Kulis.az Şahanə Müşfiqin sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sevil Kərimova və Əməkdar rəssam Vüqar Əli ilə müsahibəsini təqdim edir.

Bu ayın əvvəlində Nizami Kino Mərkəzinin divarları üzərində qara boya ilə yazılmış yazılar ölkəmizdə ciddi rezonans doğurdu. Həmin yazıların müəlliflərindən biri olan Belarus vətəndaşı, ADA Universitetində təhsil alan 20 yaşlı A.S. barəsində 4 ay müddətində həbs qətimkan tədbiri seçilməsi ilə nəticələnən bu hadisə mətbuatda qraffiti kimi təqdim olundu və insanların diqqətini qraffiti sənəti üzərinə çəkdi. Bu zamanda cəmiyyətdə fərqli, bir-birinə zidd bir çox fikirlər səsləndirildi. Xüsusən, qraffiti sənətinin nə olduğu yenidən gündəm mövzusuna çevrildi. Sənətşünaslar, rəssamlar, memarlar bu haqda silsilə açıqlamalar verdilər.
Bütün bu açıqlamaları müşahidə etdikdən sonra ümumiyyətlə, bu hadisənin qraffiti sənəti ilə nə kimi əlaqəsi vardır - deyə həm sənətşünas, həm də rəssam mövqeyini öyrənməyə çalışdıq. Mövzu ətrafında həmsöhbətlərimiz Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sevil Kərimova və Əməkdar rəssam Vüqar Əlidir.

- Sevil xanım, qraffiti sənəti öz kökünü haradan alır? Bu sənətin yaranmasını labüd edən amillər nələr idi?

Sevil Kərimova: “Qraffiti” sözü “yazıram, iz qoyuram” deməkdir. Bu sənət öz başlanğıcını Amerika mühitindən götürüb. Bildiyiniz kimi, 1920-ci illərdə Amerika iqtisadiyyatı yavaş-yavaş tənəzzülə gedirdi və bu fonda sosial-mədəni vəziyyət də gərginləşirdi. Baş verən bu gərginlik də cəmiyyətdə müəyyən təbəqələşmələr yaradırdı. Bu təbəqələrin bəziləri də müxtəlif məhəllələrdə qruplaşmış bir növ "bandalar" idilər. Bu "bandalar" bir-birləri ilə xəbərləşmək, eləcə də çağırış kimi divarlara təhqirə bənzər ifadələr yazırdılar. Sonrakı onilliklərdə, xüsusən II Dünya Müharibəsindən əvvəlki illərdə qraffiti bir estetikaya malik olmağa başlayır. Bunun da əsas məqsədi bir növ rəsmi incəsənətə çağırış idi. Doğrudan da, qraffiti çox qısa zamanda məşhurlaşır, öz sosial mühitindən çıxıb daha geniş şəkildə yayılmağa başlayır. Müharibədən sonrakı illərdə bu cərəyan Amerikandan Avropaya inteqrasiya edir və burada da yayılmağa başlayır. Amma burada bu proses çox ləng şəkildə gedirdi. 1960-cı illərdən sonra Avropada sanki gənclərin erası başlayır. Gənclərin yaratdığı cərəyanlar, qruplar geniş vüsət alır. Bu submədəniyyətlərin bir elementi olan qraffiti də yayılmağa başlayır.

1960-70-ci illərdə müəyyən üslublar formalaşır. Bunların içərisində buster üslubundan, eləcə də daha sərt üslublardan istifadə edirdilər. 1970-ci illərin sonlarında qrafftini rəsmi incəsənət çərçivəsinə salmağa çalışırlar. Bəzi qraffiti nümunələri yenidən muzeylərə qayıdır. Beləcə, bu sənət Avropada bu kontekstdə ikişaf etməyə başlayır. Onun ilkin mahiyyəti məlumat ötürmək idi. Qraffitinin estetikasını xüsusilə “street art” sənəti ilə əlaqələndirə bilərik. Hətta 1984-cü ildə Skandinaviya ölkələrinin birində keçirilən konfransda belə bir məsələ qaldırılıb ki, qraffiti nə dərəcədə incəsənətin bir növü sayıla bilər? Orada şərti olaraq qraffitini bir sənət növü kimi qəbul edirlər. 1990-cı illərdə postsovet məkanında, o cümlədən, Azərbaycanda da qraffiti yaranmağa başlayır. Deməzdim ki, dəb halını alır, amma az-az da olsa, qraffiti nümunələrinə rast gəlirik".

- Vüqar müəllim, bir rəssam kimi sizin qraffitiyə yanaşmanız maraqlıdır. Həqiqətən bu, bir sənət növüdürmü?

Vüqar Əli: "Bəli, qraffiti, “street art” kimi sənət növlərinin kökü keçmişə gedib çıxır. Məsələn, tatu sənətinin keçmişi hindulara, onların dini inanclarına gedib çıxır. Eləcə də qraffitinin, “street art”ın kökündə bir-birinə mesaj ötürmək, eləcə də etiraz dayanır. Məsələn, küçənin fərqli-fərqli yerlərində eyni üslubda qraffiti nümunələrinə rast gəlirik. Özü də bunun necə yarandığını, kimin çəkdiyini heç kim görə bilməz. Sadəcə dünən yanından keçdiyin divarda bu gün hansısa yazıya, rəsmə rast gəlirsən. Bu gündüzmü çəkilir, gecəmi, bilinmir. Bəzi ölkələrdə bu muzeylərə etiraz kimi yaranmışdı. Onlar iddia edirdilər ki, biz açıq səma altında muzey yaradacağıq. Muzeyləri divarlar arasına həbs etmək olmaz. Həmin böyük məkanlar da xarabalıqlardakı divarlar olurdu. Bəli, onların çoxu rəssamlıq təhsili almayıblar, amma orada mükəmməl əl var. Onlar rəngləri çox gözəl duyurlar. Yadıma gəlir ki, 1990-cı illərin sonunda Bakının “28 May” adlanan ərazisində böyük bir beton divar var idi. Həmin beton divarın üzərində qraffiti müsabiqəsi keçirildi və 2 il həmin divar orada qaldı. Onun üzərində təsvirlər, şrift kompozisiyası və digər gözəl nümunələr var idi.

Qraffitini, “street art”ı biz bir növ də musiqidə replə, meyxana ilə müqayisə edə bilərik. Necə ki, onlar hansısa sosial problemləri, cəmiyyəti narahat edən məsələləri sözlə ifadə edirlər, qraffiti sənətinin nümayəndələri də bunu divarlar üzərindəki rəsmlərlə göstərirlər. Düzdür, bəzən onların məkan seçimi düzgün olmur, hansısa dövlət binasının üzərində bu rəsmləri çəkirlər, yazılar yazırlar. Bu, artıq haqlı olaraq qınaq obyektinə çevrilir. Amma onlar bunu heç kimə, heç nəyə zərər vurmadan boş bir ərazidə hansısa divarın, təpənin üstündə çəksələr, çox gözəl təsir bağışlayar. Məsələn, Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində bu cür nümunələrə rast gəlmişəm. Onların özlərinin də cəmiyyətdə müəyyən rolları, uğurlu əl qabiliyyətləri var. Sadəcə müəyyən çərçivəyə salıb cəmiyyətə və mədəniyyətə faydalı hala gətirmək lazımdır. Qraffiti nümunələri həm də tez silinir, texniki cəhətdən tarixə düşə bilmir. Yağan yağış, qar, ya da həmin ərazidə görülən təmir işləri o əsərləri yuyub aparır.

Azərbaycanda kütləvi qraffiti yoxdur. Çünki onlar üçün ayrılmış məkan yoxdur. Onlar da şüursuz şəkildə gedib elə bir yerdə işləyirlər ki, nəticədə qanuna zidd hərəkət yaranır və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunurlar. Onlardan bəzilərini tanıyıram, işlərinə, istedadlarına bələdəm. Onların çox gözəl rəng duyumu, əl qabiliyyəti var. Onlar tək əllə divar üzərində elə sərbəst işləyirlər ki, insan baxanda heyrət edir. Bu cür istedadların belə bir səhv hərəkətlərə yol verməsi arzuolunmazdır, təbii ki. Əksinə, onlara şərait yaratmaq, maarifləndirmək, düzgün istiqamətləndirərək cəmiyyətə qazandırmaq lazımdır, deyə düşünürəm. Qraffiti çox maraqlı sahədir. Məsələn, parklarda onlar üçün yerlər yaradıla bilər".

- Qraffiti nə zaman sənətdir, nə zaman vandalizm?

Sevil Kərimova: "Bu, çox incə xətlə bir-birindən ayrılır. Hətta bəzən bunu yalnız sənətşünas, ekspert müəyyən edə bilər ki, insan bunu hansı məqsədlə, nə üçün edib. Mən bir sənətşünas kimi əminliklə deyirəm ki, bəli, qraffiti sənət növüdür. Çünki onun sənət hesab olunması üçün bizə lazım olan prinsiplər - ideya, kompozisiya, ifadə üslubu və ifadə vasitələri var. Əsər bu deməkdir. Burada vacib amillərdən biri ideologiyadır. Məsələn, bu sahəyə meyilli olanlar gəlib Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində baxa bilərlər ki, tələbələr bununla necə məşğul olurlar. Məsələn, qraffiti ilə bağlı son hadisədə - Nizami Kino Mərkəzinin binasındakı yazıları biz konkret qraffiti adlandıra bilmərik. Bu, rəngli boya vasitəsi ilə yazılan səliqəsiz yazılardır və biz bunu vandalizm kimi qəbul etməliyik. Bu zaman qınaq da, cəzası da olmalıdır. Belə hadisələrin olmaması üçün cəmiyyətdə düzgün maarifləndirmə işi aparılmalıdır. Mədəniyyət Konsepsiyasında da deyilir ki, biz heç bir maddi-mədəni irsimizdən imtina etmirik. Əksinə onun düzgün istifadəsinə çalışmalıyıq ki, həm özümüzü unutmayaq, həm də dünyadan geri qalmayaq.

Onu da qeyd edim ki, bu cür hadisələr təkcə bizim ölkəmizdə baş vermir. Amerikada, Avropada da bunun həm sənət, həm də vandalizm olduğu nümunələri var və heç də az deyil. Mən çox istərdim ki, bu sənətin üzə çıxarılması və düzgün təqdim olunması üçün müsabiqələr təşkil olunsun. Bu sənətə maraq göstərən gənclər üçün maarifləndirici kurslar keçirilsin ki, onlar da öz istedadlarını düzgün istiqamətdə istifadə etsinlər. Bəlkə də bununla biz milli üslubumuzu da yarada bilərik. Əslində, qraffiti çox gözəl, proqressiv sənətdir. Bu sənət vasitəsi ilə gənclər öz düşüncələrini, yeri gəlsə, etirazlarını daha estetik tərzdə ifadə edə bilərlər. Nizami Kino Mərkəzi ilə bağlı hadisə bizə bir daha xatırlatdı ki, bu proses nəzarət altına alınmalıdır".

Vüqar Əli: "Oradakı yazılar heç qraffiti də deyildi, eybəcər tərzdə yazılmış yazılar idi. Heç kim o gənclərin öz düşüncələrini ifadə etməsinə qarşı deyil. Amma bunun yolu da bu deyil axı. Məsələn, öz etirazını boş bir ərazidə, istifadəsiz bir divarın üzərində elə gözəl kompozisiya ilə dilə gətirərsən ki, həmin kompozisiya eybəcər, səliqəsiz tərzdə yazılmış o yazılardan daha effektiv və estetik olar.

Sevil Kərimova: "Bu hadisədə həqiqətən də ciddi problemlər var idi. Demək ki, o uşağın ailəsində də, çevrəsində də, sağlamlığında da ciddi problemlər var və biz bunu diqqətdən kənarda qoya bilmərik. Mən əminəm ki, o uşaq həmin binanın mahiyyətindən xəbərsiz idi".

- Ümumiyyətlə, Bakı memarlığında qraffiti sənətinin inkişafına mane olan hansı nüanslar var?

Vüqar Əli: "Mənim fikrimcə, əgər qraffitini şəhərdə inkişaf etdirmək istəyiriksə, parklarda bunun üçün çox gözəl şəkildə yerlər ayırmaq olar. Onsuz da qraffiti 1-2 yağışdan sonra silinib gedir. Məncə, parklarda bunun üçün estetik və fərqli dizaynda hazırlanmış divarlar qoymaq olar. Həmin divarlar da ildə, ya da 2 ildə bir dəfə yenilənər. Bu yerlərdə müsabiqələr, festivallar təşkil eləmək olar. İldə bir dəfə keçirilən müsabiqələrdə gənclər hansısa öncədən seçilmiş mövzulara uyğun şəkildə öz xəyallarına uyğun şəkildə rəsmlər çəkərlər. Bu, həm gözəl görüntü yaradacaq, həm həmin gənclərin öz istedadlarını doğru şəkildə istifadəsinə şərait yaranacaq, həm də öz dostunun, tanışının buradakı iştirakına baxan bir başqa gənc artıq qeyri yollara deyil, elə buna maraq göstərəcək, çalışacaq ki, öz üzərində işləyib, daha da peşəkarlaşsın, gələn ilki müsabiqədə o da iştirak eləsin".

- Qraffiti ilə “street art” arasında nə kimi fərqlər var?

Vüqar Əli: "Biri var estetik, biri da var daha sərt sənət. Mənim şəxsi fikrimə görə, qraffiti daha sərtdir. “Street art” isə daha çox çərçivəyə yönəlmiş, kökü oradan qaynaqlanmış kompozisiyadır. O, mesaj göndərmir".

Sevil Kərimova: "Mənim fikrimcə isə, necə ki, rəngkarlıq bir neçə növə bölünür, “street art” da onun kimi daha geniş anlayışdır. Onun bir hissəsi, üsulu və ya texnikası kimi isə qraffitini deyə bilərik. Mən bir sənətşünas kimi qraffitini “street art”ın içərisində görürəm. Latın Amerikasında böyük divar rəsmləri dəbdədir. Onlar realistik üslubdadır. Yaxud İranda qəhvəxanların rəngkarlığı deyə bir üslub var. Xüsusi rəssamlar qəhvəxanaların divarlarını bəzəyirlər. Buna görə də “street art” daha geniş bir anlayışdır. Biz onun içərisində mozaikanı, qraffitini, heykəltaraşlığı və sair qəbul edə bilərik. Mənim fikrimcə, müasir texnologiyanın inkişaf etdiyi bir zamanda bu sənətlər içərisində ən dayanıqlısı “street art” olacaq. Süni intellekt bu və ya digər dərəcədə digərlərinə təsir edəcək".

- Bakının Bibiheybət, Balaxanı kimi bir neçə kəndləri restavrasiya edilərkən orada divar rəsmlərindən istifadə olunub. Bunlar nədir?

Sevil Kərimova: "Bəli, görürsünüz, bu sayədə orada necə gözəl görüntü yaradıblar. Bilirsiniz, mən heç kimin xətrinə dəymək istəmərəm, amma fikrimcə, Nizami Kino Mərkəzindəki hadisədə mətbuatın, bu sahədən xəbərsiz bəzi jurnalistlərin də “rolu” az olmadı. Çünki onlar ilk gündən bu cızma-qaralara qraffiti adını qoydular və nəticədə cəmiyyətdə bu sənətə qarşı mənfi düşüncə yaratdılar. Bu sənətdən xəbəri olmayan insanlar onu dələduzluq, vandalizm kimi tanıdı. Halbuki, onlar buna “divarlar üzərində boya ilə çəkilmiş cızma-qara” desəydilər, həm daha doğru təqdimat olardı, həm də qraffiti kimi bir sənət pislənməzdi, belə mənfi rəylər yaranmazdı.
Balaxanıda yaşayış evlərinin üzərindəki rəsmlər isə muraldır. “Mural” divar sözündən götürülüb və divar üzərində böyük rəsm əsəri deməkdir. Bu, Latın Amerika, Asiya ölkələrində istifadə olunur və şərqlə ənənəvi mədəniyyətin əlaqəsində yaranan üslubdur. Bu, çox maraqlı yanaşmadır.
Bu gün muzeylər də “street art”a qucaq açırlar. Ümumiyyətlə, sənətin digər sahələrə inteqrasiyası müşahidə olunur. Ona görə də mütləq sənət məktəblərdə təbliğ olunmalıdır. Uşaq hələ o yaşlardan sənətin nə olduğunu bilməli, o fərqi görməlidir ki, sabah Qərbdə ona yad olan bir üslubu görəndə dərhal kor-koranə götürüb istifadə etməsin, ən azından onu tanısın. Bunun da başlıca yolu, bir daha təkrar edirəm ki, maarifləndirmədən keçir. Özü də bunu təkcə Elm və Təhsil Nazirliyindən, Mədəniyyət Nazirliyindən gözləmək olmaz. Nə olsa, bu iki nazirliyi günahkar bilirlər. Halbuki, mədəniyyət fərdi məsuliyyətdir. Bu proses hər kəsin özü içində, ailəsində başlayır və bütün qurumlar buna məsuliyyətli olmalıdır. İnsan yüksək təhsilli olmaya bilər, amma mədəniyyətli olmalıdır".

Vüqar Əli: "Sənət insanlar üçündür. Bir rəssam kimi bəzən otaq mənə darlıq edib, tələbələrlə birlikdə çıxıb həyətdə işləmişik. Sabah rəsmimi çəkməyə yerim olmayacaq, bəlkə hansısa divara çəkəcəyəm. Belə bir təcrübəmiz də olub. Amma onu da estetik şəkildə etmək, qanunları pozmamaq şərtilə həyata keçirmək lazımdır. Məkan heç də əsas deyil. Sənət məkana sığmır. Bəlkə də gələcəkdə elə bir sənət növləri yaranacaq ki, məkan, sərgi salonları ümumiyyətlə, lazımsız olacaq".

- Onda deyə bilərikmi ki, qraffiti ilə məşğul olanlar məkana sığmayanlardır?

Vüqar Əli: "Xeyir, hamısına deyə bilmərik. Ağı qaradan seçmək lazımdır. Hansısa dövlət əhəmiyyətli binanın üzərinə gedib nəsə yazmaq, sənət deyil, dələduzluqdur. Kiminsə gedib qara rəngdə yazdığı cızma-qaraya biz məkana sığmayan sənət deyə bilmərik. Qraffiti sözünün kökündə qrafika durur. Qrafika mükəmməllik deməkdir. Orada tamlıq, mükəmməllik olmalıdır. Eləcə də insan şüuru da mükəmməlliyə xidmət etməlidir. Məsələn, mən Nizami Kino Mərkəzindəki hadisəni eşidəndə və ona qraffiti deyildiyini görəndə, elə bildim ki, orada Azərbaycan kinosunu əks etdirən hansısa kompozisiya çəkilib. Amma gördüm ki, yox, qara boya ilə mənasız yazılar yazılıb. Şəxsən mən, qraffiti ilə məşğul olan bir rəssam olsaydım, mənim xətrimə dəyərdi, əsəbiləşərdim ki, niyə onun da adına qraffiti deyirsiniz, mənim çəkdiyimə də. Axı mən normal bir sənətlə məşğulam".

Foto: Mətanət Abdullayeva

• Qandal səsləri ilə böyüyən uşaqlıq - Bir şair bir ölkənin tarixini necə dəyişdi?
• İbrahim Tatlısesdən süni intellektlə yeni klip
• Tokioda möhtəşəm "Qızılgül həftəsi"