Bu gün tanınmış fransız yazıçı və kinorejissor Jorj Perekin anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında materialı təqdim edir.

XX əsr fransız ədəbiyyatının ən qeyri-adi, ən oyunbaz və eyni zamanda ən ağrılı talelərindən biri Jorj Perekə məxsusdur. O, 1936-cı ildə Parisdə, Polşadan Fransaya köçmüş yəhudi ailəsində doğuldu. Uşaqlığı müharibənin qara kölgəsi altında keçdi. Atası 1940-cı ildə cəbhədə həlak oldu, anası isə nasistlər tərəfindən deportasiya edilərək Auşvitsdə öldürüldü. Perek ömrü boyu bu boşluğun – itirilmiş ailənin, susmuş yaddaşın, yarımçıq uşaqlığın – ətrafında dövrə vuracaqdı. Onun mətnlərində tez-tez rast gəlinən siyahılar, boşluqlar, susmalar, qırılmış yaddaş fraqmentləri əslində bioqrafik bir sükutun ədəbi formaya çevrilmiş halıdır.

Pereki sadəcə yazıçı adlandırmaq azdır; o, dil üzərində eksperiment aparan memar, mətn içində labirintlər quran mühəndis idi. 1967-ci ildə nəşr olunan “La Disparition” (“İtkin”) romanı ədəbiyyat tarixinin ən cəsarətli eksperimentlərindən sayılır. Roman fransız dilində ən çox işlənən “e” hərfi olmadan yazılıb. Təsəvvür edin: 300 səhifəyə yaxın bir mətndə müəllif dilin ən əsas saitini işlətmədən süjet qurur, obrazlar yaradır, detektiv xətt aparır. Bu, təkcə texniki ustalıq deyil; “yoxa çıxan” hərf həm də Perekin həyatından yoxa çıxmış valideynlərin, yaddaşın, kimliyin simvoludur. Maraqlıdır ki, əsərin ingiliscə tərcüməsi də eyni qaydaya sadiq qalaraq “e” hərfi olmadan yazılıb – tərcüməçi Gilbert Adair bunun üçün illərlə çalışıb.

Bu tip ədəbi oyunlar Pereki Oulipo adlı avanqard ədəbi qrupla birləşdirirdi. “Potensial ədəbiyyat emalatxanası” adlanan bu birlik mətn üzərində riyazi və formal məhdudiyyətlər tətbiq edərək yeni yaradıcılıq imkanları axtarırdı. Qrupun üzvləri arasında Raymond Queneau kimi imzalar da vardı. Onlar üçün məhdudiyyət azadlığı öldürmür, əksinə, onu stimullaşdırırdı. Perek məhdudiyyət içində sərhədsiz oyunlar qurmağı bacarırdı.

Onun 1978-ci ildə çap olunan “La Vie mode d’emploi” (“Həyat istifadə qaydası”) romanı isə ədəbiyyatın memarlıq möcüzələrindən biridir. Roman Parisdə bir binanın otaqları üzrə şahmat taxtası prinsipi ilə hərəkət edir; hər fəsil binanın başqa bir mənzilinə “keçir” və orada yaşayanların həyatını, xəyallarını, sirrlərini açır. Perek romanı yazmazdan öncə mürəkkəb sxemlər tərtib etmiş, riyazi kombinasiyalardan istifadə etmişdi. Bu kitab ona Fransanın ən nüfuzlu ədəbi mükafatlarından biri olan Prix Médicis-i qazandırdı və Perek artıq eksperimental yazıçı yox, böyük romançı kimi qəbul edildi.

Perekin yaradıcılığında siyahılar xüsusi yer tutur. O, gündəlik əşyaların, küçə lövhələrinin, qəzet elanlarının siyahısını tutmaqdan zövq alırdı. “Les Choses” (“Şeylər”) adlı romanında istehlak cəmiyyətini iki gəncin arzuları üzərindən göstərir. Onlar əşyalarla dolu bir həyat xəyal edir, lakin bu xəyallar onları xoşbəxt etmir. Perek burada əşyanın insanın yerini necə zəbt etdiyini göstərir.

Onun ən sarsıdıcı kitablarından biri “W ou le souvenir d’enfance” (“W və ya uşaqlıq xatirəsi”)dir. Bu əsər iki paralel xətt üzərində qurulub: biri müəllifin uşaqlıq xatirələri, digəri isə W adlı totalitar, idman üzərinə qurulmuş utopik ada təsviridir. Oxucu tədricən anlayır ki, idman qaydaları ilə idarə olunan bu ada əslində konslager metaforasıdır. Perek burada yaddaşın qırıq parçalarını, unutduqlarını və uydurduqlarını yanaşı yerləşdirərək travmanın strukturunu ədəbi formaya çevirir. O, açıq danışmaq əvəzinə, quruluşun özü ilə danışır.

Perekin yazı masası da onun beyninə bənzəyirdi: qeydlər, sxemlər, diaqramlar, təsnifat cəhdləri. O, gündəlik həyatın “infra-adi” tərəflərinə xüsusi diqqət ayırırdı – yəni o qədər adi olan şeylərə ki, artıq fərqinə varmırıq. Bir dəfə Parisdə bir meydanda oturaraq saatlarla ətrafdan keçənləri, avtobus nömrələrini, havanın dəyişməsini qeydə almışdı. Onun üçün böyük hadisələrdən çox, görünməz detalları sənədləşdirmək maraqlı idi. Bu, bir növ yaddaşa qarşı müqavimət idi – “unutma”ya qarşı yazmaq.

Perekin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də özünə tapşırıqlar verməsi idi. O, bir müddət hər gün gördüyü yuxuları yazmağı qərara almış, ya da müəyyən dövrdə yalnız müəyyən strukturlu cümlələr qurmağa çalışmışdı. Yazmaq onun üçün həm oyun, həm də intizam idi. Dostları onu yumor hissi güclü, lakin daxilən dərin hüzn daşıyan bir insan kimi xatırlayırdılar.

1982-ci ildə, cəmi 45 yaşında ağciyər xərçəngindən dünyasını dəyişdi. Qısa ömrünə baxmayaraq, fransız ədəbiyyatında silinməz iz qoydu. Bu gün Perek postmodern ədəbiyyatın əsas simalarından biri sayılır. Onun təsiri təkcə Fransada deyil, dünya ədəbiyyatında hiss olunur. O, sübut etdi ki, formal məhdudiyyətlər yaradıcılığı daraltmır; əksinə, onu dərinləşdirir. O, göstərdi ki, dilin içində gizli labirintlər var və yazıçı həmin labirintlərdə həm azır, həm də özünü tapır.

Perek üçün yazmaq xatırlamaq və eyni zamanda xatırlaya bilməmək idi. O, yaddaşın boşluqlarını sözlə doldurmağa çalışsa da, o boşluqları tam örtmədi; əksinə, onları görünən etdi.

Bəlkə də elə buna görə Jorj Perek ədəbiyyatda itkinin, yoxluğun və susqunluğun ən parlaq səsidir. Onun mətnləri bizə xatırladır ki, bəzən ən böyük hekayə deyilənlərdə yox, deyilməyənlərdə gizlidir.

• "Dul qadınım olmaq şərəfini bəxş edərsənmi?" - Şotlandiyalı yazıçının ölümqabağı qeyri-adi evlilik təklifi
• Gənc Tamaşaçılar Teatrında yeni tamaşasının oxunuş məşqlərinə başlanıldı
• İncəsənət əsərlərinə görə əlavə dəyər vergisi alınmayacaq