Kulis.az dahi ingilis aktyor Çarli Çaplin haqqında məqaləni təqdim edir.

Çarli Çaplin sənət tarixinin ən böyük simalarından biri, komediya ustası, rejissor, bəstəkar və prodüser kimi bütöv bir əsrin mədəniyyət ikonasıdır. Onun yaratdığı "Avara" (The Tramp) obrazı sadəcə kino tarixinin deyil, bəşəriyyətin ən çox tanınan və sevilən fiqurlarından birinə çevrilmişdir. Bol şalvarı, dar pencəyi, böyük ayaqqabıları, kiçik şlyapası, əlindəki qamışı və xarakterik bığı ilə "Avara" təkcə güldürmür, həm də dövrün sosial ədalətsizliklərinə, yoxsulluğa və insan faciəsinə ayna tuturdu. Səssiz kinosunun məhdudiyyətlərini aşaraq, o, bədən dili və mimikaları ilə bütün dünyanın başa düşəcəyi universal bir dil yaratmışdı.

***

Çarli Çaplin 16 aprel 1889-cu ildə Londonun kasıb məhəllələrindən biri olan Uoluortda dünyaya göz açıb. Onun valideynləri – Çarlz Çaplin (ata) və Hanna Çaplin (ana, səhnə adı ilə Lili Harli) müzik-holl aktyorları idilər. Lakin Çarlinin uşaqlığı qətiyyən parıltılı səhnələrin arxasında keçmədi; əksinə, o, Londonun ən qaranlıq və yoxsul üzünü gənc yaşlarından tanıdı.

Atası alkoqolizmə mübtəla olmuşdu və ailəsini erkən tərk etmişdi (o, Çarli hələ 12 yaşında olanda qaraciyər sirrozundan vəfat etdi). Anası Hanna isə səsini itirdikdən sonra səhnə karyerası ilə vidalaşmaq məcburiyyətində qaldı. Çarlinin səhnəyə ilk dəfə çıxması da məhz bu faciəvi anla bağlıdır. 1894-cü ildə, cəmi 5 yaşı olarkən anası səhnədə səsini itirib fitə basılanda, kiçik Çarli səhnəyə atılaraq məşhur bir mahnını ifa edib tamaşaçıları sakitləşdirdi və ilk alqışlarını qazandı.

Ancaq ailənin maddi vəziyyəti durmadan pisləşirdi. Hanna psixi problemlər yaşamağa başladı və bir neçə dəfə psixiatriya klinikasına yerləşdirildi. Çarli və böyük qardaşı Sidni isə uşaq sığınacaqlarına göndərildilər. O günlərdəki aclıq, rədd edilmə və yoxsulluq sonralar Çaplinin filmlərindəki dərin melanxoliyanın və sosial həssaslığın əsas mənbəyi olacaqdı.

O, erkən yaşlarından qazanc əldə etmək üçün rəqs qruplarına qoşuldu. "Eight Lancashire Lads" adlı rəqs truppasında çıxış edir, daha sonra isə "Şerlok Holms" tamaşasında kuryer Billi rolunu oynayaraq peşəkar teatr dünyasına addım atırdı.

Çaplinin gənclik illəri

***

Çaplinin həyatındakı ən böyük dönüş nöqtələrindən biri məşhur teatr impresariosu Fred Karnonun komediya truppasına qoşulması oldu. Karno ona fiziki komediyanın sirlərini, vaxtlamanın dəqiqliyini və pantomim sənətini öyrətdi. Maraqlıdır ki, bu truppada Çarlinin dublyoru sonradan özü də komediya əfsanəsinə çevriləcək Sten Lorel idi.

Karno truppası ilə ABŞ-a edilən qastrol səfərləri Çaplinin gələcəyini dəyişdi. Onun səhnədəki bənzərsiz istedadı "Keystone Studios"un rəhbəri, komediya filmlərinin pionerlərindən olan Mak Sennetin diqqətini çəkdi. 1913-cü ildə Çaplin həftədə 150 dollar maaşla müqavilə imzaladı və beləliklə kino dünyasına qədəm qoydu.

Onun ilk filmi 1914-cü ildə çəkilən "Qazanmaq" (Making a Living) idi. Lakin bu filmdə o, hələ öz məşhur obrazını tapmamışdı. "Venesiyada uşaq avtomobili yarışları" (Kid Auto Races at Venice, 1914) filminin çəkilişləri ərəfəsində Sennet ondan təcili olaraq komik bir qrim etməsini istədi. Çaplin qarderoba gedərək tamamilə ziddiyyətli geyimləri seçdi: həddindən artıq bol şalvar, dar pencək, böyük ölçülü ayaqqabılar və kiçik şlyapa. Yaşlı görünmək üçün isə kiçik bir bığ əlavə etdi. Məhz o an kino tarixinin ən ikonik personajı – "Avara" (The Tramp) yarandı.

Bu obrazın fəlsəfəsi sadə, lakin dərin idi: O, zahirən evsiz və acınacaqlı olsa da, daxilən bir centlmen idi; qürurunu əsla itirmir, həyatın bütün qəddarlıqlarına qarşı zərifliklə müqavimət göstərirdi.

***

Keystone-da cəmi bir il ərzində 35 qısametrajlı film çəkdikdən sonra, Çaplinin tələbləri və yaradıcılıq iddiaları böyüdü. 1915-ci ildə o, həftəlik 1250 dollar qarşılığında "Essanay" studiyasına keçdi. Burada o, xarakterinə daha çox emosiya və hekayə dərinliyi qatdı. O, komediyanın sadəcə yıxılıb-durmaqdan ibarət olmadığını, izləyicini ağlada da biləcəyini sübut etdi.

1916-cı ildə "Mutual Film Corporation" ona ildə fantastik bir məbləğ – 670,000 dollar təklif etdi. Çaplin sonralar bu dövrü həyatının ən xoşbəxt illəri adlandıracaqdı. O, tam sərbəstlik qazanmışdı. Bu dövrdə "Mühacir" (The Immigrant), "Sakit küçə" (Easy Street) və "Gecə saat 1-də" (One A.M.) kimi şedevrlər ərsəyə gəldi. "Mühacir" filmindəki qayıqda sallanan insanlar və Azadlıq Heykəlinə baxarkən məmurlar tərəfindən qaba rəftara məruz qalan miqrantlar səhnəsi, Çaplinin kəskin sosial tənqidinin ilk açıq nümunələrindən idi.

1919-cu ildə Hollivud studiyalarının diktaturasından qurtulmaq və tam müstəqillik əldə etmək üçün Çaplin, Meri Pikford, Duqlas Ferbenks və D.U. Qriffit ilə birlikdə məşhur "United Artists" kinoşirkətini qurdu.

"The Kid" filmi

***

Çarli Çaplin sadəcə komediya ustası deyildi; o, insan ruhunun zərif tellərinə toxunmağı bacaran bir psixoloq idi. 1921-ci ildə ekranlara çıxan "Yumurcaq" (The Kid) filmi bunu bütün dünyaya sübut etdi. Bu, onun ilk tammetrajlı filmi idi. Əsas süjet küçəyə atılmış bir körpəni (Ceki Kuqan tərəfindən canlandırılır) böyüdən Avaranın hekayəsindən bəhs edir. Uşaq evi işçilərinin uşağı Avaradan zorla aldıqları səhnə, Çaplinin öz uşaqlıq travmalarının birbaşa ekrana yansıması idi və dövrün tamaşaçılarını göz yaşlarına boğmuşdu.

1925-ci ildə o, özünün ən möhtəşəm filmlərindən biri hesab etdiyi "Qızıla hücum" (The Gold Rush) filmini yaratdı. Alyaskadakı qızıl axtarışlarından bəhs edən bu filmdə acından ayaqqabısını bişirib yediyi səhnə (ayaqqabı əslində lakrisdən, yəni biyan kökündən hazırlanmışdı) və iki çəngəl və bulka ilə etdiyi "Oceana Roll" rəqsi dünya kinosunun qızıl fonduna daxildir.

1928-ci ildə çəkilən "Sirk" (The Circus) filminə görə Çaplin ilk dəfə Amerika Kino Akademiyasının Xüsusi Mükafatına (Oskar) layiq görüldü. O, aktyorluq, rejissorluq, ssenari və prodüserlik işini bir yerdə mükəmməl həyata keçirdiyi üçün mükafatlandırılmışdı.

"Yeni zəmanə" - sənayeləşməyə qarşı amansız tənqid

***

1927-ci ildə kinoya səs gəldi və Hollivud sürətlə səsli filmlərə keçid etdi. Lakin Çaplin direndi. O inanırdı ki, "Avara" danışsa, sehr pozulacaq; çünki onun pərəstişkarları fərqli dillərdə danışırdılar və səsli film Avaranın universallığını öldürəcəkdi.

O, 1931-ci ildə "Böyük şəhərin işıqları" (City Lights) filmini tamamilə səssiz, sadəcə xüsusi musiqi müşayiəti ilə təqdim etdi. Filmin süjeti kormaç bir çiçəkçi qıza aşiq olan və onun gözlərinin açılması üçün pul tapmağa çalışan Avaradan bəhs edir. Filmin final səhnəsində, gözləri artıq görən qızın Avaranın əllərinə toxunaraq onu tanıması anı, bir çox tənqidçilər tərəfindən kino tarixinin ən təsirli, ən yüksək aktyorluq nümayişi adlandırılır. Çaplin mükəmməliyyətçi olduğu üçün bu səhnənin bir neçə dəqiqəsini çəkmək üçün yüzlərlə dubl etmişdi.

1936-cı ildə isə "Yeni zəmanə" (Modern Times) ekranlara çıxdı. Bu, Böyük Depressiya illərinin, sənayeləşmənin və fəhlələrin maşınların sadəcə bir dişli çarxına çevrilməsinin kəskin satirası idi. Avaranın böyük zavod çarxlarının arasına girdiyi məşhur səhnə kapitalizmin fəhlə sinfini necə əzdiyinin vizual metaforasıdır. Bu film həm də "Avara" obrazının ekranda sonuncu dəfə görünüşü oldu.

Böyük Diktator - kino tarixinin ən güclü sülh çağırışlarından biri

***

İkinci Dünya Müharibəsinin astanasında Avropa faşizmin caynağında inləyərkən, Çaplin özünün ilk tam səsli filmini çəkməyə qərar verdi: "Böyük Diktator" (The Great Dictator, 1940). Hitlerin hərəkətləri, danışıq tərzi, hətta bığının belə Çaplinə bənzəməsi onu daim narahat edirdi (təsadüfə bax ki, Hitler Çaplindən cəmi 4 gün sonra doğulmuşdu).

Çaplin filmdə həm qəddar diktator Adenoid Hinkeli, həm də faşizmin qurbanı olan yəhudi bərbəri canlandırırdı. Diktatorun qlobusla rəqs etdiyi səhnə güc hərisliyinin mənasızlığını göstərən ən parlaq allegoriyalardandır. Filmin ən pik nöqtəsi isə finalda bərbərin diktatorla səhv salındıqdan sonra kürsüyə çıxıb etdiyi 4 dəqiqəlik çıxışdır. Bu monoloq sənət tarixində humanizm, sülh və bərabərlik çağırışı edən ən güclü nitqlərdən biri kimi tarixə keçib. Çaplin kameraya, yəni birbaşa tamaşaçıya baxaraq deyirdi:

"Biz bir-birimizin nifrəti ilə deyil, xoşbəxtliyi ilə yaşamaq istəyirik... Maşınlardan daha çox insanlığa, zəkadan daha çox xeyirxahlığa və incəliyə ehtiyacımız var."

Lakin bu dövrdə Çaplinin ABŞ-dakı həyatı çətinləşməyə başladı. Onun kəskin siyasi mövqeyi, solçu fikirləri FTB (FBI) rəhbəri Con Edqar Huverin diqqətini cəlb etdi. Çaplin "kommunist simpatizanı" olmaqda günahlandırılır, qara siyahıya salınmaq təhlükəsi ilə üzləşirdi. Eyni zamanda o, gənc aktrisa Coan Berrinin açdığı atalıq davası ilə skandalların mərkəzinə düşdü. Qan testləri Çaplinin ata olmadığını elmi cəhətdən sübut etsə də, dövrün məhkəməsi ondan aliment ödəməsini tələb etdi.

Bütün bu xaosun içində, 1943-cü ildə Çaplin həyatının bəlkə də ən uğurlu qərarını verdi: o, məşhur dramaturq Yucin O'Nilin qızı, 18 yaşlı Una O'Nil (Oona O'Neill) ilə evləndi. Aralarındakı 36 yaş fərqinə baxmayaraq, bu evlilik Çaplinin ölümünə qədər davam etdi və onlara səkkiz övlad bəxş etdi.

Çarli Çaplin və həyat yoldaşı Una O'Nil

***

Amerikada kommunist ovunun ən qızğın vaxtında Çaplinə qarşı mətbuat kampaniyası dözülməz həddə çatdı. 1952-ci ildə, onun bioqrafik elementlərlə zəngin olan "Səhnə işıqları" (Limelight) filmi ekranlara çıxdı. Film vaxtı keçmiş, qoca bir komediya aktyoru Kalveronun hekayəsini danışırdı. Maraqlıdır ki, bu filmdə Çaplin səssiz kinosunun digər bir əfsanəsi – Baster Kiton (Buster Keaton) ilə birlikdə çıxış etmişdi. Bu, iki nəhəngin eyni ekranda ilk və son görüşü idi.

Həmin il, Çaplin ailəsi ilə birlikdə "Səhnə işıqları"nın London premyerasına yollanarkən ABŞ hökuməti onun ölkəyə giriş vizasını ləğv etdi. Qüruru qırılan Çaplin geri qayıtmamaq qərarına gəldi. "İsa Məsih prezident olsa belə, ora bir daha qayıtmaram," – deyərək, ABŞ-a küskünlüyünü ifadə etdi. Ailə İsveçrənin Cenevrə gölü sahilindəki Korsye-sür-Vöve qəsəbəsində məskunlaşdı.

Avropada olarkən o, "Nyu Yorkda bir kral" (A King in New York, 1957) filmini çəkdi. Bu filmdə o, birbaşa ABŞ-dakı komissiyaları və Amerikanın kommersiyalaşmış cəmiyyətini ələ salırdı. Sonuncu filmi isə 1967-ci ildə çəkilən, baş rollarında Marlon Brando və Sofi Lorenin oynadığı "Honkonqlu qrafinya" (A Countess from Hong Kong) oldu.

***

Zamanla siyasi ab-hava dəyişdi və Amerikanın Çaplinə qarşı olan qəzəbi yerini peşmançılıq və hörmətə verdi. 1972-ci ildə Amerika Kino Akademiyası Çarlini "kinematoqrafı 20-ci əsrin sənət növünə çevirdiyinə görə" Xüsusi Oskar mükafatını almaq üçün Los-Ancelesə dəvət etdi. Əvvəlcə tərəddüd edən Çaplin sonda dəvəti qəbul etdi. 83 yaşlı Çaplin səhnəyə çıxanda zal ayağa qalxdı və ona kəsintisiz olaraq düz 12 dəqiqə alqış çaldı. Bu, Oskar tarixində indiyədək qeydə alınmış ən uzun sürən ayaqüstə alqışdır. Çaplinin gözlərindən süzülən yaşlar bütün bir dövrün bağışlanması və ehtiramı demək idi. 1975-ci ildə Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta tərəfindən ona cəngavər (Sir) titulu verildi.

Çarli Çaplin 25 dekabr 1977-ci ildə, Milad gecəsində İsveçrədəki evində 88 yaşında yuxuda ikən vəfat etdi. Lakin onun hekayəsi bununla bitmədi. Ölümündən iki ay sonra, 1978-ci ilin martında iki avtomobil mexaniki Çaplinin cəsədini qəbirdən oğurladılar. Onlar aktyorun dul həyat yoldaşı Una Çaplindən külli miqdarda fidyə tələb edirdilər. Una "Çarli buna sadəcə gülərdi" deyərək pulu ödəməkdən imtina etdi və polislə əməkdaşlıq edərək cinayətkarların yaxalanmasına kömək etdi. 11 həftə sonra Çaplinin cəsədi bir qarğıdalı tarlasında tapıldı və bu dəfə qəbir betonla doldurularaq yenidən dəfn edildi.

***

Çarli Çaplin sadəcə komediya tarixini dəyişmədi, o filmin özünü bir sənət növü olaraq yenidən təyin etdi. O, hər kadrı xoreoqrafik dəqiqliklə idarə edən ilk müəllif-rejissorlardan idi. Öz filmlərinin musiqisini belə özü bəstələyirdi (o, heç vaxt nota baxaraq çala bilməsə də, zümzümə edir və köməkçiləri onu nota köçürürdü). Onun "Limelight" filmi üçün bəstələdiyi musiqi ona illər sonra, 1973-cü ildə rəsmi olaraq "Ən Yaxşı Orijinal Musiqi" Oskarını qazandırdı. Onun yazdığı məşhur "Smile" (Gülümsə) mahnısı isə Maykl Cekson da daxil olmaqla onlarla əfsanə tərəfindən ifa edilib.

Onun kəşf etdiyi vizual hekayəçilik, humanizm və emosional dərinlik, bu gün də müasir rejissorların ən böyük ilham mənbəyidir. O, dünyanın fərqli dillərdə danışmasına baxmayaraq, insan hisslərinin – kədərin, ümidin, sevginin və gülüşün eyni cür ifadə olunduğunu "Avara"nın timsalında sübut etdi. Çaplin həyat fəlsəfəsini bir cümlə ilə belə yekunlaşdırırdı: "Gülüşsüz keçən bir gün, itirilmiş bir gündür." O, əsrlər boyu insanları həm güldürməyə, həm də düşündürməyə davam edəcək dahi olaraq tarixdəki sarsılmaz yerini tutmuşdur.

• Qəbələdə ilk dəfə “GabalaFest” keçiriləcək
• İnsan niyə qaranlığı seçir? – Mir Çingizin hekayəsində gizlənən həqiqət
• İspaniyada 2500 illik tunc araba tapıldı: Yeni mədəniyyətin sirləri