Bu gün Xalq artisti Məmmədbağır Bağırzadənin anım günüdür.

Kulis.az sənətçi haqqında materialı təqdim edir.

Məmmədbağır Bağırzadənin səhnəyə gəlişi birbaşa akademik mühitdən deyil, xalq şənliklərindən və el toylarından başlayıb. O, ilk dəfə 1970-ci ildə Nardaranda yerli xalq çalğı alətləri ansamblının bədii rəhbəri kimi fəaliyyətə başlayaraq kütlə qarşısında ilkin təcrübəsini əldə edib. Həmin dövrdə toy sənəti gənc ifaçılar üçün həm maliyyə müstəqilliyi, həm də kütlənin musiqi zövqünü öyrənmək üçün əsas sınaq meydanı idi. Lakin o, sadəcə təcrübə ilə kifayətlənməyib və peşəkar musiqi təhsili almağa qərar verərək 1979-cu ildə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunu bitirib.

Texnikumda görkəmli xanəndə Əlibaba Məmmədovun muğam sinfində təhsil alması onun vokal texnikasının formalaşmasında həlledici rol oynayıb. Əlibaba Məmmədov gənc tələbəsinin nadir səs imkanlarını, xüsusən də səsinin tembrindəki məlahəti yüksək qiymətləndirərək onu rəhbərlik etdiyi "Humayun" ansamblına dəvət edib. Bununla da Bağırzadənin peşəkar səhnəyə inteqrasiyası sürətlənib. O, müxtəlif illərdə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında və "Azkonsert"də çalışıb. 1985-ci ildən isə ömrünün sonunadək Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətinin solisti kimi fəaliyyət göstərib. Həyatının son dövrlərində, 2001-ci ildən etibarən o, Bakı Musiqi Kollecində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olaraq təcrübəsini gənc nəslə ötürməyə başlayıb.

***

Onun fəaliyyətinin 1970-ci illərə təsadüf edən dövrü sovet senzurası ilə kəskin toqquşmalarla müşayiət olunur. Sovet mədəniyyət siyasəti musiqidə sosializm realizminə uymayan, Şərq mistisizmini və ya millətçi meylləri ehtiva edən çıxışları birmənalı şəkildə boğurdu. Məmmədbağır Bağırzadə ifa etdiyi bəzi mahnıların rəsmi dövlət ideologiyasına zidd hesab edilməsi səbəbindən hətta üç günlük həbs cəzasına məruz qalıb. Həmin dövrdə, xüsusilə 1975-1976-cı illərdə, rəsmi bədii şuranın gizli göstərişi ilə ölkənin əsas satirik orqanı olan "Kirpi" jurnalında "Məmmədbağır, bir də bağır" başlığı altında ona qarşı məqsədyönlü qarayaxma kampaniyası təşkil olunub. Bu sistemli təzyiqin əsas hədəfi sürətlə populyarlaşan gənc müğənninin dövlət televiziyasına və böyük səhnələrə yolunu bağlamaq, onu marjinallaşdırmaq idi.

Bu mürəkkəb siyasi-mədəni böhran zamanı Bağırzadənin sənət taleyini xilas edən şəxs görkəmli bəstəkar Ələkbər Tağıyev olub. Tağıyev sadəcə istedadlı bəstəkar deyil, həm də sovet bürokratiyasının iş mexanizmini dərindən bilən nüfuzlu şəxs idi. O, öz əlaqələrindən istifadə edərək gənc ifaçını həbsdən azad etdirib və onun potensialının qapalı məclislərdə itib-batmasının qarşısını alıb. Bəstəkarın qəti təkidi ilə sənətçi 1977-ci ildən etibarən toylardan imtina edərək diqqətini tamamilə peşəkar səhnəyə və daha yüksək auditoriyaya yönəldib.

Onun əsl televiziya debütü 1977-ci ildə Ələkbər Tağıyevin bəstələdiyi və Hafiz Baxışın sözlərinə yazılmış "Azərbaycan oğluyam" mahnısı ilə reallaşıb. Dövrün Gülağa Məmmədov, Akif İslamzadə, Zaur Rzayev kimi səs sahiblərinin rəqabəti şəraitində belə cəsarətli, açıq millətçi mesaj verən əsərlə efirdə çıxış etmək müğənninin rəsmi sənət müstəvisindəki yerini möhkəmləndirib.

***

Məmmədbağır Bağırzadə sadəcə ifaçı kimi məhdudlaşmayıb, eyni zamanda öz repertuarının əhəmiyyətli hissəsini formalaşdıran bir bəstəkar kimi də böyük iz qoyub. Onun yaradıcılığında ən mühüm qərarlardan biri rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblını yaradaraq ona "Dilkeş" adını verməsi olub. "Dilkeş" sadəcə bir ansambl adı deyil, dərin Şərq fəlsəfəsini ehtiva edən mürəkkəb muğam şöbəsinin adıdır. Onun oğlu Rahim Bağırzadənin dediyinə görə, sənətçi evdə mütəmadi olaraq ərəb və türk televiziya kanallarını izləyərək Şərq vokal elementlərini mənimsəyirdi. Sovet "Dəmir Pərdə"si daxilində ifaçıların musiqiyə İran boğazları (melizmləri) gətirməsi rəsmi dairələrdə sərt tənqid edilsə də, o bu avazları məharətlə kamuflyaj edərək öz ifasına tətbiq edə bilib. O, vəfat etdikdən sonra ailəsinin apardığı arxiv araşdırmaları zamanı onun ulu babalarının İraqın Kərkük bölgəsindən miqrasiya etdiyi faktı üzə çıxıb.

Onun müəllif yanaşması kifayət qədər çoxşaxəli olub. Cəmiyyətdə populyarlaşan "Səməni nazlı gəlin" (Şəkərbura-paxlava) və "Hülya" mahnılarının həm sözləri, həm də musiqisi ona məxsusdur. O cümlədən, Əliağa Vahidin qəzəllərinə müraciət edərək "İstəmir məni", habelə Ə. Şahinin sözlərinə "Darıxıram sənin üçün" kimi musiqilər bəstələyib. İfaçı kimi isə Bağırzadənin repertuarında Oqtay Kazıminin ("Sənli günlərim", "Tello"), Ələkbər Tağıyevin ("Sən gəlməz oldun") və Firəngiz Babayevanın əsərləri dinləyicilərin rəğbətini qazanıb..

Sənətçi eyni zamanda yüksək texnikaya malik muğam bilicisi kimi də qəbul edilib. Onun "Rast" və "Zabul" muğamlarının lent yazıları bu gün Azərbaycan Dövlət Radiosunun Qızıl Fondunda arxivləşdirilərək gələcək nəsillər üçün saxlanılır. Eyni zamanda o, Qarabağ müharibəsinin ilk illərində cəbhə bölgələrində fəal iştirak edərək konsertlər verib, "Qarabağ xanəndələri" albomunda yer alıb və musiqi vasitəsilə ictimai ruh yüksəkliyinin təmin olunmasına çalışıb. O, səhnədə Ağasəlim Abdullayev (tar), Baxşəli Əliyev (qarmon) kimi peşəkar musiqiçilərlə uzun illər çiyin-çiyinə çalışıb.

***

Məmmədbağır Bağırzadənin səhnədəki təmkinli obrazının arxasında olduqca həssas insan dayanırdı. Ailə üzvlərinin və həmkarlarının müsahibələri göstərir ki, müğənni vizual səhnə mədəniyyətinə qarşı son dərəcədə tələbkar olub. Məsələn, o, efirdə geyim proporsiyalarının pozulmaması və pencəyinin sallanmaması üçün xaricdən aldığı bahalı kostyumların cib tikişlərini heç vaxt sökdürmürdü. Bu ifrat vizual nəzarət mexanizmi onun sənət mühitindəki daxili xaosu və təzyiqləri xarici qüsursuzluq vasitəsilə kompensasiya etmək cəhdi kimi dəyərləndirilə bilər.

Gündəlik həyatda, hətta süfrə arxasında televiziyada səslənən həzin bir musiqi, xüsusən "Şur" muğamı onun qəfildən ağlamasına səbəb olurdu. Eyni zamanda o, mühafizəkar xarakterə malik idi. Özünün də etiraf etdiyi kimi, həyatda ən çox qorxduğu iki şey avtomobil qəzası və ailəsinin şərəfinə toxuna biləcək hər hansı bir ləkə və ya şayiə idi.

Müğənninin həyatındakı ən böyük zərbə onun mürəkkəb xarakterinə və kaprizlərinə səbirlə dözən həyat yoldaşı Naibə xanımın cəmi 44 yaşında xərçəng xəstəliyindən vəfat etməsi olub. Bu itki sənətçinin onsuz da həssas olan psixologiyasına kəskin təsir edib. Həyat yoldaşının ağır diaqnozunu və tezliklə öləcəyini həkimdən eşidəndə o, ağır sarsıntı keçirib. Depressiyaya düşən müğənni bir müddət intihar fikirləri ilə yaşayıb. Qız nəvəsi dünyaya gələndə mərhum həyat yoldaşının adını ona versə də, yarasının sağalmaması səbəbindən evdə uşağı o adla səsləndirməyə heç kimə icazə verməyib.

***

Ələkbər Tağıyevlə münaqişənin əsl səbəbi isə budur: onun mahnılarını nə qədər məşhur müğənnilər oxusa da, Məmmədbağırın şöhrətini ötüb keçmirmiş, mahnıları o qədər məşhurluq qazanmırmış. Belə olan halda o, Məmmədbağıra xəbər göndərib ki, onun bəstələrinə də müraciət eləsin. Məmmədbağır isə onun təklifindən imtina edib. Deyib ki, mən ancaq öz mahnılarımı oxuyuram. Ələkbər Tağıyev də deyir ki, mən nə qədər sağam, Məmmədbağır nə radioya çıxa biləcək, də efirə.

***

Onun mədəsində problemlər varmış. Axırıncı dəfə toyda mədəsinin ağrısı bərk tutub. Birtəhər toyu yola veribmiş. Oğlu o günü belə danışır:

“Sonra Zöhrə xanım, mən, bir də atamın dostu Baxşəli əmiylə atamı xəstəxanaya apardıq. Atamı yoxlayıb evə buraxdılar. Oktyabrın 23-də səhər vaxtı atam mənə zəng vurub dedi ki, Rahim ağzımdan köpük gəlir. Onda ilk dəfə atamın o qadınla yaşadığı evə getdim. Atamın otağına girdim, o, məni görən kimi ağladı. Onu tez xəstəxanaya gətirdik. Həkim yoxladı, mənə dedi, atan təcili əməliyyat olunmasa, iki saatdan çox yaşamayacaq. Ayağı ilə gedən adama belə bir diaqnozun qoyulması məni şoka saldı. Hardasa iyirmi dəqiqəyə atamı əməliyyata hazırladılar. Amma bütün məsuliyyəti mənim boynuma qoydular. Atam məni çağırdı, öpdü qucaqladı, dedi, Rahim, mənim ağzımdan yenə köpük gəldi, məni burdan apar”.

Məmmədbağır oktyabrın 30-da rəhmətə gedəcəyini yuxuda görmüşdü. Həmişə də bu tarixdən qorxurdu. Elə oktyabrın 30-da dəfn olunur.

• Xalq artisti Ramiz Quliyevin qəbirüstü abidəsinin açılışı oldu
• "Avroviziya 2027"də iştirak edəcək ölkələrin siyahısı açıqlandı
• AYB: "Üzvlük haqqını ödəməyən şəxslər birlikdən xaric ediləcək"