlarına açıq olduğunu nümayiş etdirir.

Bu mənada İlqar Fəhminin dramaturgiyasının əsas xüsusiyyətlərindən birini interpretasiyaya açıqlıq kimi səciyyələndirmək mümkündür. Əsl dramaturji mətnin gücü də müəyyən mənada buradan başlayır: əsər müəllifin yazı masasından ayrıldıqdan sonra rejissorun, aktyorun və tamaşaçının yaradıcılıq təcrübəsinə daxil ola bilməlidir.

İlqar Fəhminin yaradıcılığının digər mühüm istiqaməti kinodramaturgiyadır. “Ölüm növbəsi”, “Aktrisa”, “Dərvişin qeydləri”, “Axırıncı dayanacaq”, “Gecə qonağı”, “Bakı gecələri”, “Qayıdış”, “Əlvida, Şmidt!” və digər ekran əsərləri onun kino ilə uzunmüddətli yaradıcılıq münasibətini göstərir.
Ədəbiyyatdan kinoya keçid sadəcə əsərin ekranlaşdırılması demək deyil. Kino özünəməxsus dramaturji və vizual dil tələb edir. Yazıçı üçün təsvir edilən hadisə kinodramaturq üçün görüntüyə, hərəkətə, ritmə, kadrlararası münasibətə çevrilməlidir.

İlqar Fəhminin yaradıcılığında bu keçidin xüsusi əhəmiyyəti var. Çünki onun nəsr təcrübəsi ekran dramaturgiyasının psixoloji və süjet imkanları ilə birləşir. Beləliklə, söz və görüntü arasında qarşılıqlı təsir yaranır.
“Aktrisa” filminin 2011-ci ildə Kann kinofestivalında Azərbaycan pavilyonunun açılışında nümayiş etdirilməsi də bu yaradıcılıq istiqamətinin diqqətçəkən nəticələrindən biridir. Əsərin həm roman, həm də ekran əsəri kimi mövcudluğu isə İlqar Fəhminin janrlararası yaradıcılıq modelinin xarakterik nümunəsi sayıla bilər.

İlqar Fəhminin yaradıcılığı haqqında danışarkən onun klassik ədəbi irsə münasibətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Əruz məclislərində iştirakı, qəzəl ənənəsinə marağı və klassik poetik formaları müasir yaradıcılıqla əlaqələndirməsi onun estetik dünyagörüşünün mühüm komponentlərindəndir.

Lakin burada ənənəyə münasibət yalnız keçmişə bağlılıq formasında anlaşılmamalıdır. Ənənə yaradıcı şəxs üçün hazır model deyil, yeni məna yaratmaq vasitəsidir. İlqar Fəhminin yaradıcılığında klassik poetik yaddaşın müasir nəsr, dramaturgiya və kino dili ilə qarşılaşdırılması məhz bu baxımdan maraqlıdır.
Bu yaradıcılıq modeli Azərbaycan ədəbiyyatının tarixilik və müasirlik probleminə də özünəməxsus münasibət formalaşdırır. Klassik irsdən gələn obrazlar, düşüncə formaları və poetik prinsiplər müasir insanın dünyası ilə təmasda yeni məna qazanır.

Yaradıcılıqla yanaşı ədəbi təşkilatçılıq.

İlqar Fəhminin fəaliyyəti yalnız şəxsi yaradıcılıqla məhdudlaşmır. Uzun illər “Ulduz” jurnalında çalışması, müxtəlif ədəbi layihələrdə iştirakı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyində yaradıcılıq məsələləri üzrə fəaliyyət göstərməsi onun ədəbi prosesin təşkilati tərəfinə də yaxından bağlı olduğunu göstərir.
Bu məqam mühümdür. Ədəbiyyat yalnız ayrı-ayrı müəlliflərin yazdığı əsərlərin məcmusu deyil; o, həm də nəşr, ədəbi müzakirə, jurnal fəaliyyəti, gənc müəlliflərin üzə çıxarılması, yaradıcılıq mühiti və institusional münasibətlər sistemi ilə yaşayan canlı prosesdir.
İlqar Fəhminin müxtəlif illərdə televiziya və mədəni layihələrdə iştirakı da onun ədəbiyyatın ictimai kommunikasiya imkanlarına marağını göstərir. “Məclisi-Üns” ədəbi verilişində aparıcı-redaktor kimi fəaliyyəti, muğam televiziya müsabiqəsi ilə bağlı fəaliyyəti onun söz sənətini daha geniş auditoriyaya çatdırmaq istiqamətindəki fəaliyyətinin nümunələridir.

İlqar Fəhminin Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində kinoşünaslıq və ekran dramaturgiyası istiqamətində fəaliyyət göstərməsi onun yaradıcılıq təcrübəsinin yeni nəsil sənətçilərə ötürülməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Yazıçının pedaqoji fəaliyyəti yaradıcılıq təcrübəsinin nəzəri biliklə tamamlanmasına imkan verir. Xüsusilə ssenari yaradıcılığı kimi həm nəzəri, həm də praktiki hazırlıq tələb edən sahədə müəllif təcrübəsinin tələbələrə ötürülməsi sənət məktəbinin davamlılığı baxımından vacibdir.
Bu aspektdən yanaşdıqda İlqar Fəhminin fəaliyyəti üç istiqamətdə ümumiləşdirilə bilər: yaratmaq, ədəbi-mədəni prosesi təşkil etmək və yeni yaradıcı nəslə təcrübə ötürmək. Bu üç istiqamətin bir sənətkarın fəaliyyətində birləşməsi onun yaradıcılıq portretini daha dolğun edir.

İlqar Fəhminin yaradıcılığı müxtəlif illərdə bir sıra mükafatlarla qiymətləndirilib. 2003-cü ildə “İlin ən yaxşı gənc şairi”, 2007-ci ildə “Rəsul Rza” ədəbi mükafatı, 2008-ci ildə MDB ölkələri gənc şairləri arasında keçirilən poeziya yarışının diplomu, 2011-ci ildə “Bakı tarixindən kollaj” əsərinə görə “Humay” mükafatı onun yaradıcılıq fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərinə verilən qiymətin göstəricilərindəndir.

2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar mədəniyyət işçisi” fəxri adına layiq görülməsi, Nizami Gəncəvinin 880 illiyi ilə bağlı xatirə nişanı ilə təltif olunması, daha sonra Heydər Əliyevin 100 illiyinə həsr olunmuş yubiley medalı ilə mükafatlandırılması isə onun uzunmüddətli mədəni fəaliyyətinin dövlət səviyyəsində də qiymətləndirildiyini göstərir.
Lakin sənətkarın yaradıcılıq bioqrafiyasını yalnız mükafatlarla ölçmək mümkün deyil. Ədəbi nüfuzun əsas göstəricisi zamanın sınağından keçən əsərlər, müxtəlif janrlarda meydana qoyulan bədii axtarışlar və həmin əsərlərin oxucu, tamaşaçı və sənət mühiti ilə qurduğu münasibətdir.

İlqar Fəhminin 51 yaş onun yaradıcılıq yoluna nəzər salmaq üçün yaxşı fürsətdir. Lakin yarım əsrlik yaş sənətkar üçün yekun nöqtə deyil. Əksinə, əvvəlki yaradıcılıq təcrübəsinin yeni mərhələdə ümumiləşdirilməsi və daha dərin bədii axtarışlara çevrilməsi üçün bir başlanğıcdır.
Onun yaradıcılıq yoluna bütöv şəkildə nəzər saldıqda bir xətt xüsusilə aydın görünür: sözün müxtəlif sənət formalarında yaşadılması. Şeir onun üçün ritm və poetik duyğu, nəsr hadisə və xarakter, dramaturgiya konflikt və səhnə, kino isə görüntü və hərəkət deməkdir. Bu sahələr ayrı-ayrı istiqamətlər kimi görünsə də, hamısının mərkəzində insan və onun mürəkkəb mənəvi dünyası dayanır.

İlqar Fəhminin yaradıcılığını səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də məhz budur: o, bir janrın sərhədləri daxilində dayanmağı deyil, sözün müxtəlif ifadə imkanlarını sınamağı üstün tutur. Bu baxımdan onun yaradıcılıq portreti müasir Azərbaycan ədəbiyyatında janrlararası düşüncənin maraqlı nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Əlli yaş sənətkarın keçdiyi yolun mənzərəsini daha aydın görməyə imkan verir. Bu mənzərədə şeir kitabları, romanlar, povestlər, pyeslər, kinoromanlar, ssenarilər, televiziya layihələri, teatr səhnələri və pedaqoji fəaliyyət bir-birini tamamlayır.

İlqar Fəhmi yaradıcılıq həyatının bu yeni mərhələsinə də sözə olan inamı ilə daxil olur. Çünki əsl sənətkar üçün yaş yalnız zaman ölçüsü deyil; toplanmış təcrübənin yeni bədii enerjiyə çevrilməsi imkanından xəbər verir.

İlqar Fəhminin doğum günü münasibətilə ona möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları, daha neçə-neçə maraqlı əsər və Azərbaycan mədəniyyətinə xidmət yolunda davamlı nailiyyətlər arzulayırıq. Onun yaradıcılıq yolunun bundan sonrakı səhifələrinin də söz, səhnə və ekran sənətimizin yaddaşında özünəməxsus izlər buraxacağı şübhəsizdir.

• Fransada sinaqoqdan dəyəri 100 min avro olan Tövrat tomarları oğurlandı
• Alla Puqaçova niyə əsa ilə gəzir?
• Sevdiyi qadın üçün 130 mahnı yazdı - Ömrünü ruhi xəstəxanada başa vuran dahi bəstəkar kimdir?