Kulis.az Düzgün Atalının "Daşkənddən Buxaraya: Türk dünyası özünü yenidən xatırlayır" yazısını təqdim edir.
Bir səfər, iki şəhər, min illik yaddaş və qarşıda duran böyük sual: biz həqiqətən birləşirikmi, yoxsa sadəcə bir-birimizə yaxınlaşırıq?
Bəzən dövlət başçılarının səfərləri protokol hadisəsidir: görüşlər keçirilir, sənədlər imzalanır, şəkillər çəkilir, bəyanatlar səslənir və hər şey bitir.
Amma elə səfərlər də var ki, onları yalnız diplomatik protokolla ölçmək mümkün deyil.
İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri belə səfərlərdən biri kimi yadda qala bilər.
Çünki bu dəfə söhbət yalnız Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlərdən getmir.
Söhbət bir xalqın digər qardaş xalqın yaddaşında özünə yer tapmasından gedir.
Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməli qoyulur. Bakıda “Özbəkistan” parkı var.
Nizami Gəncəvinin adı Daşkənddə universitetdə yaşayır.
Sonra yol Buxaraya uzanır.
Bir tərəfdə gələcək qurulur. Digər tərəfdə tarix danışır. Və bu iki şəhərin arasında əslində bir sual dayanır: Biz keçmişimizi gələcəyimizə çevirə biləcəyikmi? Biz bir-birimizi nə qədər tanıyırıq?
Türk dünyası haqqında danışmaq asandır. “Qardaş xalqlar” demək də asandır. Ortaq tarixdən danışmaq da. Çətin olan isə bu sözləri həyatın özünə çevirməkdir. Bir özbək gənci Nizamini yalnız “Azərbaycan şairi” kimi deyil, öz mədəniyyətinin də böyük siması kimi tanıyırmı?
Bir azərbaycanlı Nəvaini nə qədər oxuyur? Biz Yunus Əmrənin fəlsəfəsini nə qədər bilirik? Orxon yazılarını neçə nəfərimiz öz tarixi yaddaşının başlanğıclarından biri hesab edir?
Dədə Qorqudun dünyası bizim üçün sadəcə ədəbiyyat nümunəsidir, yoxsa həyat fəlsəfəsidir? Bax, əsl məsələ budur.
Türk dünyasının qarşısında indi yalnız siyasi və iqtisadi inteqrasiya məsələsi dayanmır. Mənəvi inteqrasiya məsələsi dayanır.
Sərhədlər bizi ayırdı, yaddaş bizi birləşdirə bilər
Tarix bizi müxtəlif dövlətlərə böldü.
Sərhədlər çəkildi. İmperiyalar gəldi və getdi. İdeologiyalar dəyişdi. Əlifbalar dəyişdi. Siyasi sistemlər dəyişdi. Amma dərinlikdə başqa bir şey yaşamaqda davam etdi: Yaddaş.
Xalqın yaddaşı dövlətlərin yaddaşından daha uzunömürlüdür. Dövlət xəritəsi dəyişə bilər. Amma xalqın ruhu dəyişməzsə, kök qalır.
Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin getdikcə dərinləşməsi bu baxımdan yalnız iki dövlətin uğurlu diplomatiyası deyil. Bu, tarixin ayırdığı, amma yaddaşın tamamilə ayıra bilmədiyi insanların yenidən bir-birini tanımasıdır.
Bəlkə də buna görə Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməli sadəcə bir tikinti layihəsi deyil.
Bu, bir mesajdır: “Sənin burada da yerin var”.
Bakıda “Özbəkistan” parkı da eyni mesajı verir: “Sən burada yad deyilsən”.
Dövlətlərarası münasibətlərdə bundan daha qiymətli nə ola bilər?
Nizami sərhədlərdən böyükdür. Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin Daşkənddə fəaliyyət göstərməsi ayrıca bir hadisədir. Nizami Gəncədə doğulub. Amma Nizami yalnız Gəncənin deyil. Onun sözü insanın sözüdür. Ədalət haqqında düşüncəsi insanlığın düşüncəsidir. Məhəbbət haqqında dedikləri insanlığın duyğusudur. Mənəviyyat haqqında yaratdığı dünya bir şəhərə sığmır. Ona görə Nizaminin Daşkənddə yaşaması təəccüblü deyil.
Əksinə, təəccüblü olan odur ki, biz hələ də böyük şəxsiyyətlərimizi dövlət sərhədlərinin içində düşünməyə çalışırıq.
Nizami Gəncədə doğuldu. Nəvai Heratda yaşadı. Füzuli Bağdadla Azərbaycan arasında mənəvi körpü qurdu. Nəsimi Hələbdə edam edildi. Yunus Əmrə Anadolu torpağında yaşadı.
Amma onların ruhu sərhədlərə sığmadı. Böyük mədəniyyətin pasportu olmur.
Buxara niyə vacibdir? Daşkənddə gələcəyə baxırsan.
Buxarada keçmiş sənin gözünün içinə baxır. Buxara insana tarix kitabının səhifəsini yox, canlı yaddaşı göstərir.
Orada insan anlayır ki, bugünkü siyasi xəritə tarixin yalnız bir qatıdır. Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan iki müstəqil dövlətdir.
Bu, bizim siyasi həqiqətimizdir. Amma bu siyasi həqiqətin altında daha qədim bir mədəni yaddaş var.
Məhz buna görə Buxara səfərin son nöqtəsi deyil. Bəlkə də onun fəlsəfi başlanğıcıdır.
Çünki insan Buxaradan çıxanda özünə başqa sual verir: “Mən öz tariximi nə qədər bilirəm?”
Bu sualın cavabı isə yalnız Özbəkistan üçün deyil, Azərbaycan üçün də vacibdir.
Türk dünyası sadəcə təşkilat olmamalıdır. Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi siyasi və institusional strukturların mövcudluğu mühüm hadisədir.
Amma təşkilat yaratmaq bir şeydir, ruh yaratmaq başqa. Biz bir masa arxasında otura bilərik. Birgə sənədlər imzalaya bilərik.
Ticarəti artıra bilərik. Dəhlizlər qura bilərik. Birgə layihələr həyata keçirə bilərik. Bütün bunlar lazımdır.
Amma bir-birimizi yalnız iqtisadi tərəfdaş kimi görsək, çox şeyi itirərik.
Türk dünyası yalnız bazar deyil. Yalnız nəqliyyat dəhlizi deyil. Yalnız geosiyasi layihə deyil. Türk dünyası bir mədəniyyət hadisəsidir. Bir ruh hadisəsidir. Bir yaddaş hadisəsidir.
Əgər bunu anlamasaq, birlik mexaniki olacaq. Əgər bunu anlasaq, birlik canlı olacaq.
Ən böyük təhlükə unutmaqdır
Xalqlar həmişə müharibə ilə məhv olmur. Bəzən xalq özünü unutmaqla da məhv olur. Öz dilinə yadlaşır. Öz tarixindən utanır. Öz böyük şəxsiyyətlərini yalnız bayram günlərində xatırlayır. Öz mədəniyyətini köhnəlik hesab edir.
Başqasının düşüncəsini müasirlik, öz düşüncəsini gerilik kimi qəbul edir. Beləliklə, insan fiziki olaraq yaşayır, amma mənəvi baxımdan özündən uzaqlaşır.
Bu, bizim dövrümüzün ən böyük təhlükələrindən biridir. Ona görə türk dünyasının birliyi yalnız dövlətlərin yaxınlaşması deyil.
Bu birlik həm də unutmağa qarşı müqavimət olmalıdır.
Kök və budaq
Daşkənddə ağac əkilir. Bu mənzərəni sadəcə protokol görüntüsü kimi qəbul etmək istəmirəm.
Çünki ağac böyük bir fəlsəfədir. Ağacın kökü görünmür. Amma ağacı yaşadan odur.
Tarix də belədir. Keçmiş gözümüzün qarşısında deyil. Amma bizi ayaqda saxlayan odur.
Budaqlar isə gələcəkdir. Kök olmadan budaq quruyar. Amma yalnız köklə yaşayan ağac da böyüməz.
Deməli, türk dünyası iki ifratdan qorunmalıdır: köksüz modernləşməkdən və keçmişdə donub qalmaqdan.
Biz keçmişimizi yaşatmalı, amma keçmişdə yaşamamalıyıq. Biz müasir olmalı, amma özümüzü itirməməliyik.
Biz dünyaya açılmalı, amma öz qapımızı bağlamamalıyıq. Biz başqalarından öyrənməli, amma özümüz olmağı bacarmalıyıq.
Əsl birlik nə vaxt başlayacaq?
Əsl birlik o zaman başlayacaq ki, azərbaycanlı Daşkənddə özünü yad hiss etməsin. Özbək Bakıda özünü qonaq hiss etməsin.
Qazax Ankaraya gedəndə yalnız başqa ölkəyə getdiyini düşünməsin.
Qırğızıstandan gələn gənc Azərbaycanı yalnız xəritədəki dövlət kimi deyil, öz mədəni yaddaşının bir parçası kimi görə bilsin.
Və bunun əksi də olsun. Onda siyasi sənədlər mənəvi həqiqətin arxasınca gələcək.
Çünki qardaşlıq əvvəl ürəkdə yaranır, sonra müqaviləyə çevrilir.
Daşkənddən Buxaraya — və daha uzağa
İlham Əliyevin Özbəkistan səfəri başa çatdı.
Daşkənddə görüşlər keçirildi. Sənədlər imzalandı.
Parkın təməli qoyuldu. Universitet açıldı.
Buxaranın tarixi məkanları ziyarət edildi.
Amma məncə, bu səfərin ən böyük nəticəsi hələ görünmür.
Çünki ən böyük nəticə bir sənəddə deyil.
İnsanın düşüncəsində yaranan dəyişiklikdədir.
Əgər bu səfər azərbaycanlıya Özbəkistanı daha doğma göstərdisə...
Əgər özbəyə Azərbaycanı daha yaxın etdilərsə...
Əgər Nizaminin sözü yeni bir nəslin düşüncəsinə çatdısa...
Əgər Buxaranın daşları bizə öz tariximizi yenidən düşündürdüsə... Deməli, səfər artıq protokoldan çıxıb tarixə daxil olmağa başlayıb.
Türk dünyasının gələcəyi yalnız prezidentlərin görüşlərində qurulmayacaq.
O, məktəblərdə qurulacaq. Universitetlərdə qurulacaq. Kitablarda qurulacaq. Ailələrdə qurulacaq. Gənclərin düşüncəsində qurulacaq.
Və ən əsası - insanın özünü tanımasında qurulacaq.
Daşkənddən Buxaraya gedən yol bizə bir həqiqəti xatırladır:
Türk dünyasının ən uzun yolu coğrafi yol deyil. Ən uzun yol özünə qayıdış yoludur. Bu yolun başlanğıcı yaddaşdır.
İstiqaməti özünüdərkdir. Məqsədi isə mənəvi birlikdir. Kökümüz birdirsə, budaqlarımızın ayrı istiqamətlərə uzanması faciə deyil.
Əsas odur ki, ağac öz kökünü unutmasın. Çünki kökünü xatırlayan ağac yalnız böyümür — meşəyə çevrilir.
