Bu gün gənc rejissor, esseist Elmir Həmzənin doğum günüdür. Kulis.az bu münasibətlə müəllifi təbrik edir və onun Rüstəm Dastanoğlunun “Tənhalıq həsrəti” hekayəsi haqqında yazısını təqdim edir.

İnsanın taleyini həmişə böyük hadisələr, ağır itkilər, sarsıdıcı faciələr dəyişmir. Hərdən bir papaq, köhnə bir kostyum, gecə qatarının alatoran kupesi adamı öz qarşısında dayanmağa məcbur edir. Elə ən çətin qarşılaşma isə insanın başqası ilə deyil, vaxtilə olduğu adamla üz-üzə gəlməsidir.

Ədəbiyyatda haqqında fikirləşəndə məni həmişə bir sual düşündürüb: insan özünü nə qədər tanıya bilər?

Biz özümüz haqqında danışanda, adətən, müəyyən xüsusiyyətlərimizi sadalayırıq: dürüstük, mərhəmətliyik, qorxağıq, cəsuruq, xəsis və ya səxavətliyik. Özümüzü başqalarının gözündə necə göründüyümüzə görə də qiymətləndiririk. Ancaq bütün bunların bir sərhədi var. İnsan özünün hansı adam olduğunu ən çox seçim qarşısında qalanda öyrənir. Həm də böyük seçimlər zamanı yox. Bəzən heç kimin görmədiyi, heç kimin bilməyəcəyi, hətta özümüzün də az sonra unutmağa çalışacağımız kiçik bir məqamda.

Əxlaqımızı ən çox nümayiş etdirdiyimiz əməllərimiz yox, heç kimə göstərmədiyimiz tərəddüdlərimiz müəyyən edir. Çünki insan başqalarının qarşısında yaxşı görünməyi bacara bilər. Hətta özünü də buna inandıra bilər. Amma elə bir an gəlir ki, heç bir tamaşaçı, heç bir hakim, heç bir kənar baxış qalmır. Onda insanın qarşısında yalnız özü dayanır.

Rüstəm Dastanoğlunun “Tənhalıq həsrəti” hekayəsi məni məhz bu sualın ətrafında düşünməyə vadar etdi.

Hekayənin süjeti, mətndə baş verən hadisələr haqqında təfərrüatlı danışmaq istəmirəm. Oxuduğum bütün bədii mətnlərdə, izlədiyim filmlərdə, hətta tamaşa etdiyim rəsm əsərlərində də diqqət etdiyim əsas bir məqam olur. Əsər hər şeyi danışmamalı, hər şeyi göstərməməlidir.

Ədəbiyyatın işi hadisəni danışıb bitirmək deyil. Yaxşı mətnin qarşısında başqa bir vəzifə dayanır: hadisənin içində gizlənən insanı, duyğularını göstərmək və oxucunu düşünməyə vadar etmək. Rüstəm Dastanoğlunun hekayəsində də “papaq” tədricən öz maddi dəyərini itirir, mənəvi bir sınağa çevrilir. Əslində, söhbət papaqdan yox, insanın özündən gedir.

Papağın altında gizlənən adam

Aslanovun vəziyyətini anlamaq üçün onun həyatına baxmaq lazımdır. O, imkanlı ailənin övladı deyil. Anası və bacıları tütün becərib, ailəni dolandırmaq üçün ağır zəhmət çəkirlər. Evin dolanışığı çətindir, tələbənin özünün isə maddi ehtiyacları var. Köhnəlmiş kostyumu, gələcək istirahət üçün lazım olan pul, ailəsindən yenidən pul istəməyə utanması – bütün bunlar onun gündəlik həyatının bir hissəsidir.

Müəllif qəhrəmanını mənəvi sınağa salmazdan əvvəl onu həyatın içinə yerləşdirir. Bu, mühüm məqamdır. Çünki yoxsulluğu, ehtiyacın təzyiqini nəzərə almadan əxlaq haqqında danışmaq çox asandır. Başqasının çətinliyini görmədən ona dürüst olmağı tövsiyə etmək də asandır. Əsl sual isə başqadır: insanın ehtiyacı onun yanlış addımını nə qədər izah edə bilər? Hansı məqamda izah bəraətə çevrilir?

Aslanovun papağı götürmək üçün səbəbləri var. O, özünü bu səbəblərlə inandırmağa çalışır. Bəlkə, papağın sahibi varlıdır, bəlkə, onu qanunsuz yollarla qazandığı pulla alıb, bəlkə, belə adamın malını götürmək heç də pis iş deyil. Bu düşüncələrə baxanda insanın özünə bəraət qazandırmaq qabiliyyətini görürük. Vicdanımızın qarşısına çıxardığımız arqumentlər bəzən həqiqəti tapmaq üçün deyil, istədiyimiz hərəkəti etmək üçün yaranır.

İnsan öz yanlışını həmişə yanlış kimi tanımır. Əvvəlcə ona bir ad tapır, sonra səbəb axtarır, ardınca həmin səbəbi özünə izah edir. Nəhayət, etdiyi işin o qədər də pis olmadığına inanmağa başlayır. Ən təhlükəli məqam da elə budur: insanın pisliyə alışması yox, pisliyini yaxşılıq kimi izah etməyi öyrənməsi.

Aslanov isə bu izahların heç birində rahatlıq tapa bilmir. Papağın sahibinin kim olduğunu bilməməsi ona mane olmur; əksinə, həmin naməlum insanı xəyalında yaratmağa, onun da yoxsul ola biləcəyini düşünməyə başlayır. Beləcə, tanımadığı bir adamın mümkün ağrısı onun şəxsi marağının qarşısına çıxır.

Zənnimcə, mərhəmət elə budur: qarşımızdakı adamın kim olduğunu bilmədən onun ağrısını ehtimal edə bilmək. Onun yerinə özümüzü qoymaq, özümüzə verilən haqqı ona da tanımaq. Əxlaqın ilk şərti qarşı tərəfin yaxşı insan olduğunu sübut etmək deyil. Onun da bizim kimi insan olduğunu qəbul etməkdir.

Hekayə bir sualı da qabardır: insan heç kimə hesabat verməyəcəksə, yenə də dürüst qala bilərmi? Əgər cavabımız müsbətdirsə, deməli, əxlaq yalnız cəmiyyətin yaratdığı qaydalar toplusu deyil. İnsanın öz daxilində qurduğu, bəzən özü üçün də izah edə bilmədiyi bir sərhəd var. O sərhədi keçmək mümkündür, amma keçdikdən sonra əvvəlki adam olaraq qalmaq həmişə mümkün olmur.

Aslanovun maddi vəziyyəti hekayədə təsadüfi detal deyil. O, ailəsinin əziyyətini xatırladıqca papağı götürmək fikri daha inandırıcı görünür. Anasının və bacılarının zəhmətlə qazandıqları pul, tütün taylarının qəbul məntəqəsində çəkisinin azaldılması, əməyin dəyərsizləşdirilməsi, ailənin bütün çətinliklərə baxmayaraq oğlunun təhsilinə pul göndərməsi – bunlar sadəcə məişət mənzərələri deyil. Burada insanın əməyinə, haqqına, ləyaqətinə münasibət məsələsi var.

Aslanov öz ailəsinin haqsızlığa məruz qaldığını bilir. Onların əməyi lazımi qiymətini almır, yoxsulluqları həyatlarını məhdudlaşdırır. Belə bir şəraitdə onun özünə sual verməsi təbiidir: başqalarının haqqını yeyən bir dünyada mən niyə öz haqqımı axtarmamalıyam?

Ədalətsizliklə qarşılaşan insan iki cür dəyişə bilər. Birincisi, haqsızlığın nə olduğunu daha yaxşı anlayar, başqasına qarşı daha həssas olar. İkincisi, haqsızlığın özünə də haqq qazandırmağa başlayar: mənə qarşı ediblərsə, mən də edə bilərəm. Birinci halda ağrı insanı başqasına yaxınlaşdırır, ikinci halda isə onu başqasının ağrısına laqeyd edir.

Aslanov bu iki yolun arasında dayanıb.

Mənə elə gəlir ki, hekayənin mənəvi gərginliyi də buradan yaranır. Qəhrəmanın yoxsulluğu onu pis insan etmir. Eyni zamanda, yoxsulluq onun bütün seçimlərini əvvəlcədən müəyyənləşdirmir. O, öz vəziyyətinin qurbanıdır, amma yalnız qurban deyil. O, həm də seçim edən insandır. Bu fərq çox vacibdir. İnsan öz taleyinə görə həmişə məsuliyyət daşımaya bilər, ancaq həmin taleyin içində kimə çevrildiyinə görə məsuliyyətdən tamamilə azad deyil.

Aslanovun ailəsi ona təkcə pul göndərmir. Onun təhsil almasına, gələcəkdə başqa cür yaşamasına ümid bağlayır. O, bu ümidin ağırlığını hiss edir. Anasının və bacılarının əməyi onun üçün həm minnətdarlıq, həm də vicdan yüküdür. Papağı götürmək istəyəndə həmin yükün altından çıxmağa çalışır, amma eyni zamanda başqa bir yükü də öz üzərinə götürəcəyini anlayır.

İnsan bəzən ehtiyacını ödəməklə bir problemini həll edir, lakin öz daxilində daha böyük problem yaradır. Hər şeyin qiyməti pulla ölçülmədiyi kimi, hər qazanc da insanı varlandırmır.

Uşaqlıq: insanın içində qalan sonuncu yer

Hekayənin ən təsirli məqamlarından biri Aslanovun uşaqlıq xatirələridir. Müəllif onu birdən-birə indiki vəziyyətindən çıxarıb keçmişə aparır. Biz onun uşaqlığını, babası ilə qoyun otarmağa getmək həvəsini, evdəki böyük bacılarına baxıb onlar kimi olmaq istəyini görürük. O balaca oğlan üçün böyümək dünyanın içində öz yerini qazanmaq deməkdir. Babası ilə qoyun otarmağa getmək, ailədə ona da etibar edilməsi, evə qayıdanda böyüklər kimi qarşılanmaq – bunların hər biri onun üçün böyük xoşbəxtlikdir.

Uşağın sevincində hesab yoxdur. O, böyüklərin dünyasında özünə yer istəyir. Bu yerə çatmaq üçün nəyi isə satmaq, kiminsə haqqına girmək, özünü aldatmaq lazım deyil. Onun arzusu sadədir: böyümək, ailəsinə lazım olmaq, dünyada özünün də bir işi olduğunu hiss etmək.

Ancaq yetkin Aslanov həmin uşağa baxanda ağlayır. Çünki o, uşaqlığını sadəcə xatırlamır; sanki vaxtilə olduğu adamla üzləşir. Qarşısında keçmişin xoşbəxt uşağı dayanıb, özünün isə bu gün kim olduğunu düşünür.

Bəzən keçmişimizi ona görə xatırlamırıq ki, orada daha xoşbəxt idik. Keçmiş bizə indiki halımızı ölçmək üçün bir meyar verir. Uşaqlıq yaddaşımızda qalan mənəvi təmizlik, sadəlövhlük, dünyaya inam sonradan dəyişə bilər. Həyat bizi ehtiyatlı olmağa, hesab aparmağa, özümüzü qorumağa öyrədir. Bütün bunlar təbiidir. İnsan böyüməlidir, həyatın mürəkkəbliyini anlamalıdır. Ancaq böyümək nə vaxtsa içimizdəki ən vacib bir şeyi itirmək bahasına başa gəlirsə, onda qazandığımız təcrübənin bizi həqiqətən müdrikləşdirib-müdrikləşdirmədiyini soruşmaq lazımdır.

Aslanovun faciəsi yalnız papağı götürmək istəməsi deyil. O, öz daxilindəki uşağın artıq əvvəlki kimi olmadığını hiss edir. Həmin uşaq onun üçün keçmişdən gələn bir xatirə olmaqdan çıxır, mənəvi ölçüyə çevrilir. Yetkin adam özünü onunla müqayisə edir və bu müqayisədən qaçmaq istəyir.

İnsan öz uşaqlığına nə vaxt yadlaşır? İlk dəfə yalan danışanda? İlk dəfə kiminsə haqqına girəndə? Yoxsa etdiyi hərəkətə bəraət qazandırmaq üçün özünə inandırıcı səbəblər tapanda? Məncə, məsələ konkret bir hərəkətdə deyil. İnsan içindəki həqiqəti eşitməmək üçün bəhanələrə ehtiyac duymağa başlayanda özündən uzaqlaşır.

Aslanovun yuxusunda gördüyü uşaq onun içində qalan mənəvi imkanın obrazıdır. Bu uşaq heç bir mühazirə oxumur, onu ittiham etmir, qarşısına əxlaq kodeksi qoymur. Sadəcə yaşayır. Sevinir, babasının yanında olmaqdan qürur duyur, dünyanı hələ gələcək ağrılardan xəbərsiz tanıyır. Yetkin Aslanov isə onun ardınca baxıb ağlayır. Sanki itirdiyi şeyin adını dəqiq bilmir, amma onu geri qaytarmağın mümkün olmadığını anlayır.

Ədəbiyyatın ən böyük güclərindən biri budur: o, insanın özündə adını qoya bilmədiyi duyğunu oxucuya tanıda bilir. Bəzən bir obrazın göz yaşı haqqında onlarla fəlsəfi cümlədən daha çox şey danışır.

İnsan bəzən ən çox özünün əvvəlki halından utanır. Çünki başqalarının bizi necə gördüyünü dəyişmək mümkündür, amma özümüzün kim olduğumuzu bildiyimiz yeri dəyişmək çətindir. Aslanovun gecə qatarında yaşadığı böhran da başqalarının hökmündən yox, özünün özünə verdiyi hökmdən doğur.

Bununla belə, hekayəni sadəcə vicdanın oyanması haqqında mətn kimi oxumaq istəməzdim. Məncə, burada daha çətin bir sual var: insan özündəki yaxşılığı itirdiyini nə vaxt anlayır? Bəlkə də onu itirəndə yox, həmin yaxşılığın hələ də içində yaşadığını hiss edəndə. Çünki tam laqeyd adam özünü bu qədər sorğu-suala çəkməzdi. Aslanovun ağrısı onun mənəvi dünyasının hələ bağlanmadığını göstərir. O, özündən narazıdır, çünki daxilində başqa cür yaşamağın mümkün olduğuna inanır.

Bu inamın onu xilas edib-etməyəcəyini bilmirik. Ədəbiyyat da həmişə xilas haqqında danışmalı deyil. Bəzən onun işi insanın daxilindəki qapını açmaq, bizi həmin qapının qarşısında qoymaqdır.

• Eyfel qülləsi ilə hindu hərəkatının qalmaqalı – Səbəb
• Saşa Baron Koenə qarşı məhkəmə iddiası
• "Xoş gördük, qoca hiyləgər..." - Məmməd Araz məşhur şeirində kimləri ifşa etmişdi?