writer1

Ağalar Qut

Məqalə sayı

13
clock11:40 calendar-gray 27 Mart 2020 view-gray1620 dəfə oxunub
view-gray1620 dəfə oxunub

Böyük dilçimizin yanıldığı məqam

İllərdir üzərində işlədiyim, bəzən hətta haçansa bitirə biləcəyimə özümün də inamımı itirdiyim kitabımın əlyazmasından, istisna kimi, bir abzas bölüşürəm. (azacıq qısaldaraq və üslubunu dəyişdirərək)

Bir vaxtlar dilimizdə uzaq “o” ilə yaxın “bu” işarə əvəzliklərindən başqa, bir də o uzaqlıqla bu yaxınlığın ortasını, yəni nə “bu” deyə yanımızda, nə də “o” deyə uzağımızda göstərəcəyimiz, başqa sözlə desək, orta yerdə dayananı, daha doğrusu, qabaqcadan artıq bildirilmiş olanı ifadə edən bir “şol” əvəzliyimiz də vardı. M. Kazımbəy “Türk-tatar dilinin qrammatikası” kitabında “bu” ilə yanaşı “şu” əvəzliyini də göstərir, ancaq onları mənaca ayırd etmir. Bu əvəzlik İ. Nəsiminin dilində (15-ci əsr) “şol” formasında tez-tez işlənərdi:

“Uğramaz aşiqdən özgə şol oxun peykanına”,
“Şol səbəbdən könlümün halı pərişan oldu gəl!”.

Şol əvəzliyini Türkiyədə yaşayan bacı-qardaşlarımız “şu” deyə qısaldaraq saxlayıblar, biz isə itirmişik, unutmuşuq. Kumukcada da “şol” əvəzliyi qalmaqdadır: “Şol yerdən gündüz ötməs ərlər ki...” (B.Çobanzadə).

Əhməd Harami dastanımızda (13-cü əsr) bu əvəzlik “şoluq dəm”, “şoluq saat” formasında söylənir:

“Şoluq saət genə gəldi saraya,
Nigarilə oturdu bir araya”.

Dədə Qor Qut dastanımızda oxuyuruq:

“Qazanıñ qapulu Dərvənddə on biñ qoyunı vardır. Şol qoyunları dəxi götürsək, Qazana ulu heyif edərdik.” “Mərə oğlan, al şol barmağımdakı yüzügi, parmağıñ taq, saña, ox və qılınc kar eyləməsün. Dəpəgöz aydır: “Oğlan, şol günbədi gördüñmi?” “Meydandakı şol oğlanı dutuñ.”

Mərhum böyük dilçimiz T.Hacıyev “şol”u “o” işarə əvəzliyi kimi tərcümə edərkən bərk yanılmışdır.

Yekun: Şol – o deyil, bu da deyil, “o” ilə “bu”nun ortasıdır. Şol işarə əvəzliyi ingilis dilində the, alman dilində der, die, das, derselbe, dieselbe, dasselbe, jene- kimi əvəzliklərin müqabilidir. Mənim görüşümcə, Azərbaycan dilində farscadan alıb işlətdiyimiz “həmin” (“haman”) işarə əvəzliyi – unutduğumuz öz “şol” əvəzliyimizin əvəzinə işlənməkdədir. Yəni “şol”u ana dilimizdən didərgin salan – farscanın şol “həmin” sözüdür.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Bakı Beynəlxalq Qısa Filmlər Festivalı keçiriləcək
14:15 03 Avqust 2021
Nazirlik rəsmisi: “Kinostudiyaya ən müasir avadanlıqlar almışıq”
13:30 03 Avqust 2021
Bir bax, başın üstə günəş doğulur – Ramiz Rövşən Şuşaya şeir oxudu - Video
12:45 03 Avqust 2021
Allaha inanmadı, 16 yaşlı qızla evləndi, oğlunun ölümündə özünü günahkar bildi - Xalq şairindən 10 maraqlı fakt
12:01 03 Avqust 2021
Öz ölümünü yazan şair - Günün şeiri
11:30 03 Avqust 2021
Qələbədən yazmaq çox çətindir
11:01 03 Avqust 2021
“Orxan Pamukun evi inanılmaz dərəcədə geniş idi” – Söhbət
10:30 03 Avqust 2021
Deyirsən, anamın yerində ayrı arvadla mazaqlaşsın? – Yeni hekayə
09:01 03 Avqust 2021
Açıq havada Kino Günü keçirildi - Fotolar
08:49 03 Avqust 2021
Azərbaycanlı şair vəfat etdi
08:08 03 Avqust 2021
"Qapalı olan həyatımın qapılarını indi açıram..." - Fəxrəddin Manafovla yubiley müsahibəsi
21:00 02 Avqust 2021
Milli Qəhrəman haqqında sənədli film çəkilib
18:50 02 Avqust 2021
Hafiz Təmirovun yeni kitabı çıxıb
18:08 02 Avqust 2021
Prodüserlər Gildiyasına sədr seçildi
17:20 02 Avqust 2021
Maestro Niyazinin xatirəsi yad olunub
16:55 02 Avqust 2021
Qazi-şair gündəliklərini məktəblilərlə birlikdə yazacaq – Yeni layihə
16:00 02 Avqust 2021
Lalə Azərtaşın telefon zəngi və yarımçıq səmimiyyəti
15:04 02 Avqust 2021
Təsadüfən dirijor oldu, kasıblıqdan vərəmə tutuldu, xanımını oğulluğu boğaraq öldürdü – Niyazidən 10 inanılmaz fakt
15:01 02 Avqust 2021
Kino cameəmizin 2 avqust yanlışı: Elit sənət illüziyası
14:16 02 Avqust 2021
Azərbaycanlı şair vəfat etdi
13:35 02 Avqust 2021