writer1

Ağalar Qut

Məqalə sayı

11
clock11:40 calendar-gray 27 Mart 2020 view-gray1258 dəfə oxunub
view-gray1258 dəfə oxunub

Böyük dilçimizin yanıldığı məqam

İllərdir üzərində işlədiyim, bəzən hətta haçansa bitirə biləcəyimə özümün də inamımı itirdiyim kitabımın əlyazmasından, istisna kimi, bir abzas bölüşürəm. (azacıq qısaldaraq və üslubunu dəyişdirərək)

Bir vaxtlar dilimizdə uzaq “o” ilə yaxın “bu” işarə əvəzliklərindən başqa, bir də o uzaqlıqla bu yaxınlığın ortasını, yəni nə “bu” deyə yanımızda, nə də “o” deyə uzağımızda göstərəcəyimiz, başqa sözlə desək, orta yerdə dayananı, daha doğrusu, qabaqcadan artıq bildirilmiş olanı ifadə edən bir “şol” əvəzliyimiz də vardı. M. Kazımbəy “Türk-tatar dilinin qrammatikası” kitabında “bu” ilə yanaşı “şu” əvəzliyini də göstərir, ancaq onları mənaca ayırd etmir. Bu əvəzlik İ. Nəsiminin dilində (15-ci əsr) “şol” formasında tez-tez işlənərdi:

“Uğramaz aşiqdən özgə şol oxun peykanına”,
“Şol səbəbdən könlümün halı pərişan oldu gəl!”.

Şol əvəzliyini Türkiyədə yaşayan bacı-qardaşlarımız “şu” deyə qısaldaraq saxlayıblar, biz isə itirmişik, unutmuşuq. Kumukcada da “şol” əvəzliyi qalmaqdadır: “Şol yerdən gündüz ötməs ərlər ki...” (B.Çobanzadə).

Əhməd Harami dastanımızda (13-cü əsr) bu əvəzlik “şoluq dəm”, “şoluq saat” formasında söylənir:

“Şoluq saət genə gəldi saraya,
Nigarilə oturdu bir araya”.

Dədə Qor Qut dastanımızda oxuyuruq:

“Qazanıñ qapulu Dərvənddə on biñ qoyunı vardır. Şol qoyunları dəxi götürsək, Qazana ulu heyif edərdik.” “Mərə oğlan, al şol barmağımdakı yüzügi, parmağıñ taq, saña, ox və qılınc kar eyləməsün. Dəpəgöz aydır: “Oğlan, şol günbədi gördüñmi?” “Meydandakı şol oğlanı dutuñ.”

Mərhum böyük dilçimiz T.Hacıyev “şol”u “o” işarə əvəzliyi kimi tərcümə edərkən bərk yanılmışdır.

Yekun: Şol – o deyil, bu da deyil, “o” ilə “bu”nun ortasıdır. Şol işarə əvəzliyi ingilis dilində the, alman dilində der, die, das, derselbe, dieselbe, dasselbe, jene- kimi əvəzliklərin müqabilidir. Mənim görüşümcə, Azərbaycan dilində farscadan alıb işlətdiyimiz “həmin” (“haman”) işarə əvəzliyi – unutduğumuz öz “şol” əvəzliyimizin əvəzinə işlənməkdədir. Yəni “şol”u ana dilimizdən didərgin salan – farscanın şol “həmin” sözüdür.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Nana sevirdi - Nərmin Kamaldan hekayə
12:31 17 Yanvar 2021
“Ah, bu uzun sevda yolu” onlayn nümayiş ediləcək
17:20 16 Yanvar 2021
“Əli Kərim deyib ki, məndən yaxşı yazır” - Azərbaycanlı şairin son müsahibəsi
16:30 16 Yanvar 2021
Muzey və sərgi salonları bu tarixdən fəaliyyətə başlayacaq
15:17 16 Yanvar 2021
Çıxın dağlara-daşlara səpələnək, atışaq - Eyvaz Əlləzoğlunun hekayəsi
13:32 16 Yanvar 2021
20 Yanvarla bağlı sənədli film çəkilir - Video
12:15 16 Yanvar 2021
"Xəmsə möcüzəsi" müsabiqəsinə start verildi
11:15 16 Yanvar 2021
Fuad Poladov: “Nəyə görə həbs olunduğumu bilməliydim” – Müsahibə
09:00 16 Yanvar 2021
Onu babasının adıyla çağırdılar, "başı Sovet çəkici ilə əzilməlidir" dedilər, ardıcıl iki dəfə sürgün etdilər - Almas İldırımın məşəqqətli həyatı
20:45 15 Yanvar 2021
“Santa Barbara” serialının qəhrəmanı vəfat etdi
18:46 15 Yanvar 2021
Milli Teatr Vətən müharibəsi iştirakçısını işlə təmin etdi - Foto
18:19 15 Yanvar 2021
Azərbaycanlı rəssamın ABŞ -da fərdi sərgisi açıldı
17:37 15 Yanvar 2021
Cəfər Cabbarlı ilə Səməd Vurğun Onu niyə anlamırdılar?
17:14 15 Yanvar 2021
Görkəmli ingilis rejissorun kitabı Azərbaycan dilində - İlk dəfə
16:30 15 Yanvar 2021
Yaşamak bir ağaç gibi... – Günün şeiri
15:51 15 Yanvar 2021
Ərə vermək üçün yaşını artırdılar, prokuror qaynı oğlunu əlindən aldı, evində ölü tapıldı - Məşhur aktrisanın film kimi həyatı
15:11 15 Yanvar 2021
Netflix “Leyli və Məcnun” filmini çəkdi: Azərbaycanlı oğlan və İndoneziyalı qız - Video
14:31 15 Yanvar 2021
Şuşaya Üzeyir bəylə qayıtmağın fəziləti
14:07 15 Yanvar 2021
Kişiləri öldürüb özü uzun yaşayan qadınlarımız: Dəhşətli statistika
13:29 15 Yanvar 2021
Tacikistan mediası "Nizami ili"ndən yazır
12:45 15 Yanvar 2021