news-inner
clock12:11 calendar-gray 26 Aprel 2019 view-gray918 dəfə oxunub
view-gray918 dəfə oxunub

Qardaşından qorxa-qorxa yar sevən nənələrimiz

Kulis.az Sevinc Elsevərin “Şifahi xalq ədəbiyyatımızda qadın izləri” yazısını təqdim edir

Yaradıcılığı adətən kişilərlə əlaqələndirmişlər. Məsələn, Tanrını kişi cinsində görürlər. Tanrıda qadın sifəti axtarmaq qədim sivilizasiyalarda qalmış. Atalar sözü deyiblər çəkilən məsəllərə. Amma əlimin içi kimi bilirəm ki, həmin məsəllərin, deyimlərin böyük əksəriyyətini qadınlar yaradıblar, necə ki, laylaları, oxşamaların, bayatıların çoxunun müəllifləri qadınlardı. Elə məhz ərlərinin başına ağıl qoymaq üçün. Onlara məsləhət eləmək üçün. Əbəs yerə belə məsəl çıxmayıb ortaya: “Arvada qulaq as, ancaq öz bildiyini elə!”

Bəlkə də öz bildiklərini elədiklərindi, qadınları ciddiyə almamağındandı kişilərimizin bütün uğursuzluqları?

Neçə vaxtdı günümü bir kitabla keçirirəm. Şifahi xalq yaradıcılığından nümunələr oxuyuram. Çox vaxt elə gözəl nümunələr, misralarla qarşılaşıram ki, heyrət məni bürüyür. Yazılı ədəbiyyatımızda bu qədər gözəl, bu qədər saf və incə yüklü misralar, deyimlər varmı, xatırlamağa çalışıram. Vallah, belə gözəlləri yadıma düşmür. Xüsusən qadınlar tərəfindən yaradılmış nümunələr mənimçün ikiqat maraqlıdı.

Yüz illər bundan qabaq yaşamış nənələrimizin hissləri, duyğuları, düşüncələri haqqında dəqiq informasiya mənbəyidi bu bayatılar, oxşamalar, laylalar. Həmin nümunələrdə qadınlar gah öz hüquqsuzluqlarından, gah sosial vəziyyətlərindən, qorxularından, sevgilərindən, qəzəblərindən söz açırlar. Həm də olduqca poetik bir dillə.

Bayatıları qadınlar harda deyə bilərdilər? Əlbəttə ki, dara düşəndə, xəstəlikdə, əzizini itirdikdə. Nənəm gecələr bayatı çağırardı. Çoxu da öz sinəsindən süzülüb gələrdi. Dərdini beləcə ovundurardı. O kədərli nəğmələri dinləyə-dinləyə böyümüşəm mən. Bəlkə də bu ehtiyacdandı bayatı axtardığım, soraqladığım.

Mövzularına görə rəngarəngdir, müxtəlifdir bayatılar. Qadınların dediyi bayatıların bəziləri sevgi mövzusundadır:

Əzizim, alma məni

Sevdaya salma məni.

Səndən ev tikən olmaz

Yazığam, alma məni.

Və yaxud:

Su gəlir, dolur arxa

Tökülür bizim çarxa.

Burda bir yar sevmişəm,

Qardaşdan qorxa-qorxa.

Çox gözəldir, deyilmi? Allah bilir, neçənci əsrdə hansı gözəl qızın dilindən deyilib bu bayatı? Amma XXI əsrdə də aktual deyilmi? Gənc qızlarımız bu gün də qardaşdan qorxa-qorxa sevgilərini gizləmirlərmi, təhdid və qorxu altında görüşmürlərmi sevgiliylə?!

Köynəyi yaşıl oğlan,

Geyin, yaraşır, oğlan.

Bizim bağda dolanma

Anam dalaşır, oğlan!

Bu bayatı da yuxarıdakı kimi. Bu gözəl sözlərə qoşulmuş mahnı da var. Səhv elımirəmsə, Brilliant Dadaşova ifa eləyib.

Vətən həsrəti, yurd həsrəti ifadə edən bayatılar da deyib qadınlarımız. Həm də sırf qadın diliylə, qadın baxış bucağından ifadə olunacaq tərzdə:

Dağlarda gəzən mənəm

Əhdim var bəzənmənəm

Ağır elin qızıyam,

Qürbətdə gəzəmmərəm.

Bəzi bayatılarda bacıların qardaşlara sevgisi göstərilib. Bilənlər bilir ki, bizim qızlar qardaşlarına necə düşgündürlər. Bəlkə də dünyanın heç yerində bacılar qardaşaları bizim qadınlar kimi sevmirlər.

Bəxtim qaradır başdan,

Qəlbim qayımdır daşdan

Bir alagöz yar üçün

Keçmək olmaz qardaşdan.

Gəmim gələr, yan gedər,

İçində bir can gedər.

Qardaş gələn yollara

Bacılar qurban deyər.

Dağ döşündə damım var,

Bağımda badamım var.

Gəl qapıdan gir, qardaş

Desinlər adamım var.

Göz yaşım daşa düşər,

Axdıqca daşa düşər.

Bacının ağır gündə

Yükü qardaşa düşər.

Bəzi bayatılarda qadınların, gənc gəlinlərin məişətdə çəkdikləri əziyyətlər təsvir olunur. Min illik qaynana-gəlin problemini görün bu bayatı necə kökündən həll eləyir:

Dağ başında qar olar,

Bağçalarda bar olar.

Qaynana pis olanda

Dərdə qalan yar olar.

Yəni, əsas qadınla-kişi arasındakı münasibətlərdi, kənardan müdaxilə ilə ailə dağılmaz, əgər ki yar yarın tərəfini saxlasa. Bu günlərdə saytlardan birində oxudum ki, alman psixoloqlarını köməyə çağırıblar ki, Azərbaycanda boşanan cütlüklərə barışmağı öyrətsinlər.

Başqa bir bayatının hətta müəllifinin adı da məlumdu. Gülgəz adlı bir qadındı bu bayatını çağıran:

Seyvanın qur ucada,

Kor möhtac quru cada.

Gülgəzin göz yaşından

Qalmadı quru cada.

Cad çörək növüdür. Quru olur, isladılır, yeyilir. Gülgəz o qədər çox göz yaşı tökmüş ki, evdəki bütün çörəkləri göz yaşları ilə islatmış. Necə gözəl metaforadır.

Qohum evliliklərinin təbliğçisi görünə bilər aşağıdakı bayatı. Amma yad yerdə gəlin olan, yaşadığı evdə zülm görən, hüquqları tapdanan məsum və təhsilsiz bir gənc qadın nə bilsin ki, iş qohuma, ya yada ərə getməkdə deyil:

Atdılar bada məni,

Bürüyüb qada məni

Almadı qohum-qardaş

Verdilər yada məni.

Laylalarda, oxşamalarda da eynilə bu cür qadın yaşantıları, duyğuları ifadə olunur. Bəzilərində ictimai-sosial problemlərin kökü görünür.

A dağdağanlar,

Bülbül boğanlar.

Oğlan doğanlar

Balama qurban

Qız övladı olduğu üçün qaynanadan minnət, ərdən töhmət yeyən, balasını sidq-ürəkdən sevən qadının duyğularıdır bu.

Başqa bir ana isə öz duyğularını daha çılpaq, daha açıq şəkildə dilə gətirir. Südü körpəsini doyurmayan, yoxsul bir ananın bağrından qopan sözlərdi bunlar:

Bu görünən Şirazdır,

Şah mənzili Şirazdır.

Tifilim, sənə qurban

Məmə kiçik, şir azdır.

Xan balası olmasa da, kasıb komasında dünyaya göz açan balasını o, təmənnasız, sonsuz sevgiylə sevir:

Çaydır, dənizdir

Quldur, kənizdir

Balam hər nədir

Mənə əzizdir.

Bir el mahnısında isə qadın yaradıcı xəyalən sevgilinin yataq otağınadək gedir və oxuyur:

Təbrizin küçələri dolanbadolan, qaragiləm, dolanbadolan.

Sən ki məni sevmədin, get ayrı dolan, qaragiləm, get ayrı dolan.

Nə sənə qız qəhətdir, nə mənə oğlan, qaragiləm, nə mənə oğlan.

P.S. Nümunələr 2004-cü ildə “XXI – Yeni Nəşrlər Evi” ndə çap olunmuş “Azərbaycan bayatıları” kitabından götürülmüşdür.

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Siz redaktor görməmisiniz! – Müsəllim Həsənov yazır...
13:18 24 May 2020
Fuad Poladovun ölümündən sonra yayılan müsahibəsi: “İstəyirəm bu narazılıq son nəfəsimə qədər davam etsin”
12:03 24 May 2020
Ən gözəl irfan şeirimiz – Mətn
10:58 24 May 2020
Vatikanda muzeylər açılır
17:09 23 May 2020
Çağırış - Mehman Qaraxanoğludan esse
16:30 23 May 2020
“Harri Potter” rekord qiymətə satıldı
15:24 23 May 2020
Sevdiyimiz və sevmədiyimiz tərcümələr - Firidun Ağazadə
14:18 23 May 2020
“Ər və arvad” tamaşası nümayiş olunacaq
13:29 23 May 2020
Sahibinin taleyini yaşayan heykəl - Aybəniz İsmayılova yazır
12:17 23 May 2020
Mədəniyyətimizin “Arxa qapı”sı – Şərif Ağayar yazır...
11:41 23 May 2020
Amerika prezidentinin romanı nəşr olunacaq
11:10 23 May 2020
Məşhur aktyor qəzaya düşdü
10:02 23 May 2020
Rüstəm İbrahimbəyovun dostunun başına gələnlər filmə çevrildi: Filmi niyə qadağan etdilər?
08:59 23 May 2020
Nərimanovun cümhuriyyətə qarşı müraciəti üzə çıxdı: "Qızıl Ordu bu amansız hökuməti devirməyə gəlib" - Yeni sənəd
21:13 22 May 2020
Sənədli Film Festivalı keçiriləcək
18:57 22 May 2020
Seyid Əzim Şirvaninin qəzəlləri özbək dilində
18:23 22 May 2020
Tanınmış aşığın qızı vəfat etdi
17:39 22 May 2020
Göz yaşı yeməyə qarışan qız və “Həyati” rəqsi
17:21 22 May 2020
Mövlud 17-ci mərtəbədən baxsaydı... – Kamal Abdullanın yeni hekayəsinin müzakirəsi
16:40 22 May 2020
Cavanşir Quliyev Qızıl ordenlə təltif edildi
16:03 22 May 2020