Bu gün tanınmış türkiyəli memar - restavrator Mualla Eyyuboğlunun anım günüdür.
Kulis.az sənətkarın yaradıcı fəaliyyəti ilə bağlı materialı təqdim edir.
Mualla Əyyuboğlu Türkiyə Cümhuriyyət dövrünün ilk qadın memarlarından və qabaqcıl restavratorlarından biridir.
Ziyalı ailəsində anadan olan Mualla xanım 1942-ci ildə İstanbul Təsviri Sənətlər Akademiyasını bitirmişdir.
O, fəaliyyətinə kənd yerlərində tikinti və memarlıq işlərinə rəhbərlik edərək, Anadolu kəndlərində praktiki olaraq çalışan ilk qadın memar kimi başlamışdır.
Daha sonra diqqətini tarixi abidələrin bərpasına yönəldən sənətkar Edirnədən Mardinə qədər sayısız Osmanlı və Səlcuqlu abidəsinin xilas edilməsində misilsiz xidmətlər göstərmişdir.
Rumeli Hisarı və Topqapı Sarayı kimi monumental tikililərdə apardığı elmi -bərpa işləri onun peşəkar irsinin zirvəsini təşkil edir.
Ömrünün sonunadək mədəni irsin qorunmasına həsr olunmuş həyatı ilə o, müasir türk restavrasiya məktəbinin təməl simalarından birinə çevrilmişdir.
Mualla Eyyuboğlu üçün Topqapı Sarayı Hərəm Dairəsi sadəcə növbəti bir iş obyekti deyil, illərlə unudulmuş, rütubətin və zamanın dağıdıcı təsirinə məruz qalmış böyük imperiya yaddaşının yenidən canlandırılması missiyası idi.
1950-ci illərin ortalarından başlayaraq on ildən artıq müddət ərzində bu məkanda çalışan memar, hərəm dairəsindəki dağıntıların miqyasını ilk gördüyü andan etibarən böyük bir elmi-tədqiqat layihəsinə start verdi.
Hərəm əsrlər boyu xarici aləmə qapalı qaldığı kimi, Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra da baxımsız qalmış, kərpiclər tökülmüş, taxta tavanlar çürüməyə başlamış və divar naxışları rütubətdən silinmişdi.
Eyyuboğlu bu nəhəng restavrasiya layihəsinə başlayarkən qarşısına klassik bərpa yanaşmasından fərqli bir məqsəd qoydu.
O, hərəmi sadəcə estetik şəkildə bəzəmək deyil, onun orijinal Osmanlı strukturu və tarixi ruhuna toxunmadan konservasiya etmək niyyətində idi.
Sənətkar sadəcə divarları təmir etmirdi; saray arxivlərini, dövrün miniatürlərini və səyyahların qeydlərini vərəqləyərək hər bir otağın, hər bir yerin orijinal xarakterini ortaya çıxarırdı.
İllərlə Hərəmin soyuq və qaranlıq koridorlarında bir arxeoloq dəqiqliyi ilə işləyən memar, Osmanlı sarayının bu ən məhrəm hissəsindəki tarixi izləri tək-tək sənədləşdirdi.
Topqapı Sarayı Hərəm Dairəsi restavrasiyası, Mualla Eyyuboğlunun memarlıq etikasına və "minimum müdaxilə, maksimum mühafizə" prinsipinə nə qədər sadiq olduğunu göstərən şah əsərdir.
Hərəm yüzlərlə otaq, dəhliz, hamam və həyətdən ibarət kompleks bir labirintdir.
Eyyuboğlunun bərpa təhlilində bu məkan üç əsas estetik və struktural xüsusiyyəti ilə ölməzlik qazanır:
Hərəm daxilindəki Validə Sultan Dairəsi, III Murad Xası və Qara Ağalar Daşlığı kimi kritik bölmələrdəki XVI–XVII əsr İznik çinilərinin bərpası layihənin bədii mərkəzini təşkil edir.
Eyyuboğlu çatlamış və ya yerindən qopmuş çiniləri yeniləri ilə əvəzləmək əvəzinə, mövcud orijinalları möhkəmləndirmiş, itmiş hissələri isə tarixi fərqi bəlli edəcək dərəcədə incə toxunuşlarla tamamlamaq yolunu seçmişdir.
Çinilərin üzərindəki lacivərd, firuzə və mərcan qırmızısı tonların pəncərə şəbəkələrindən süzülən təbii işıqla vəhdəti məkanın mistik atmosferini yenidən bərpa etmişdir.
Əsrlər boyu müxtəlif padşahlar tərəfindən yenilənən və ya sonradan üzərinə keyfiyyətsiz boya qatları çəkilən divar naxışları Eyyuboğlunun mikroskopik həssaslıqla apardığı təmizləmə əməliyyatları nəticəsində orijinal görünüşünə qovuşmuşdur.
Barokko və rokoko təsirləri daşıyan sonrakı dövr əlavələri ilə klassik Osmanlı dövrünün həndəsi və nəbati motivləri arasındakı keçid balanslı şəkildə qorunub saxlanılmışdır.
Eyyuboğlu Hərəmi təkcə daş və taxta kütləsi kimi görmürdü.
O, restavrasiya prosesində məkanın sosioloji funksiyasını da təhlil etmişdir.
Kənizlərin qaldığı dar və tavanı aşağı otaqlardan sultanın və Validə sultanın əzəmətli, qübbəli salonlarına keçiddəki hiyerarxik arxitektura memarın bərpa layihəsində aydın şəkildə vurğulanmışdır.
Eyyuboğlu istilik sistemlərini (buxarılar), havalandırma bacalarını və su kanallarını da bərpa edərək məkandakı gündəlik həyatın fəlsəfəsini bu günə çatdırmağı bacarmışdır.
_1786714480.jfif)
Mualla Eyyuboğlunun Topqapı Sarayı Hərəm Dairəsində həyata keçirdiyi uzunmüddətli restavrasiya işi, sadəcə tarixi bir binanın təmir olunması kimi qiymətləndirilə bilməz.
Bu əsər, Türkiyədə elmi restavrasiya metodologiyasının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır.
Sənətkar məkana heç bir yad memarlıq elementi daxil etmədən, tarixi öz səsi ilə danışdırmağı bacarmışdır.
Bu bərpa fəaliyyəti o qədər dərin və əhatəli olmuşdur ki, Eyyuboğlu sonralar bu təcrübələrini "Topkapı Sarayında padişah evi" adlı kitabında toplayaraq nəzəriyyə ilə praktikanın mükəmməl sintezini yaratmışdır.
Bu əsər, onun həm bir memar kimi texniki ustalığının, həm də keçmişə hörmətlə yanaşan bir ziyalı kimi estetik baxışının ən parlaq göstəricisidir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/kulis_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
