Astek imperiyasından da qədim: Oksforddakı 750 illik kitabxananın sirləri

Media

Ana səhifə
Media

Astek imperiyasından da qədim: Oksforddakı 750 illik kitabxananın sirləri

27 aprel 2026

13:22

Astek imperiyasından daha qədim olan Oksforddakı Merton Kolleci Kitabxanası XIV əsrin məşhur riyaziyyatçılarından tutmuş "Üzüklərin hökmdarı"nın müəllifi C.R.R. Tolkinə qədər bir çox yazıçı tərəfindən istifadə edilib.

Kulis.az-ın məlumatına görə, Oksforddakı Merton Kollecində qədim bir sandıq var.

Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford Dr Julia Walworth is Merton College's librarian (Credit: Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford)

Orta əsrlərdə içindəki sərvəti üzə çıxarmaq üçün üç açar sahibinin bir araya gəlməsi tələb olunurdu. Lakin bu xəzinə qızıl və ya zinət əşyaları deyildi. Bunlar kitablar idi. Adi perqamentlər üçün belə ciddi təhlükəsizlik tədbirləri həddindən artıq ehtiyatlı görünə bilər, ancaq çap maşınının ixtirasından əvvəl kitablar çox dəyərli bir əmtəə idi. Bütün mətnin əllə, zəhmətlə yazılması səbəbindən bir kitabın ərsəyə gəlməsi aylarla vaxt apara bilərdi. Buna görə də universitetlər bugünkü məzunlarından pul istədikləri kimi Merton Kolleci də XIII əsrdə öz tələbələrindən kitab bağışlamalarını tələb edirdi.

Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford The historic library is the university's oldest – one of the oldest functioning academic libraries in Europe (Credit: Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford)

1276-cı ildə Kanterberi arxiyepiskopu bu tələbi rəsmiləşdirən bir fərman verdi və bununla da Merton Kollecində kitabxananın əsası qoyuldu. O vaxtdan bəri kitabxana fasiləsiz fəaliyyət göstərir. Bu müddətin nə qədər uzun olduğunu anlamaq üçün qeyd edək ki, Merton kitabxanası Astek imperiyasından da qədimdir. Onun qırılmayan tarixi "Qara ölüm"dən (taun epidemiyası) COVID-19 pandemiyasına qədər uzanır.

Bu ay kitabxananın 750 illik yubileyidir. Lakin Mertonun qeyri-adi ömrü hələ Viktoriya dövründən bəri diqqət çəkib və o zamanlar mütəmadi olaraq İngiltərənin ən qədim kitabxanası adlandırılıb. XX əsrdə isə Redyard Kiplinq və Con Buxan kimi yazıçılar öz tarixi əsərlərində buranı xatırladaraq onun nüfuzunu daha da artırıblar. Bəzi həddindən artıq həvəsli oksfordlular hətta buranı "dünyanın ən qədim kitabxanası" elan ediblər.

Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford The library contains rare, medieval manuscripts – including a 15th-Century edition of The Canterbury Tales (Credit: Courtesy of the Warden and Fellows of Merton College Oxford)

Sandıqdan rəflərə doğru inqilab

Bu gün tarixçilər belə cəsarətli bəyanatlar verməkdə daha diqqətlidirlər. Kembric Universitetinin professoru Tereza Uebber bunun mürəkkəb məsələ olduğunu və kitabxananın vahid tərifinin olmadığını deyir. Merton kitabxanasının mənşəyi bu gün bizim belə müəssisələr haqqında düşüncələrimizdən tamamilə fərqlidir. Orada nə kitabxanaçı var idi, nə də kitabları vərəqləmək üçün rəflər. Mertonun kitabxanaçısı Dr. Culiya Valvort bildirir ki, həmin dövrdə sandıqdan kitab götürmək və qaytarmaq sistemi mövcud idi və bu, rəsmi bir proses sayılırdı. İnsanlara sadəcə gedib istədikləri kitabı axtarmaq icazəsi verilmirdi, bütün icma sandığı açmaq üçün bir yerə yığılırdı.

Mertonun kolleksiyası çox keçmədən müasir kitabxanaya çevrilməyə başladı. Arxiyepiskopun fərmanından bir neçə il sonra bəzi kitablar ilk dəfə sandıqdan kənarda saxlanıldı. Onlar kollecdəki bir masaya zəncirləndi və hər zaman əlçatan oldu. Kitabların qorunmasında əsl inqilab isə 1370-ci illərdə baş verdi. Kitabları dik saxlamaq üçün üfüqi rəflər quraşdırıldı. Merton Britaniyada kitabların bu şəkildə saxlanılmasının qeydə alındığı ilk yerdir. Qəribədir ki, Mertondakı kitablar rəflərə üz qabıqları çölə, vərəqləri (kənarları) içəri deyil, tam tərsinə – kürəkləri (kötükləri) içəri baxacaq şəkildə düzülürdü. Bu, oğurluğun qarşısını almaq üçün istifadə edilən zəncirlərlə bağlı idi.

"Böyük Qetsbi" və dünyanın ən qədim kitabxanası mübahisəsi

XIX əsrdə kitabxana turistlərin diqqətini cəlb etməyə başladı. Amerikalı yazıçı Ralf Valdo Emerson və Beatriks Potter kimi şəxslər buranı ziyarət ediblər. 1928-ci ildə "The Times" qəzeti buranı hətta "dünyanın ən qədim kitabxanası" adlandırmışdı. Frensis Skott Fitsjeraldın klassik "Böyük Qetsbi" romanında da bu kitabxanaya istinad var – milyonçu Cey Qetsbi malikanəsində məhz "Merton Kolleci Kitabxanası"nın surətini yaradır.

Lakin Dr. Valvort Mertonun dünyanın ən qədim kitabxanası olması fikrini rədd edir. O, buranı "Avropanın hələ də fəaliyyət göstərən ən qədim akademik kitabxanalarından biri" adlandırmağa üstünlük verir. Çünki dünyada bu titula iddialı başqa namizədlər də var: Mərakeşdəki Əl-Qarauin kitabxanası, Misirdəki Müqəddəs Katerina monastırı (Ginnesin Rekordlar Kitabına görə ən qədim fasiləsiz işləyən kitabxana) və Çindəki XI əsrə aid Dunhuanq mağara kitabxanası.

Alamy Guinness World Records cites Saint Catherine's Monastery in Egypt as the world's oldest continuously operating library (Credit: Alamy)

Bu gün Merton kitabxanası öz əlyazmalarını rəqəmsallaşdırmaq layihəsinə başlayır. Lakin rəqəmsal əsr fiziki kitabxananın sonu demək deyil. Dr. Valvort üçün bu, 750 illik tarixin növbəti addımıdır. O qeyd edir ki, əsas olan kitabxananın nə qədər uzun müddət fəaliyyət göstərməsi yox, icma hissidir. 1276-cı ildə başlayan kitab bağışlama ənənəsi bu gün də davam edir. İnsanların 750 il ərzində bir qurum və onun kitabları ilə bu bağı qoruyub saxlaması heyrətamizdir. Bəlkə də bu, sübut edir ki, kitablar həqiqətən də ən dözümlü xəzinədir – istər perqament üzərində əllə yazılıb qədim sandıqda saxlanılsın, istərsə də kiber fəzada piksellər kimi yayılsın.

Alamy The secret chamber in the Dunhuang Library Cave in China was filled with manuscripts and sealed around the 11th Century (Credit: Alamy)