Kulis.az "Dahi şəxsiyyətlərimizin Azərbaycan xalqının milli-mədəni irsinin inkişafına töhfələri" rubrikası çərçivəsində görkəmli Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

XII əsr Yaxın və Orta Şərq mədəniyyəti tarixinə "Şərq İntibahı" kimi daxil olub. Bu dövr feodal dağınıqlığının, saray intriqalarının və siyasi böhranların fonunda elmin, fəlsəfənin, humanist düşüncənin və şeir sənətinin görünməmiş bir zirvəyə yüksəldiyi unikal mərhələdir. Məhz bu intibah dalğasının mərkəzində — qədim Şirvan torpağında klassik Azərbaycan ədəbiyyatında qəsidə janrının müqayisəsiz ustadı Əfzələddin Bədil ibn Əli Xaqani Şirvani (təxminən 1120/1126, Şamaxı – 1199, Təbriz) yetişib.

Xaqani poeziyası özünün coşqun poetik təfəkkürü, ensiklopedik intellektual dərinliyi və üsyankar ruhu ilə XII əsr söz sənətinə silinməz möhür vurub. Görkəmli ədəbiyyatşünaslar — akademik Həmid Araslının və klassik Şərq təzkirəçilərinin (Dövlətşah Səmərqəndi, Əmin Əhməd Razi) tədqiqatlarına əsaslanaraq demək olar ki, Xaqani şeiriyyəti təkcə dövrünün saray ədəbiyyatı çərçivəsində qalmayıb, fərdi azadlıq və insan ləyaqətinin bədii bəyanına çevrilib.

***

Xaqani Şamaxıda, müxtəlif mədəniyyətlərin və inancların qovuşduğu sənətkar ailəsində dünyaya gəlib. Atası Əli dülgər, anası isə bizanslı/yunan mənşəli kəniz olub, sonradan İslamı qəbul edərək Rəbiə adını alıb. O, dövrünə görə savadlı, tikişçilik və toxuculuq bacarığı olan müdrik bir qadın kimi təsvir edilir. Şair anasını xristianlıqdakı müqəddəs Məryəmə bənzədir, onun necə təmiz və pak bir həyat sürdüyünü, İslamı qəbul etdikdən sonra isə dindar bir müsəlman kimi yaşadığını tərənnüm edir.

Yeri gəlmişkən, Xaqani Şirvani klassik Şərq poeziyasında xristianlıq istilahlarına, İsa peyğəmbər, Məryəm, xaç, kilsə və İncil rəmzlərinə dərindən bələd olan şairdir. Məhz anasının mənşəyi və ona uşaqlıqdan öyrətdiyi bilgilər sayəsində Xaqani poeziyasında xristian teologiyasına aid ən mürəkkəb metaforalar, simvolikalar belə çox təbii və dəqiq şəkildə işlənib. Akademik Həmid Araslı, Yevgeni Bertels, Ziya Bünyadov və digər məşhur alim və təzkirəçilər Xaqaninin anasının xristian mənşəli olmasını onun bədii təfəkküründəki dini-fəlsəfi tolerantlığın əsas səbəblərindən biri kimi göstərirlər.

Erkən yaşlarında atasını itirən gənc Əfzələddinin tərbiyəsi və hərtərəfli təhsili ilə əmisi — dövrünün tanınmış təbibi, astronomu və alimi Kafiəddin Ömər ibn Osman məşğul olub. Əmisinin rəhbərliyi altında fəlsəfə, təbabət, astronomiya, riyaziyyat, məntiq və ilahiyyat elmlərinə dərindən yiyələnən şair, eyni zamanda ərəb və fars dillərini mükəmməl mənimsəyib. Bu çoxtərəfli hazırlıq sonralar onun poeziyasına xüsusi bir intellektual dərinlik və elmi poetika gətirib.

Şairin poetik istedadının miqyasını görən ustadı və qayınatası Əbül-Əla Gəncəvi tərəfindən onun Şirvanşahlar sarayına yolu açılıb. Şirvanşah III Mənuçöhrün göstərişi ilə şairə "Xaqani" ("Xaqana mənsub") təxəllüsü verilib və o, sarayın Baş Şairi (Məliküş-şüəra) dərəcəsinə yüksəlib.

Şirvanşahlar sarayında böyük nüfuz, rütbə və mənsəb qazansa da, Xaqaninin azadlıqsevər təbiəti saray mühitinin intriqaları, riyakarlıq və paxıllıq ab-havası ilə barışa bilmirdi. O, saray məddahlığından sıxılır, ruhi azadlığa can atırdı. Şair 1156–1157-ci illərdə ilk Həcc ziyarətinə yollanaraq bu səfərdən doğan təəssüratlarını məşhur "Töhfətül-İraqeyn" poemasında əks etdirmişdi. Lakin sonrakı illərdə, xüsusilə taxta I Axsitan gəldikdən sonra saraydakı ab-hava daha da dözülməz hal almışdı.

Şairin saraydan birdəflik uzaqlaşmaq və Şirvanı gizlicə tərk etmək cəhdləri Şirvanşah I Axsitan tərəfindən qəzəblə qarşılanıb və bu münaqişə 1170-ci illərin əvvəllərində Xaqaninin Şabran qalasında zindana atılması ilə nəticələnib. Məhz burada onun dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə daxil olan məşhur "Həbsiyyə" şeirlər silsiləsi yaranıb.

Klassik Şərq poeziyasında zindan mövzusu təkcə bir şairin şahidi olduğu fiziki məhrumiyyətlərin bədii bəyanı deyil, həm də azadlıq aşiqi olan insan ruhunun mənəvi qürur sınağıdır. Xaqaninin Şabran qalasında zindana atılması onun həm taleyində, həm də yaradıcılıq yolunda köklü bir dönüş nöqtəsi olub. "Həbsiyyə" yalnız Xaqaninin şəxsi faciəsi deyil, feodal ədalətsizliyinə, saray intriqalarına və insani ləyaqətin tapdalanmasına qarşı elan edilmiş bədii-fəlsəfi bir protestdir.

Xaqaninin Şabran qalasındakı həbsi təsadüfi bir saray anlaşılmazlığı deyildi; bu, saray rejiminin daxili mexanizmi ilə şairin üsyankar, ləyaqətli xarakteri arasındakı qaçılmaz toqquşmanın məntiqi nəticəsi idi. Sarayda böyük şöhrət qazanan şair çox keçmədən bu parlaq həyatın arxasındakı mənəvi çürüməni dərk etmişdi. Qayınatası və ustadı Əbül-Əla Gəncəvi başda olmaqla, saray mühitindəki digər qələm sahiblərinin həsədi, paxıllığı və iftiraları Xaqanini ruhi tənhalığa sürükləyirdi. O, saray məddahlığından, şahların iradəsinə kör-koranə tabe olmaqdan iyrənir, daxili azadlığa can atırdı.

Şairin Şirvanı tərk edərək Həcc ziyarəti bəhanəsilə Yaxın Şərqə qaçmaq cəhdi Şirvanşah I Axsitanın hakimiyyət iddialarına vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilmişdi. Şah üçün Xaqani sadəcə bir şair deyil, sarayın əzəmətini təcəssüm etdirən canlı bir əfsanə idi; onun saraydan getməsi sarayın nüfuzunun sarsılması dərəcəsində qəbul edilirdi. Nəticədə, gizli səfər planı faş olunan Xaqani həbs edilərək Şabran qalasının qaranlıq zindanına atılmışdı.

Şabran zindanı Xaqaninin fiziki varlığını buxovlasa da, onun poetik təfəkkürünü və mənəvi azadlığını daha da itilədi. "Həbsiyyə" silsiləsinə daxil olan qəsidələrdə şair şəxsi iztirablarını ümumbəşəri müstəviyə qaldırmağı bacarıb. Xaqani şeirində zəncirlər, qandallar və soyuq daş divarlar sadəcə cansız əşyalar deyil; onlar şairin mənəvi ucalığını nümayiş etdirən canlı şahidlərə çevrilir. Şair ayaqlarına vurulmuş kəsif dəmir zəncirləri öz ləyaqətinin bəzəyi, azadlıq əqidəsinin nişanəsi sayır. Zindanın divarları onun düşüncələrinin qarşısını kəsə bilmir, əksinə, mənəvi gücünü möhkəmləndirir:

Xaqani qürbətə basalı ayaq,

Olmuş tək qapılı bir evdə dustaq.

Xaqani, xoş həyat fikrindən əl çək!

Dünyada tapılmaz dərdsiz bir ürək.

Xaqaninin əmisi Kafiəddin Ömər ibn Osmandan aldığı fəlsəfə, astronomiya, təbabət, məntiq və həndəsə elmləri zindan poeziyasında özünü parlaq şəkildə büruzə verir. O, ayağındakı zəncirin halqalarını astronomik bürc və planetlərlə, zindanın qaranlığını isə cəhalət dünyası ilə müqayisə edir. Bu, yalnız emosional bir ah-nalə deyil, dərin intellektual bünövrəyə söykənən poetik fəlsəfədir.

"Həbsiyyə" qəsidələrində Xaqani özünü məzlum, şahı və onun saray əyanlarını isə zalım kimi ifşa edir. O, ədalətsiz cəmiyyəti, dəyərsizliyə qiymət verən feodal mühitini kəskin tənqid atəşinə tutur. Zindanda yazdığı bədii nümunələrdə şairin insanpərvərliyi (humanizmi) özünü göstərir: o, təkcə özü üçün deyil, bütün haqsızlığa uğramışlar, insan ləyaqəti alçaldılanlar üçün fəryad edir.

Ədəbiyyatşünaslıqda Xaqani Şirvani Azərbaycan poeziyasında "Həbsiyyə" (zindan poeziyası) ənənəsinin bünövrəsini qoyan və ümumşərq miqyasında bu mövzunu ən yüksək estetik və fəlsəfi zirvəyə qaldıran sənətkar kimi qəbul olunur. Şərq poeziyasında bu təmayülün ilkin nümunələrini XI əsrdə Məsud Səd Salman qələmə almış olsa da, məhz Xaqani zindan mövzusunu dar şəxsi dərd və şikayət çərçivəsindən çıxararaq universal fəlsəfi təfəkkür səviyyəsinə yüksəldib. O, qəsidə janrının strukturunu dəyişərək, ənənəvi şah mədhiyyəsi yerinə insani azadlığın tərənnümünü və zalımların ifşasını gətirib. Məhz bu cəsarətli poetik üsyan sonrakı dövr Şərq ədəbiyyatına (xüsusən Nizami Gəncəvi kimi mütəfəkkirlərin humanist pafosuna) dərin təsir göstərib.

Şabran qalasının zülmət divarları Xaqaninin cismini sıxsa da, onun azadlıqsevər ruhunu və poetik irsini məhv edə bilmədi. Akademik Ziya Bünyadovun və Yevgeni Bertelsin də qeyd etdiyi kimi, Xaqaninin "Həbsiyyə" silsiləsi dəmirlərin, zəncirlərin və daş divarların insan ideyaları qarşısında nə qədər aciz olduğunu sübut edən bədii abidədir. Şabran zindanından ucalan bu səs, XII əsrdən günümüzə qədər insan ləyaqətinin və mənəvi azadlığın yenilməz rəmzi kimi əks-səda verməkdədir.

Zindandan azad edildikdən sonra Xaqani Şirvanla bütün tellərini qırmağa qərar verərək Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə ikinci böyük səyahətinə (təxminən 1176-cı il Həcc səfəri) çıxıb. Şairin Yaxın Şərq səfərləri onun həm mənəvi dünyagörüşünü genişləndirib, həm də ədəbi irsinə iki böyük şah əsər bəxş edib: "Töhfətül-İraqeyn" və "Mədain xərabələri".

"Töhfətül-İraqeyn" ("İki İraqın töhfəsi", 1156–1157):

Şərq ədəbiyyatında ilk poetik səyahətnamə sayılan bu məsnəvidə şair birinci Həcc səfəri zamanı Şamaxıdan Məkkəyə qədər keçdiyi yolları, gördüyü şəhərləri, qarşılaşdığı alim və mütəfəkkirləri təsvir edir. Əsər təkcə coğrafi səyahət deyil, həm də insanın mənəvi özünütəsdiq yoludur. Əsərdə doğma yurdun, təbiətin, əmisi Kafiəddinin və anasının obrazları böyük məhəbbətlə canlandırılıb.

"Mədain xərabələri" qəsidəsi:

İraq səfəri zamanı Mədaində Sasani hökmdarlarının dağılmış Tağı-Kəsra sarayını ziyarət edərkən yazdığı bu fəlsəfi qəsidə dünya ədəbiyyatında fanilik və tənəzzül mövzusunda yazılmış ən qüdrətli əsərlərdəndir. Şair keçmişin dəbdəbəsini və bu günün viranəliyini müqayisə edərək insani qürura, cahilliyə və zülmə qarşı dərin bir fəlsəfi xəbərdarlıq edir.

İbrətlə bax, ey könlüm, bu aləmə, gəl, bir an,
Eyvani-Mədaini ayineyi-ibrət san...

Hər bülbülü bir bayquş, hər nəğməni bir növhə,
İzlər bu cahan içrə, olma buna, gəl, heyran.

Biz ədl sarayıykən, zülm ilə xarab olduq,
Zalimlər olan qəsrə, gör, neyləyəcək dövran.

Xaqani Şirvaninin irsi həm həcm, həm də məzmun baxımından olduqca zəngindir:

Divan və "Mənşəət": Onun divanı 25 min beytə yaxın qəsidə, qəzəl, qitə və rübailərdən ibarətdir. Eyni zamanda şairin "Mənşəət" adı ilə toplanmış 60-dan çox məktubu dövrün ictimai-siyasi, mədəni və ədəbi həyatını öyrənmək üçün əvəzsiz tarixi-bədii mənbədir.

Qəsidə ustadı: Xaqani Şərq poeziyasında qəsidə janrını formaca ən mürəkkəb, məzmunca isə ən dərin fəlsəfi və ictimai səviyyəyə qaldırıb.

Mürəkkəb metafora və elmilik: Şairin dilində astronomiya, təbabət, məntiq, həndəsə və dini istilahlar poetik fiqurlara çevrilir. Bu intellektual üslub onun şeirlərinə xüsusi dərinlik verir.

Lirik kədər və ağılar (mərsiyyələr): Ömrünün son illərində həyat yoldaşını, gənc oğlunu (Rəşidəddin) və yaxın dostlarını itirən şairin yazdığı mərsiyyələr Şərq ədəbiyyatında dərin səmimiyyəti və insani yanğısı ilə seçilir.

***

Şirvana bir daha qayıtmaq istəməyən söz ustası ömrünün son illərini Təbrizdə keçirib. O, 1199-cu ildə Təbrizdə vəfat etmiş və şəhərin məşhur "Məqbərətüş-şüəra" (Şairlər məqbərəsi) qəbiristanlığında dəfn olunub.

Xaqani Şirvani azərbaycanlı olmasına baxmayaraq, dövrün ədəbi ənənələrinə uyğun olaraq əsərlərini əsasən fars və ərəb dillərində qələmə alıb, lakin öz bədii təfəkküründə, təsvir etdiyi mühitdə və humanizm ideyalarında doğma Azərbaycan ruhunu yaşadıb. Akademik Ziya Bünyadov və Yevgeni Bertels kimi görkəmli şərqşünasların da vurğuladığı kimi, Xaqani bəşəriyyətin poetik xəzinəsinə adını yazdırmış əbədi bir söz xaqanıdır.

• "Aşiq olmaqdan özümü saxlaya bilmirəm..." - "Can't help falling in love" necə yarandı?
• Xalq yazıçısı Anar: "Əgər daxilində boşluq, aqressiya və paxıllıq varsa, onlar..." - Müsahibə
• Bukingem sarayından Diananın qardaşına sərt bəyanat