Bu gün "ABŞ fantastikasının patriarxı" adlanan Robert Haynlaynın doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Elmi fantastika ədəbiyyatı sadəcə kosmik gəmilər, yadplanetlilər və uzaq qalaktikalar haqqında uydurulmuş nağıllardan ibarət deyil. Bu janr əslində, bəşəriyyətin gələcək modelini cızan, cəmiyyət normalarını sınaqdan keçirən və bəzən də bizi xəbərdar edən nəhəng bir laboratoriyadır. Ayzek Əzimov və Artur Klarkla birlikdə elmi fantastikanın "Böyük Üçlüyü"nə daxil olan, "Elmi fantastikanın patriarxı" adlandırılan Robert Haynlayn məhz bu laboratoriyanın ən cəsarətli memarı idi.

O, eyni vaxtda həm qatı militarizmin təbliğatçısı, həm də azad sevginin, anarxiyanın və hippi hərəkatının mənəvi atası adlandırılırdı. Bəs bir insan özündə bu qədər ziddiyyəti necə birləşdirə bilərdi?

***

Robert Enson Haynlayn 1907-ci ildə Amerikanın Missuri ştatında, ənənəvi və kifayət qədər mühafizəkar bir ailədə anadan olub. Gənclik illərində onun ən böyük arzusu yazıçı yox, dənizçi olmaq idi. O, ABŞ Hərbi Dəniz Akademiyasını uğurla bitirmiş və donanmada xidmətə başlamışdı. Bəlkə də o, ömrünün sonuna qədər nizam-intizamlı bir hərbçi kimi qalacaqdı, lakin taleyin onun üçün başqa, daha qlobal planları var idi.

1934-cü ildə Haynlayn vərəm xəstəliyinə tutuldu. Həmin dövrdə bu xəstəlik az qala ölüm demək idi. Uzun və ağır müalicə prosesindən sonra o sağalsa da, səhhətinə görə hərbi xidmətdən tərxis olundu. Ordudan ayrıldıqdan sonra gənc Robert özünü fərqli sahələrdə sınadı: daşınmaz əmlak agenti işlədi, gümüş mədənində çalışdı, hətta siyasətə qatılaraq seçkilərdə iştirak etdi. Lakin bunların heç biri ona nə istədiyi uğuru, nə də maddi sabitliyi gətirdi. Və beləliklə, o, sadəcə evinin borclarını ödəmək üçün qələmə sarıldı.

***

1939-cu ildə Haynlayn evinin ipoteka borcunu ödəmək üçün qısa bir hekayə yazdı. "Həyat xətti" (Life-Line) adlı bu elmi fantastik hekayəni o dövrün məşhur "Astounding Science Fiction" jurnalına göndərdi və bu ilk işinə görə 70 dollar qonorar aldı. Bu rəqəm onun üçün əsl fəlsəfi kəşf idi: sən demə, xəyal gücündən istifadə edərək sözləri kağıza tökmək fiziki əməkdən daha çox qazanc gətirirdi.

Haynlaynın ilk əsərləri elmi dəqiqliyi və texniki detalları ilə oxucuları dərhal özünə cəlb etdi. O, sadəcə fantastika yazmırdı, gələcəyin mühəndisliyini edirdi. O dövrdə bir çox yazıçılar kosmosu magiya və fantastik varlıqlarla doldurduğu halda, Haynlayn kosmik səyahətlərin fizikasını, raket mühərriklərinin işləmə prinsipini və fəzadakı insanın psixologiyasını tam reallıqla təsvir edirdi. O, sanki gələcəkdən gəlmiş və gördüklərini reportaj kimi yazan bir jurnalist idi. Bu realizm onun əsərlərini digərlərindən fərqləndirən ən böyük amil oldu.

***

Yazıçının ən çox müzakirə olunan, ən sərt tənqid edilən və eyni zamanda ən məşhur əsərlərindən biri şübhəsiz ki, "Ulduz desantları" (Starship Troopers) romanıdır. 1959-cu ildə nəşr olunan bu kitab cəmiyyətdə rezonans doğurdu. Kitabda səsvermə və vətəndaşlıq hüququnun yalnız hərbi xidmət keçmiş, dövlət qarşısında borcunu ödəmiş şəxslərə verildiyi bir cəmiyyət təsvir olunurdu.

Siyasi tənqidçilər dərhal Haynlaynı militarizmdə, hətta faşizmdə günahlandırdılar. Onlar iddia edirdilər ki, yazıçı müharibəni və zorakılığı təbliğ edir. Lakin Haynlayn əslində, cəmiyyətin məsuliyyət hissini haqq-hesab edirdi. O, "hüquqlar yalnız vəzifələrini yerinə yetirənlərə verilməlidir" fəlsəfəsini bir sınaq kimi oxucunun qarşısına qoymuşdu. Müharibənin dəhşətlərini göstərərkən belə fərdin cəmiyyət qarşısındakı fədakarlığını ön plana çəkirdi. Bu kitab onilliklər sonra Pol Verxoven tərəfindən ekranlaşdırıldı və kino tarixinin ən məşhur satirik elmi fantastika filmlərindən birinə çevrildi.

***

"Ulduz desantları" ilə mühafizəkar və sərt bir hərbçi obrazı yaradan Haynlayn cəmi iki il sonra – 1961-ci ildə yazdığı "Yad dildə qərib" (Stranger in a Strange Land) romanı ilə bütün dünyanı heyrətə saldı. Əgər əvvəlki kitabı hərbçilərin stolüstü kitabı idisə, bu yeni roman 1960-cı illərin azadlıq axtarışında olan gənclərinin, hippilərin əsl bələdçisinə və "İncil"inə çevrildi.

Kitab Marsda yadplanetlilər tərəfindən böyüdülən və illər sonra Yerə qayıdan Valentin Maykl Smitin hekayəsindən bəhs edir. Smit yerlilərin din, pul, mülkiyyət və seks anlayışlarını qətiyyən anlaya bilmir. O, özünün yaratdığı və azad sevginin, şəxsi azadlığın mütləq olduğu yeni bir fəlsəfə təbliğ etməyə başlayır. Haynlayn bu əsərlə din və cəmiyyətin tabu saydığı bütün qadağalara amansız bir meydan oxuyurdu. Hətta kitabda işlədilən, tam mənimsəmək, dərindən empatiya qurmaq və anlamaq mənasını verən "grok" (grokking) sözü o qədər populyarlaşdı ki, rəsmi olaraq ingilis dili lüğətlərinə daxil edildi.

***

Yazıçının digər mühüm əsəri 1966-cı ildə qələmə aldığı "Ay zalım bir sahibədir" (The Moon is a Harsh Mistress) romanıdır. Bu əsər azadlıq, inqilab və iqtisadiyyat haqqında yazılmış ən dərin siyasi mətnlərdən biri hesab olunur. Romanda Yerin bir növ həbsxana və resurs mənbəyi kimi istifadə etdiyi Ay koloniyasının azadlıq uğrunda apardığı qanlı mübarizə təsvir olunur.

Haynlayn bu əsərində libertar ideyalarını ən yüksək zirvəyə çatdırır. İnsanın fərdi azadlığının və dövlətin müdaxiləsinin minimuma endirilməsinin vacibliyini xüsusi vurğulayır. Məşhur "TANSTAAFL" (There Ain't No Such Thing As A Free Lunch – Pulsuz nahar deyə bir şey yoxdur) abreviaturası məhz bu kitab vasitəsilə qlobal bir iqtisadi şüara çevrildi. Hər şeyin bir qarşılığı var, heç nə insana havayı verilmir – bu, Haynlaynın insanlığa verdiyi ən sərt, lakin ən dürüst dərslərdən biri idi.

***

Robert Haynlaynın ən böyük sirri onun həyat yoldaşı Virciniya idi. Kimyaçı və mühəndis olan Virciniya onun əsərlərinin ilk oxucusu və ən sərt tənqidçisi idi. Yazıçının kitablarındakı bütün o güclü, müstəqil, elmi biliklərə sahib qadın obrazlarının arxasında məhz Virciniyanın prototipi dayanırdı.

Robert Haynlayn 1988-ci ilin mayında, 80 yaşında vəfat etdi. O, sadəcə bir yazıçı deyildi; o, bəşəriyyətin gələcək kosmik proqramlarına birbaşa təsir edən bir uzaqgörən idi. NASA mühəndisləri və kosmonavtlar tez-tez onun əsərlərindən ilham aldıqlarını, kosmos sevgisini onun sətirlərindən öyrəndiklərini etiraf edirdilər. O, özündən sonra 30-dan çox roman, yüzlərlə hekayə qoyub getdi. Bu gün reallığa çevrilən gələcək vaxtilə onun köhnə makinasında səbirlə dizayn edilmişdi. O, rahatlıq zonamızı dağıdan, bizi ulduzlara doğru baxmağa məcbur edən kosmosun əsl atası idi.

• Muğamın yeni səhnəsi: Azərbaycan xanəndələri TikTok-da
• Rəşad Məcid: "Sosial şəbəkələrin nümayəndəliklərinin açılması vacibdir"
• Pulitser mükafatı laureatı vəfat etdi