Kulis.az teatrşünas Məryəm Əlizadənin "Buludlar səltənətindəki Bulud xatun və Beyrək (və ya mənim əlçatmaz, ünyetməz yuxularım...) " yazısını təqdim edir.

Sehrli, nəfis, heyrətamiz ədəbi mətnlərin (hekayə, povest, roman, pyes...) müəllifi Kamal Abdullanın sözügedən hekayəsinin məndə oyatdığı ilkin təəssüratı sizinlə bölüşməyə çalışacağam. Özü də bunu ədəbi və teatr “izmlər”i çərçivəsinə salmadan edəcəyəm.

“Bulud xatun və Beyrək” hekayəsini oxudum... həməncə sehrləndim-nə sehrləndim... Özümü laübalı ilğım dünyasının içində duydum...

Qərinələrdən süzülüb, arıtlanıb, qorunub gələn ana dilimin unudulmaq təhlükəsi altında olan dürlü, inci sözlərini (Şuşada 105 il ömür sürmüş Ümbülbanu nənəmdən eşitmişdim bu sözləri...) gözümlə görüb oxuduqca (gözlərim də bu sözləri acgözlüklə yaddaşıma həkk etməyə kömək edir, həm də xatirələrimi canlandırırdı) məni sevinc dolu bir həyəcan da bürüyürdü. Səhrada azmış susuz adam gözləmədiyi halda qəfilcə bulaq tapanda hansı hissləri keçirə bilərsə, mən də çox mürəkkəb və canlı alqoritmlərlə dolu bir-birinə hörülmüş bu halları yaşadım... yaman yaşadım. Yaşadıqlarımdan qəribə bir məmnunluq da məni ağuşuna aldı.

Bu məmnunluq halımı ürəyimdə çözələyə-çözələyə yuxuya getdim, “kiçicik ölüm”ə qərq oldum. Gördüm ki, Kamal Abdulla mənə-oxucusuna sehrli sözlərinin (yuxuda onu da anladım ki, mütləq mənada söz sehrbazı olan Kamal Abdullanın magiya ilə dolu mətnləri mənim-oxucunun qavrayış və düşüncəsində həmin andaca transformasiya mərhələsinə adlayır) sıxışmadığı ağ vərəqdə aşıb-daşan (lap şərabçılıq Allahı Dionisin möcüzələr yaradan piyaləsindən torpağın şirəsinin-şərabın aşıb-daşaraq yer insanlarına sovqat göndərildiyi mənzərəni xatırladım. Çünki Yunanıstanda olarkən bu mifoloji-tarixi mənzərəni əbədiləşdirən dekorativ boşqabı mənə hədiyyə vermişdilər. İndi də insanı riqqətə gətirən bu "mənzərə" evimdədir - mənimlə qənşər-qənşərə dayanıb) təsvirini həm də bir sehrbaz - oyunbabası (rejissor) kimi canlandırıb göstərir.

...Yuxuda özümü "su dili"nin, "ağac dili"nin əbədi yurdu olan (hekayədə polifonik şedevr təsvirlərə heyran olmamaq mümkünsüzdür) bulaq başındakı “niyyət ağacı”nın kölgəsində (yəqin ki bura behiştin bir guşəsi idi) dərin yuxuya getmiş tapdım. Yuxuya - “kiçicik ölüm”ə təslim olmazdan əqdəm lap Beyrək kimi sonsuz səmaya baxmağı da yaddan çıxartmamışdım. Duyğularımı sizə anlatmaq istədim, amma çifayda, Kamal Abdullanın sehrini, mübhəmliyini, ilğımını itirə biləcək nəfis ədəbi mətninə xətər dəyməsin deyə gördüklərimi sizə bəyan etməyə söz ehtiyatım azlıq etdi və bu fikirdən vaz keçdim.

İlahi! Kamal Abdulla məni - oxucusunu səmada - ağ bulud topalarının "üstündə" Yer üzərində tayı-bərabəri olmayan bir Teatra - girəcəyində "Dədə Vaqifin Bulud teatrı" yazılmış müqəddəs qata - göyün yeddinci qatına bir göz qırpımında qaldırdı...

Gördüm ki, gənc Mehriban Zəki Buludlar Sarayının sahibəsi “gülcamal”, “gülkamal” Bulud xatun qiyafətində əlində tutduğu ağ şərbəti Dədəm Vaqifə uzadır. Ağ buluddan yapılmış taxt-tacında əyləşmiş ağ saçlı (!), ağ bığlı-saqqallı Dədəm Qorqud qiyafətli Dədəm Vaqif şakəri üzrə bığını məmnun halda sığallaya-sığallaya, bir də ki, yalnız özünə bəlli müəmmalı halı-baxışları ilə “qul-xəlayiqlərinə” tamaşaya (K.Abdulla “Dəvə yağışı”) başlamaq işarətini verir.

Tamaşaya baxanların içərisində Cəfər müəllimi, Rza Təhmasibi, Tofiq müəllimi, Mehdi müəllimi, İslam müəllimi, Turan xanımı, Turabovu, Yaşarı, qardaşım Əbdül müəllimi, Niyazini, Nazimi, Hüseynağanı, Azər Paşanı, Fuadı, Rəhmanı, Kəmalə xanımı, Rəşidi və Kamalı, İsrafili, İlhamı, Əlini, Zeynalı, Aydını, Elçini, Könülü və özümü tanıdım. Xoşbəxtliyim ağ buludlar səltənəti kimi intəhasız idi. Sevdiklərimin arasında idim...

Hiss etdim ki, lap yanımdaca məskunlaşan Kamal narazıdır. Həməncə anladım ki, o, tamaşada yenə də adəti üzrə sapa düzülmüş inci sözlərini axtarır. Amma və lakin tapa bilmədiyi üçün pəjmürdədir. Onun bu halı Dədəm Vaqifin gözündən qaçmadı. Həməncə çox mətləblərin sayrışdığı müdrik üzü gözqamaşdıran gur işıq saçdı... nə saçdı. Adəti üzrə bığaltı xəfif gülümsəyə-gülümsəyə: sənin dürr sözlərin mənim teatrımda sözdən də təsirli, sirli, tutumlu ağ buludlara... ağ dəvələrə çevrilib, Yerə yağır. Məgər görmürsən?

Bu andaca Kamalın üzünə sonsuz bir bəxtiyarlıq cənnət quşu kimi qondu. Özündən razı idi. Gördüm ki, inci sözlərinin gücünü, qüdrətini, bir haldan başqa hala keçdiyini görüb az adama qismət olan mütləq xoşbəxtlik anlarını yaşamaqdadır. Bu kosmik bəxtiyarlıq hissi onu elə bürümüşdü ki, İlahidən mütənasib, yaraşıqlı çöhrəsindən “şad-xürrəmlik yağışı” da yağırdı.

Dədəm Vaqif Bulud sarayında çoxdan xiffətini çəkdiyimiz “Müzakirə tamaşası”nı isə bizimlə qurdu...

...Növbəti tamaşa Dədəm Qorqudun ölməz irsinin bir qolunun (müəllif K.Abdulla!) ağ buludlu ifaçıları ilə dolu idi. Sevinirdim ki, “ölüm şeytanı” nə yaxşı ki, yuxudan ayılmağımı istəmir. Yəqin bilir ki, bu kosmik xoşbəxtlik ayılan andaca məni tərk edəcək. Ürəyimdə ondan təvəqqe edirdim ki, “lütf et, məni bu məstedici ilğımı, sirli-əbədi dünyanı tərk etməyə qoyma!”. Sağ olsun, deyəsən axı məni eşitdi...

Ağ buludlardan qurulmuş səhnədə Beyrək - gənc Fəxrəddin, onun ağ qiyafətli, bulud qozalı Boz Ayqırı, “Oğuzu zəbun etmiş Təpəgöz” - gənc Məmmədsəfa, Oğuz elinin düşməni Bayburd bəy - gənc Vidadi, onun sehrbaz, cadu qızı - gənc Sonaxanım, Banuçiçək - gənc Gülzar var-gəl edirdilər. Yan-yörədəkilər gənclik eşqi, arzusu ilə alışıb-yanan gənc yuğçular idi: Fərhad, Əbdül, Afət, Mətanət, Cəbrayil, Qasım, Natəvan, Kamran, Gümrah, Mikayıl, Tural, Yaqut, Günay, İradə, Ruslan... Bir sözlə, hamı sevdiklərim burada idi.
Tamaşa bitər-bitməz Dədəm Vaqif sehrli bulud çubuğunu işə salıb bulud dolu piyaləni Beyrəyə - Fəxrəddinə uzatdı... Deyəsən, bu piyalədən biz də içdik axı...

***
Bu minvalla Beyrəklə birlikdə biz də özümüzü Yerdəki “niyyət ağacı”nın altında gördük...
...16 illik qeybindən sonra Beyrək Dədəm Qorqudun sazının (deyəsən, axı bu sehrli sazı çalan Mehriban Zəki idi) sədaları altında Oğuz elinə - sevgilisi “beşikgərtmə nişanlısı” Banuçiçəyinə qovuşdu.

***

Mən isə yarıbihuş, yarıməst bir ovqatla yuxudan ayıldım. Deyəsən, mübhəm, gizəm ölçüləri olan o biri dünyanı tərk etməyimdən heç də razı deyildim. Amma və lakin ürəyimdə Kamal Abdullaya durmadan çoxlu dualar edirdim:

- Polifonik təsvirlərlə dolu bənzərsiz mətni ilə birlikdə lütf göstərib məni əlçatmaz, ünyetməz yuxularıma, itirdiyim, axtarıb heç yerdə tapa bilmədiyim əzizlərimə, dostlarıma virtual da olsa qovuşdurduğu üçün...

- Aşırı qəribsədiyim, yoxluğundan “qurd kimi uladığım” Dədəm Vaqiflə görüşdürdüyü üçün...

- Dədəm Vaqifin Yer üzündə əsli-bərabəri olmayan “Bulud teatrı”nın tamaşaçısı etdiyi üçün...

- Təxəyyülümə qida verib məni sərhədsiz bir fəzada “üzdürdüyü” üçün...

Deyəsən, yavaş-yavaş ayılırdım axı. Yer üzündə ağlıma gələnlər də get-gedə sevincimə səbəb olurdu. Sözügedən hekayə mətninin transformasiya və modifikasiya imkanlarının sərhədsizliyinə olan sarsılmaz inamım məni xəyalən Hollivud kinostudiyasına apardı və yenidən mütləq azadlıqdan məst olub yuxuladım. Gördüm ki, güclü dramaturgiyaya, barışmaz konflikt - münaqişəyə, parlaq işlənmiş bədii obrazlara və bir də təxəyyülün, yaradıcı düşüncənin sonsuzluğuna təkan verən bu əsər sabahın kino texnika və texnologiyaları ilə silahlanmış Hollivudun (çünki Bulud sarayının ilğım dolu kosmik mənzərəsini göstərməyə hələ ki, o qadir idi) “Oskar”a layiq görülmüş filmi kimi dünyaya səs salıb.

Bakının Nizami Kinoteatrındakı “Oskar” mükafatçıları ilə görüşdə özümü də tanıdım.
Bir də gördüm ki, Dədəm Vaqifin Azərbaycana, azərbaycanlılara, Azərbaycan teatrına əmanət qoyduğu ölməz “Yuğ”a yeni teatr binası verilib. Bu binada məskən salan “Yuğ”un keçmişimizi, mifoloji teatr düşüncəmizi əbədiləşdirən müasir memarlıq nümunəsi olan binası da ən son teatr texnikası və süni intellekt vasitələrilə təchiz olunmuşdu.

İlahi! Deyəsən axı, bu munis axşamda Kamal Abdullanın “Bulud xatun və Beyrək” əsəri oynanılan teatr binasının da, teatrın özünün də nə Yerdə, nə də ki, Göydə misli-bərabəri yox idi... Tamaşanı quranlar və ifaçılar da Dədəm Vaqifin Çıraqlarına sadiq qalmış Şəyirdləri idi.

Kamal da, biz də baxdığımız ecazkar tamaşanın təsirindən hələm-hələm ayıla bilmirdik. Amma və lakin ayılmalıydıq, çünki “Yuğ ənənəsi”nə sadiq qalıb müzakirəyə qatılmalı idik.

Deyəsən axı, bapbalaca “bir hekayənin” məndə oyatdığı ilkin təəssürat xəyalımda da, təxəyyülümdə də güclü təkanlara səbəb oldu, Yer yerindən oynadı, baş verən “zəlzələ”dən saysız yeni dünyalar doğdu. Nə sirri-xudadırsa, mən də mütləq xoşbəxtliyin dadını daddım. Kamal Abdullanın bu mətni məni də bəxtiyar edib, arzular çələngindən başıma tac hördü.

Bir daha sözügedən bu xalis ədəbi mətnin sərhədsiz imkanlarına, janrdan-janra çevrilmə, dəyişmə qabiliyyətinə mat-məəttəl qaldım.
Nə sirdirsə, onun içinin-içindən rişələnən, intəhasız çevrilmələrə rəvac verən yaşıl toxumunun yaşam gücü, qüdrəti məni heyrətləndirməkdə davam edir...

***
Aşırı nikbin əhvalımla Akademik Milli Dram Teatrında Dədəm Vaqifin istedadlı şəyirdi, rejissor Mikayıl Mikayılovun yeni teatr düşüncəsini sərgiləyən “Dayının yuxusu” (F.M.Dostoyevski) tamaşasına ikinci dəfə baxmağa yollandım.

• Tanınmış musiqiçi dünyasını dəyişdi
• Bilmək və inanmaq - Şamil Paşayev
• İrlandiya və Niderland “Avroviziya”da iştirak etməyəcək – Səbəb