Bu gün tanınmış amerikalı yazıçı, şair və ssenarist Pol Osterin doğum günüdür.
Kulis.az bu münasibətlə onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.
Amerika ədəbiyyatında XX əsrin sonu – XXI əsrin əvvəlləri haqqında danışarkən Pol Osterin adı adətən “postmodern roman”, “təsadüf fəlsəfəsi”, “şəxsiyyətin parçalanması” kimi anlayışlarla yanaşı çəkilir.
Amma onun həyatı yalnız parlaq ədəbi uğurlardan ibarət deyil; əksinə, bu, uzun illər davam edən yoxsulluq, itkilər, fiziki əməyin, tərcümənin və səbrin üzərində qurulmuş bir yazıçı taleyidir. Osterin yaradıcılığını dərindən anlamaq üçün məhz bu səssiz həyat mərhələlərinə baxmaq lazımdır.
Pol Osterin uşaqlıq xatirələrində sonradan bütün yaradıcılığını izləyəcək bir motiv var: ani və səbəbsiz dəyişən talelər. O, yeniyetməlik çağında yay düşərgəsində şahidi olduğu hadisəni – ildırım vurması nəticəsində bir oğlanın gözləri önündə ölməsini ömrü boyu unutmadığını deyirdi.
Bu sarsıdıcı təcrübə onda həyatın planlanmış deyil, kövrək və nəzarətsiz olduğu hissini dərinləşdirdi. Sonrakı romanlarında qəfil ölüm, yoxa çıxma, bir küçə döngəsində dəyişən həyat məhz buradan qidalanırdı.
Oster Kolumbiya Universitetində ciddi akademik təhsil almışdı, amma yazıçı kimi tanınması dərhal baş vermədi.
1970-ci illərin əvvəlində Parisə köçdü. Bu qərar çox vaxt “ilham axtarışı” kimi romantik təsvir edilsə də, reallıq daha sərt idi: o, illərlə tərcüməçilik edərək dolanırdı.
Fransız poeziyasını, Mallarmenin poetik dünyasını çevirmək onun üslubunu cilalasa da, maddi baxımdan həyat ağır idi.
Bir müddət həyat yoldaşı Lydia Davis ilə birlikdə Fransanın cənubunda bir kənd evində sadəcə “evə baxan” kimi yaşadılar. Oster sonralar bu dövrü “yazıçı kimi sağ qalmaq məktəbi” adlandıracaqdı.
Pol Osterin yaradıcılığında ən həlledici məqam atasının ölümüdür. Bu itki onun ilk əsas nəsr əsəri olan "Yalnızlığın kəşfi" ("The İnvention of Solitude") kitabına çevrildi.
Əsər bir tərəfdən ata ilə məsafəli münasibətin etirafı, digər tərəfdən şəxsi yaddaşın necə qurulduğuna dair dərin düşüncədir.
Bu kitabla Oster ilk dəfə geniş ədəbi mühitdə ciddi qəbul olundu və “sadəcə roman yazarı” deyil, peşəkar bir esseist kimi də tanındı.
Az bilinən faktlardan biri odur ki, Oster ilk kriminal romanını öz adı ilə yox, “Paul Benjamin” təxəllüsü ilə yazıb. Bu addım onun ədəbiyyata münasibətini açıq göstərir: o, janrları sındırmağı sevirdi, amma bunu bəzən səssiz və gizli edirdi. Sonradan yazdığı "Nyu-York trilogiyası" isə detektiv janrını tamamilə alt-üst etdi – burada cinayət yox, kimliyin itməsi, müəllifin mətndə yoxa çıxması əsas mövzuya çevrildi.
Oster uzun müddət Amerikadan daha çox Avropada sevilirdi. Xüsusən Fransada onun kitabları “kult” statusu aldı. Bu sevgi rəsmi şəkildə də təsdiqləndi: Fransa dövləti ona xüsusi imtiyazlı ordenin “Commandeur” dərəcəsini verdi. Bu, amerikalı bir yazıçı üçün sadəcə mükafat yox, mədəni yaxınlığın simvolu idi.
Müasir dövrdə Oster nadir yazıçılardandı ki, kompüterdən, e-maildən demək olar ki, istifadə etmirdi.
Əl yazısı və köhnə yazı makinası onun əsas alətləri idi. O, bunun səbəbini belə izah edirdi: “Yazı prosesində sürət yox, düşüncə vacibdir”.
Bu yanaşma onun mətnlərinin ağır, ölçülü ritmində də hiss olunur.
Pol Osterin yaradıcılığı yalnız kitabla bitmir. Yazıçının "Tüstü", "Gömgöy üz" adlı ssenariləri məşhur rejissor Uayne Uanq tərəfindən filmə çəkilib.
Daha sonra "Lulu körpüdə" adlı kitabını da özü filmə çəkmiş, həm ssenarist, həm də rejissor olaraq yaradıcılığın bütün sahələrində özünə yer etmişdir.
Film haqqında bir çıxışında öz yazma metodu barədə danışarkən Piter Brukun bir reportajından sitat gətirərək işlərində miflərin uzaqlığı ilə gündəlik həyatın sadəliyini birləşdirməyə çalışdığını bildirmişdir.
O, Brooklinin gündəlik həyatını, təsadüfi dialoqlarını və xırda hekayələrini kinoya gətirdi. Bu filmlər onun ədəbiyyatdakı dünyasının vizual davamı idi.
Ömrünün son illərində Oster daha açıq ictimai mövzulara üz tutdu. ABŞ-da silah zorakılığına həsr olunmuş "Bloodbath nation" kitabı onun yazıçı olaraq təkcə müşahidəçi yox, mövqe bildirən bir intellektual olduğunu göstərdi.
Pol Osterin həyatı bir gecədə parlayan uğur hekayəsi deyil. Bu, uzun illər səbrlə yazının kənarında dayanmış, təsadüflərlə barışmış, itkilərdən mətn qurmuş bir yazıçının yoludur.
Onun əsərlərində oxucuya tanış gələn boşluq, səssizlik və qeyri-müəyyənlik əslində şəxsi həyatının poetik əksidir.
Oster göstərir ki, bəzən ən güclü ədəbiyyat məhz planlanmamış həyatın içindən doğur.
