Kulis.az Günel Novruzun yeni yazısını təqdim edir.

Ötən günlərin birində Milli Məclisdə deputat Fazil Mustafanın nikah və boşanma statistikası ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər cəmiyyətdə geniş müzakirələr doğurdu. O, qeyd etdi ki, 2025-ci ilin ilk 9 ayında Azərbaycanda qeydə alınan 40 min nikahın 17 mini boşanma ilə nəticələnib. Daha diqqət çəkən rəqəm isə Bakı ilə bağlı idi: paytaxtda qeydə alınmış nikahların 56 faizi boşanma ilə bitib. Bu statistika, doğrudan da, nikbin görünmür və ailə institutunun vəziyyəti barədə ciddi suallar doğurur.

Bu rəqəmlər təkcə hüquqi fakt deyil, sosial prosesdir. Çünki hər boşanma statistikanın bir sətiri yox, bir ailənin dağılması, iki insanın ayrılması, çox vaxt isə uşaqların həyatının dəyişməsi deməkdir. Ona görə də bu məsələyə emosional reaksiyalarla deyil, soyuq başla və geniş kontekstdə baxmaq lazımdır.

Deputatın çıxışında ən çox müzakirə doğuran məqam isə belə bir fikir oldu: guya bəzi hallarda qadınlar ailə qurduqdan sonra, övlad dünyaya gəldikdən sonra aliment almaq məqsədilə məqsədyönlü şəkildə boşanma təşəbbüsü irəli sürürlər. Bu fikir ictimai müzakirədə iki cəbhə yaratdı: bir tərəf bunu real sosial problem kimi qəbul edir, digər tərəf isə belə ümumiləşdirmələrin təhlükəli olduğunu deyir.

Əslində isə məsələ bu qədər sadə deyil.

İlk növbədə bir faktı unutmaq olmaz: boşanma heç vaxt asan qərar deyil. Xüsusilə də Azərbaycan kimi cəmiyyətlərdə. Ailə münasibətləri hələ də sosial təzyiqlərin ən güclü olduğu sahələrdən biridir. Belə bir mühitdə boşanmanı sadəcə “planlaşdırılmış maddi strategiya” kimi təqdim etmək reallığın yalnız kiçik və mübahisəli bir hissəsini izah edə bilər.

Digər tərəfdən, ailə münasibətlərinin pozulmasının səbəbləri daha mürəkkəbdir. Son illərdə Azərbaycanda sosial dinamika sürətlə dəyişir. Qadınların təhsil səviyyəsi artır, iqtisadi və sosial müstəqillik imkanları genişlənir, fərdi azadlıq və şəxsi xoşbəxtlik anlayışı əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox önəm qazanır. Bu dəyişikliklər ailə institutuna da təsirsiz ötüşmür. Bir çox hallarda insanlar artıq sadəcə “ailə qorunsun, camaat nə deyər...” deyə münasibəti davam etdirmək istəmirlər.

Buna başqa bir amil də əlavə olunur: ailə münasibətlərinin keyfiyyəti.

Boşanmaların artmasının səbəbləri arasında emosional zorakılıq, psixoloji təzyiq, iqtisadi məsuliyyətsizlik, alkoqol, qumar problemi, xəyanət və qarşılıqlı hörmətin itməsi kimi faktorlar da var. Bu səbəblər statistik hesabatlarda görünməsə də, ailələrin daxilində çox real şəkildə mövcuddur.

Bəzən isə problem daha əvvəldən başlayır – nikahın özündə.

Azərbaycanda hələ də çox sayda evlilik tələsik qərarlarla, sosial gözləntilərin təzyiqi ilə və ya ailə təsiri ilə qurulur. İnsanlar bir-birini kifayət qədər tanımadan, psixoloji uyğunluğu yoxlamadan ailə həyatı qururlar. Bu cür nikahların bir hissəsinin uzunömürlü olmaması təəccüblü deyil.

Aliment məsələsi isə ümumiyyətlə çox mürəkkəb mövzudur. Doğrudur, bəzi hallarda hüquqi mexanizmlərdən sui-istifadə halları mümkündür. Amma bu, bütöv sosial fenomeni izah edən əsas səbəb kimi təqdim edilə bilməz. Çünki aliment hüquqi olaraq uşağın təminatı üçün nəzərdə tutulmuş mexanizmdir və onun mövcudluğu uşağın maraqlarını qorumağa xidmət edir. Qadını hədəf alaraq alimenti xüsusi gəlir yeri kimi vurğulamaq yanlışdır.

Əgər boşanma statistikası bizi narahat edirsə, diqqəti yalnız boşanan tərəflərin niyyətinə yox, ailələrin niyə bu nöqtəyə gəlib çatdığına yönəltmək daha faydalı olar. Cəmiyyət olaraq biz hələ də ailə psixologiyası, münasibət mədəniyyəti və emosional savadlılıq barədə kifayət qədər danışmırıq. Məktəblərdə də, ictimai müzakirələrdə də bu mövzular demək olar ki, yoxdur.

Halbuki ailə sadəcə hüquqi müqavilə deyil; o, gündəlik əmək, empatiya, qarşılıqlı məsuliyyət və emosional yetkinlik tələb edən münasibətlər sistemidir.

Boşanmaların artması bəzən ailə institutunun zəifləməsi kimi şərh olunur. Amma başqa bir tərəfdən bu, insanların artıq dözülməz münasibətlərdə qalmaq istəməməsinin də göstəricisi ola bilər. Bu isə cəmiyyətin dəyişdiyini göstərən bir siqnaldır.

Ona görə də problemin həlli günahkar axtarmaqdan, qadını "günah keçisi" elan etməkdən yox, səbəbləri anlamaqdan başlayır. "Ailələr hansı səbəblərdən dağılır?" sualı “kim günahkardır?” sualından daha məhsuldar və daha ədalətli sualdır.

Çünki statistikanın arxasında sadəcə rəqəmlər deyil, insanların həyatları dayanır. Və o həyatları anlamaq üçün bizə sadə izahlar yox, daha dərin baxış lazımdır...

• “Scream 7”nin premyerasında boykot
• Kütlə bayağı və şit şouları həzm etməyə proqramlaşıb - Cəmiyyət kimi özünə büt seçir?
• “Prezidentə sui-qəsd” kitabının təqdimatı keçiriləcək