news-inner
clock15:18 calendar-gray 24 Aprel 2017 view-gray613 dəfə oxunub
view-gray613 dəfə oxunub

Samizdat haqqında hər şey - ARAŞDIRMA

XX əsrin ortalarında yaranan samizdat nəşrlər SSRİ ərazisində geniş yayılmışdı. Lakin bir az əvvələ baxsaq, samizdat nəşrlərin XX əsr hadisəsi olmadığını anlayarıq. Məsələn, XVII əsrdə Sumarokovun satiraları əlyazma formasında bütün Rusiya ərazisini gəzmişdi.

XIX əsrin birinci yarısında Rusiyada gizli cəmiyyətlər üzə çıxdı: bir tərəfdən dekabristlər, daha sonra isə “xalqçılar”. Belə bir vaxtda böyük rus şairi Puşkin dueldə öldürüldü. Və onun ölümünə Lermontovun yazdığı “Şairin ölümü” şeiri əlyazmada bütün Peterburq əhalisinə yayıldı. Bu artıq əlyazmanın köçürülməsi idi və samizdat nəşrlərə yaxın sayılırdı.

Sonradan qadağa dalğası daha da genişləndi: Qriboyedovun “Ağıldan bəla” komediyası uzun müddət senzuraya uğradı. Qriboyedovun yanına başqa imzalar da yazılacaqdı. Nekrasovun, Barkovun əsərləri də qadağa üzü görmüşdü.

XX əsrdə samizdat geniş yayılmağa başladı.

Bəs samizdat sözü necə yarandı?

Bu söz SSRİ-də “Qoskomizdat”, “Politizdat” kimi rəsmi, dövlət yerlərinə parodiya kimi ortaya çıxdı.

Samizdat maşınkada yazılmış bədii və fəlsəfi əsərlərin Sovet vaxtı qanunsuz yayılmasına deyilirdi. Bu termin 1940-cı illərin sonlarında yarandı. Şair N.İ. Qlazkov çap olunmayan şeirinə “samsebyaizdat” (öz-özünə çap etmək) adı vermişdi.

“Samizdat” ingilis dilinə daxil olaraq belə bir məna qazanıb: totalitar və avtoritar ölkələrdə yayılan ədəbiyyat nümunələri.

Bu söz geniş yayıldı və ədəbiyyat sferasından çıxıb mahnılara da aid edildi. Maqnitofon səs yazıları da qadağan olunurdu. Bu səs yazıları “maqnitizdat” adlandı.

Samizdat getdikcə daha çox qol-budaq atmağa başladı. Bir neçə yazıçının əsəri qadağan olundu. Samizdat ədəbiyyatı Sovet ideologiyasına qarşı çıxırdı və bu da rəhbərliyin xoşuna getmirdi.

Solijenitsinin “Birinci dairə”, “Xərçəng korpusu” romanları SSRİ ərazinə samizdat nəşrlərlə yayıldı. Həmin romanlar 1968-ci ildə xaricdə çap olundu. “Arxipelaq QULAQ” əsəri də yazıçının samizdat taleyini davam elətdirdi.

Samizdat taleyini daha sonra Boris Pasternak da yaşadı. Onun məşhur “Doktor Jivaqo” romanı ilk dəfə Milanda çap olundu. Şair 1958-ci ildə Nobel laureatından imtina etdi.

Bu dəfə samizdatın qarmağına Anna Axmatova düşdü. Onun “Rekviyəm” poeması 1987-ci ildə samizdatda nəşr olundu.

Siyahı uzandıqca uzanırdı. İosif Brodski, Osip Mandelştam, Mariya Svetayeva, Struqaçki qardaşları, Mixail Bulqakov (“Master və Marqarita” romanı), Andrey Belov, Yevgeniy Zamyatin, Nabokov, Fazil İskəndər, Andrey Platonov və s.

Bu siyahı təkcə SSRİ-də yazıb-yaradanlara aid deyildi. Qadağanın əlləri daha uzaqlara uzanırdı. Xarici əsərlər də samizdat nəşr olunurdu. Məsələn, Corc Oruel, Kamyu, Kafka, Artur Kestler, Fransua Saqan, Eksüperi, Heminquey, Ceyms Hedli Ceys, Klifford Saymak, Ann və Serj Qolon, Mikki Spleyn və başqaları.

Hətta samizdata lətifə də qoşmuşdular:

Nənə hər gün “Hərb və sülh” romanını maşınkaya köçürür. Çünki onun nəvəsi ancaq samizdat oxuyurdu.

SSRİ ərazisinə geniş yayılan və əldən-ələ keçən “Metropol” almanaxı da samizdat nəşrlərə aiddir.

Stalindən sonrakı dönəmdə SSRİ-də qadağaların rəngi dəyişdi. Əvvəl siyasi senzuraya məruz qalan əsərlər, bu dəfə estetik senzuraya tuş gəlirdilər. Yeni tərzin, yeni formanın qəbul olunmamağı samizdat nəşrlərin yayılması üçün münbit şərait yaradırdı.

Eyni zamanda samizdat nəşrlər təkcə ədəbiyyatda yox başqa sahələrdə də özünü göstərirdi: kulinariya reseptləri, spirtli içkilərin hazırlanması reseptləri, topoqrafik xəritələr, pornoqrafik materiallar, modellərin boy göstərdiyi xarici jurnallar və s.

Başqa sahələr, fəlsəfə, elm, din də samizdat nəşrlərlə SSRİ ərazinə yayılırdı. Bir də samizdatın bir növü də yaranmışdı: rok-samizdat. Xarici rok musiqiləri bu yolla geniş yayılırdı...

Samizdatlar müxtəlif yerlərdə paylanılırdı. Əsasən qatarda, bazarda... Burda Vısotskinin, Stalinin, Brus Linin şəkli əks olunmuş kalendarlar, erotik və heyvanların şəkillərini tapmaq olardı.

“Alkoqolizmə və alkoqoliklərə qarşı mübarizə” illərində samizdat sözü jarqonda samoqon sözününü əvəzləyicisi kimi işlədilirdi.

Beləcə, samizdat sözü Sovetdən yaddaşımıza yazılan “KQB”, “sputnik”, “perestroyka” sözləri kimi dünyada məşhurlaşdı.

news-inner-user
Ayxan Ayvaz

443 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Türkiyəni Avroviziyada təmsil edən qrupun solisti vəfat etdi
19:07 11 Avqust 2020
Azərbaycanda doğulmuş yəhudi rəssamın sərgisi olacaq
18:46 11 Avqust 2020
Tarantino filmdən imtina etdi
18:15 11 Avqust 2020
Nəşriyyat yeni müsabiqə elan etdi - Şərtlər
17:39 11 Avqust 2020
Dünyanın sonuncu tənha adamı - Kamal Abdullanın romanları haqda...
16:58 11 Avqust 2020
Nənəmin laylası öpür üzümdən – Şeirlər
15:44 11 Avqust 2020
Məşhur şairin məzarı tapıldı - Foto
14:52 11 Avqust 2020
İntihar edən məşhur aktyorun həyatı film olur
14:01 11 Avqust 2020
Sevdiyi kişidən məcbur ayırdılar, əri xalası qızıyla evləndi, gənc yaşında xiffətdən öldü – Faciələrə dözməyən “Nəsimi”nin Şəmsi
13:11 11 Avqust 2020
Uşaqlıqda hərbçi atamın, gənclikdə hərbçi sevgilimin yolunu gözləmiş adamam – Fəridə yazır...
12:06 11 Avqust 2020
"Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsi illərində" kitabı nəşr olunub
11:27 11 Avqust 2020
Əri hamilə yoldaşını dənizdə niyə boğdu? - Günel Natiq yazır...
10:42 11 Avqust 2020
Sevda Ələkbərzadə yeni mahnısını təqdim etdi - Video
10:05 11 Avqust 2020
Atamın əlləri - Sərdar Aminin yeni hekayəsi
09:01 11 Avqust 2020
Özünü Ancelina Coliyə çevirən gənc oğlan - Fotolar
18:43 10 Avqust 2020
İlğım - Şəhla Nihanın yeni hekayəsi
17:59 10 Avqust 2020
Kinonun böhrana təsiri - Çarli Çaplin nə demək istəyirdi?
17:14 10 Avqust 2020
Mədəniyyət nazirinin müşaviri və şöbə müdirləri vəzifəsindən azad edildi
16:24 10 Avqust 2020
Rusların Yer planetində açdıqları "Cəhənnəm qapısı": Əlli ildir, bağlaya bilmirlər - Foto
16:02 10 Avqust 2020
Yazıçı Səfər Alışarlının yeni kitabı çap olundu
15:45 10 Avqust 2020